శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయము - 12వ సర్గ శ్లోకాలు
(
మూల శ్లోకములతో తెలుగు వ్యాఖ్య)
-
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
శ్రీశివాయ గురవేనమః
శ్రుతి స్మృతి పురాణానామ్ ఆలయం కరుణాలయమ్ | నమామి భగవత్పాద శంకరం లోకశంకరమ్ ||
12వ సర్గ ప్రారంభం:
మాధవీయ శంకర విజయం – 12వ సర్గ సర్గము
శ్లోకము 1 అథైకదా౽సౌ
యతిసార్వభౌమ-స్తీర్థాని సర్వాణి చరన్ సతీర్థైః । ఘోరాత్కలేర్గోపితధర్మమాగా-గోకర్ణమభ్యర్ణచలార్ణవౌఘమ్
॥ 1 ॥
తాత్పర్యము: అటుతరువాత ఒకానొక సమయమున, యతి
సార్వభౌముడైన శ్రీశంకరాచార్యుల వారు తన శిష్యులతో (సతీర్థ్యులతో) కలిసి సమస్త
తీర్థయాత్రలు చేయుచూ, భయంకరమైన కలియుగ ప్రభావము నుండి
ధర్మమును రక్షించబడినట్టిదియు, దగ్గరలోనే కదులుతున్న
సముద్రపు అలల సమూహము కలిగినట్టిదియునైన గోకర్ణ క్షేత్రమునకు చేరుకున్నారు.
వ్యాఖ్యాన అనువాదము: ఈ సర్గము నుండి శంకరులకు హస్తామలకుడు మొదలైన శిష్యులు
లభించిన వృత్తాంతమును వివరించుట ప్రారంభించడమైనది.
- అథానంతరమ్: కాపాలికుని
జయించిన తరువాత ఒకానొక కాలమున.
- యతిచక్రవర్తీ: యతులలో
శ్రేష్ఠుడైన శ్రీశంకర భగవత్పాదులు.
- సతీర్థైః: తనతో పాటు
చదువుకున్న లేదా తనను అనుసరిస్తున్న శిష్యులతో కలిసి.
- తీర్థాని సర్వాణి
చరన్: పుణ్యక్షేత్రములన్నింటినీ దర్శిస్తూ.
- ఘోరాత్కలేర్గోపితధర్మమ్:
క్రూరమైన కలియుగము నుండి ధర్మము ఎక్కడైతే రక్షించబడి ఉన్నదో అట్టి క్షేత్రము.
- అభ్యర్ణచలార్ణవౌఘమ్: 'అభ్యర్ణ' అనగా అతి సమీపమున ఉన్న,
'చల-అర్ణవ-ఓఘమ్' అనగా కదులుతున్న
సముద్రపు నీటి ప్రవాహము లేదా అలలు కలిగిన గోకర్ణమునకు చేరుకున్నారు.
(ఇక్కడ 'అభ్యర్ణ'
అనే పదము సమీపమును సూచిస్తుంది. ఇది ఉపజాతి వృత్తమునందు రచించబడిన
శ్లోకము).
శ్లోకము 2 విరిఞ్చినామ్భోరుహనామవన్ద్యం
ప్రపఞ్చనాట్య-ద్భుతసూత్రధారమ్ । తుష్టావ వామార్ధవధూటిమస్త-దుష్టావలేపం
ప్రణమన్మహేశమ్ ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము: బ్రహ్మదేవుని చేత, కమలనాభుడైన విష్ణుమూర్తి చేత
వందింపబడేవాడు; ఈ ప్రపంచమనే నాటకానికి అద్భుతమైన సూత్రధారి
(దర్శకుడు); తన శరీరంలో ఎడమ భాగాన పార్వతీదేవిని ధరించినవాడు
(అర్ధనారీశ్వరుడు); మరియు భక్తుల లోని కామక్రోధాది దుష్ట
గుణాలను నశింపజేసేవాడు అయిన ఆ మహేశ్వరునికి (గోకర్ణ మహాబలేశ్వరునికి) శంకరులు
ప్రణామం చేసి స్తుతించారు.
వ్యాఖ్య: గోకర్ణమునకు వెళ్లి మహేశ్వరుని ప్రణమిల్లుతూ స్తుతించారు. ఆయన
ఎటువంటి వాడు అంటే - బ్రహ్మ విష్ణువులచే వందనీయుడు. ప్రపంచమనే నాటకానికి అద్భుతమైన
సూత్రధారి. కటస్థుడై ఉండి కూడా ఈ సృష్టిని నడిపిస్తున్న ఆశ్చర్యకరమైన
నాటకాచార్యుడు. శరీరమున ఎడమ భాగాన వధూటి (పార్వతి) కలవాడు. అయినప్పటికీ దుష్టములైన
కామ క్రోధాదుల గర్వమును అణచివేయువాడు.
శ్లోకము 3 వపుః స్మరామి కచన
స్మరారే-ర్బలాహకాద్వైతవదావదర్ద్ధి । సౌదామనీసాధితసంప్రదాయ-సమర్థనాదేశికమన్యతశ్చ ॥ 3
॥
తాత్పర్యము: మన్మథుని శత్రువైన ఆ శివుని దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని నేను
స్మరిస్తున్నాను. ఆయన శరీరంలో ఒక వైపు (కుడి భాగం) మేఘం వలె నీలి ఛాయతో
ప్రకాశిస్తూ, మేఘముతో అభేదాన్ని
(సారూప్యాన్ని) పలుకుతోంది. మరొక వైపు (ఎడమ భాగం - పార్వతి) మెరుపు తీగ వలె
మెరుస్తూ, మేఘము-మెరుపుల సంబంధాన్ని లోకానికి చాటిచెప్పే
గురువు వలె ఉన్నది.
వ్యాఖ్య: కామారి (శివుని) వపువును (శరీరాన్ని) స్మరిస్తున్నాను. ఒకానొక చోట
(కుడి భాగమున) మేఘముతో అభేదమును పలుకుతున్న శోభ కలిగినది. మరొక చోట (ఎడమ భాగమున)
మెరుపు తీగ వలె ఉండి, మేఘము-మెరుపుల అన్వయమును
సమర్థించుటలో దేశికుని (గురువు) వలె ఉన్నది.
శ్లోకము 4 వామాఙ్గసీమాఙ్కురదంశుతృణ్యా-చఞ్చన్మృగాఞ్చత్తరదక్షపాణి
। సవ్యాన్యశోభాకలమాగ్రభక్ష-సాకాఙ్క్షకీరాన్యకరం మహో౽స్మి ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము: ఎడమ భాగమున ఉన్న పార్వతీదేవి శరీర కాంతి అనే పచ్చని గడ్డిని చూసి, దానిని మేయాలనే ఆశతో కుడి చేతిలో ఉన్న జింక అటువైపు మొగ్గు
చూపుతోంది. అలాగే, కుడి వైపున ఉన్న శివుని శరీర ఛాయ అనే
పండిన వరి కంకులను చూసి, వాటిని తినాలనే కోరికతో ఎడమ చేతిలో
(పార్వతి చేతిలో) ఉన్న చిలుక అటువైపు చూస్తోంది. అటువంటి దివ్య తేజోమూర్తిని నేను
ధ్యానిస్తున్నాను.
వ్యాఖ్య: ఎడమ భాగము అనే క్షేత్రమున (పొలమున) మొలుస్తున్న కిరణములు అనే గడ్డిని
చూసి, కుడి చేతిలో ఉన్న జింక అటువైపు కదులుతోంది.
అలాగే కుడి భాగపు శోభ అనే వరి ధాన్యమును (కలమమును) తినాలనే కోరికతో ఎడమ చేతిలో
చిలుక ఉన్నది. శివుని చేతిలో జింక, పార్వతి చేతిలో చిలుక
ఉండటం ఇక్కడ గమనించదగినది. అటువంటి మహా తేజస్సును (మహస్సును) నేను
ఆశ్రయిస్తున్నాను.
శ్లోకము 5 మహీధ్రకన్యాగలసఙ్గతో౽పి
మాఙ్గల్యతన్తుః కిల హాలహాలమ్ ॥ యత్కణ్ఠదేశే౽కృత కుణ్ఠశక్తి-మైక్యానుభావాద్యమస్మి
భూమా ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము: హిమవంతుని పుత్రికయైన పార్వతీదేవి కంఠమున ఉన్న మంగళసూత్రము
(సౌభాగ్య సూత్రము) కారణంగానే, పరమశివుని గొంతులో ఆ భయంకరమైన
హాలాహల విషము తన శక్తిని కోల్పోయి, ఆయనకు ఎటువంటి హాని
చేయలేకపోయింది. అటువంటి అద్వైత అనుభూతి కలిగిన ఆ పరమాత్మయే నేను.
వ్యాఖ్య: హిమవంతుని పుత్రిక గొంతున ఉన్న మంగళసూత్రము, పరమశివుని కంఠమున ఉన్న హాలాహల విషమును శక్తిహీనముగా చేసినది.
ఆ భూమా (అనంతమైన) ఏకత్వ అనుభవం కలిగినవాడను నేనే అయి ఉన్నాను. (ఇక్కడ 'హాలహాలమ్' అనే ప్రయోగం ఛందస్సు కోసం వాడబడింది).
శ్లోకము 6 గుణత్రయాతీత విభావ్యమిత్థం
గోకర్ణనాథం వచసా౽ర్చయిత్వా ॥ తిస్రః స రాత్రీస్త్రిజగత్పవిత్రే క్షేత్రే ముదేష
క్షిపతి స్మ కాలమ్ ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము: త్రిగుణాలకు అతీతులైన జ్ఞానులచే ధ్యానింపబడే ఆ గోకర్ణేశ్వరుని
(మహాబలేశ్వరుని) ఈ విధంగా వాక్కులతో స్తుతించి, ముల్లోకాలను పవిత్రం చేసే ఆ క్షేత్రంలో శ్రీశంకరులు మూడు
రాత్రులు ఎంతో సంతోషంగా గడిపారు.
వ్యాఖ్య: గుణాతీతులైన వారు విభావించదగిన (ధ్యానించదగిన) గోకర్ణనాథుని ఈ విధంగా
స్తుతించి, మూడు రాత్రులు ఆ పవిత్ర
క్షేత్రంలో ఆనందముగా కాలము గడిపారు.
శ్లోకము 7 వైకుణ్ఠకైలాసవివర్తభూతం
హరన్నతాఘం హరిశఙ్కరాఖ్యమ్ ॥ దివ్యస్థలం దేశికసార్వభౌమ-స్తీర్థప్రవాసీ నచిరాదయాసీత్
॥ 7 ॥
తాత్పర్యము: అటుపిమ్మట తీర్థయాత్రలు చేస్తున్న యతి సార్వభౌములైన శంకరులు, వైకుంఠము మరియు కైలాసములకు వేరొక రూపం (వివర్తం) వలె
భాసించేది, భక్తుల పాపాలను హరించేది అయిన 'హరిశంకర' అనే దివ్య క్షేత్రానికి చేరుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: వైకుంఠ కైలాసముల యొక్క వివర్త రూపము (రూపాంతరము) వలె ఉండి, నమస్కరించిన వారి పాపాలను హరించే హరిశంకర అనే దివ్య స్థలానికి
దేశిక సార్వభౌములు శీఘ్రముగా చేరుకున్నారు. (వివర్తం అనగా ఒకే సత్యం వేరొక రూపంలో
కనిపించడం).
శ్లోకము 8 భ్రమాపనోదాయ
భిదావదానా-మద్వైతముద్రామిహ దర్శయన్తౌ ॥ ఆరాధ్య దేవౌ హరిశఙ్కరౌ స
ద్వ్యర్థాభిరిత్యర్చయతి స్మ వాగ్భిః ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము: భేద భావము కలిగిన వారి భ్రమను తొలగించడానికి, లోకానికి అద్వైతమును (హరిహరుల ఏకత్వాన్ని) చాటిచెబుతున్న ఆ
హరిశంకర దేవుళ్లను ఆరాధించి, శంకరులు రెండు అర్థాలు
(విష్ణువుకు మరియు శివునికి వర్తించేలా) వచ్చే శ్లోకములతో స్తుతించారు.
వ్యాఖ్య: భేదవాదుల భ్రమను తొలగించుటకు అద్వైత ముద్రను చూపిస్తున్న హరిశంకరులను
ఆరాధించి, శ్రీశంకరులు 'ద్వ్యర్థాభిః'
అనగా రెండు అర్థాలు స్ఫురించే వాక్కులతో (శ్లేషతో) ఇక్కడ చెప్పబోయే
విధంగా స్తుతించారు.
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 12వ సర్గములోని 9వ శ్లోకము అత్యంత విశిష్టమైనది. దీనిని 'హరిహర
స్తోత్రము' అంటారు. శ్రీశంకరాచార్యుల వారు ఒకే శ్లోకము
ద్వారా అటు విష్ణుమూర్తిని (మత్స్యావతారము), ఇటు పరమశివుని
ఒకేసారి స్తుతించారు.
శ్లోకము 9 వన్యం మహాసోమకలావిలాసం
గామాదరేణా౽౽కలయన్ననాదిమ్ । మైనం మహః కిఞ్చన దివ్యమఙ్గీ-కుర్వన్విభుర్మే కుశలాని
కుర్యాత్ ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన వివరణ: ఈ
శ్లోకమునకు రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. వ్యాఖ్యానము (డిండిమము) రెండింటినీ స్పష్టముగా
వివరించినది:
1. విష్ణు పక్షమున (మత్స్యావతార
వర్ణన):
- వన్యం: సప్తర్షుల చేత
వందింపబడేవాడు.
- మహాసోమక-లావి-లాసం: 'సోమక' అనే వేదాలను అపహరించిన
అసురుని 'లావి' (సంహరించిన) వాడు.
అట్టి క్రీడ (లాసం) కలవాడు.
- గామ్ ఆదరేణ ఆకలయన్: ప్రళయ
కాలమున భూమిని (గామ్) నౌక రూపమున ఆదరముతో రక్షించి, నీటిపై నడిపించినవాడు (వైవస్వత మనువును, సప్తర్షులను రక్షించిన ఘట్టము).
- అనాదిమ్ మైనం మహః: ఆది
లేనివాడు, 'మైనం'
అనగా మత్స్య సంబంధమైన (చేప రూపము కలిగిన) దివ్య తేజస్సును
(మహస్సును) అంగీకరించినవాడు.
- భావము: ఇటువంటి అనంత
శక్తివంతుడైన విష్ణుమూర్తి నాకు శుభములను (కుశలములను) కలిగించుగాక.
2. శివ పక్షమున (చంద్రశేఖర
వర్ణన):
- వన్యం: మునులచేత, అరణ్యవాసులచేత వందింపబడేవాడు.
- మహాసోమ-కలా-విలాసం: 'సోమ' అనగా చంద్రుడు. తన శిరస్సుపై
గొప్పదైన చంద్రకళను విలాసముగా ధరించినవాడు. లేదా హిమాలయములలోని దివ్యౌషధుల
(సోమలత) శోభ కలవాడు.
- గామ్ ఆదరేణ ఆకలయన్: 'గామ్' అనగా వేదవాక్కును (శ్రుతిని)
లేదా తన వాహనమైన వృషభమును ఆదరముతో నడిపించువాడు.
- మైనం మహః: 'మేనాయాః జాతం' - మేనాదేవికి
(హిమవంతుని భార్య) పుత్రికయైన పార్వతీదేవి అనే దివ్య తేజస్సును తన శరీరంలో
అంగీకరించినవాడు (అర్ధనారీశ్వరుడు).
- భావము: ఇటువంటి
మహేశ్వరుడు నాకు శుభములను కలిగించుగాక.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: వ్యాఖ్యాత (ధనపతి సూరి) ఇక్కడ అనేక నిఘంటువులను
ఉదహరించారు:
- 'సోమ'
పదానికి చంద్రుడు, కుబేరుడు, కర్పూరము, నీరు మరియు దివ్యౌషధులు అనే అర్థాలు
ఉన్నాయి.
- 'గో'
(గామ్) పదానికి భూమి, వేదము, ఆవు మరియు వృషభము అనే అర్థాలు ఉన్నాయి.
- 'మైనం'
అంటే మత్స్యము (చేప) అని అర్థం, అలాగే
మేనకా పుత్రిక (పార్వతి) సంబంధి అని కూడా అర్థం.
ఈ విధముగా శంకరులు ఒకే శ్లోకముతో హరిహరుల అభేదాన్ని చాటిచెప్పారు. ఇది
ఇంద్రవజ్రా వృత్తమునందు ఉన్నది.
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 12వ సర్గము,
9వ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో (డిండిమము) శ్రీమద్భాగవతం మరియు మత్స్య పురాణం నుండి ఉదహరించిన ఈ శ్లోకాలు భగవంతుని మత్స్యావతార వైభవాన్ని
మరియు ఆయన చేసిన లోక రక్షణను వివరిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్యాత ఈ ప్రమాణాలను 'వన్యం' మరియు 'గామ్ ఆదరేణ
ఆకలయన్' అనే పదాలకు అర్థాలుగా ఇచ్చారు. వాటి వివరణ ఇక్కడ ఉంది:
మొదటి శ్లోకము (శ్రీమద్భాగవతం 1.3.15):
రూపం స జగృహే మాత్స్యం చాక్షుషోదధిసంప్లవే । నావ్యారోప్య మహీమయ్యామపాద్వైవస్వతం మనుమ్ ॥
అర్థము: చాక్షుష
మన్వంతరము చివరలో సంభవించిన ప్రళయ కాలమున (చాక్షుషోదధి సంప్లవే), భగవంతుడు
మత్స్య రూపాన్ని (చేప ఆకారాన్ని) ధరించాడు. భూమి అనే నౌకలో (నావ్యారోప్య
మహీమయ్యామ్) వైవస్వత మనువును ఎక్కించి, ఆ ప్రళయ జలాల నుండి ఆయనను రక్షించాడు (అపాత్).
రెండవ శ్లోకము (మత్స్య పురాణం/భాగవతం):
అహం త్వామృషిభిః సాకం మహీనావముదన్వతి । వికర్షన్విచరిష్యామి యావద్బ్రాహ్మీ నిశా ప్రభో ॥
అర్థము: (భగవంతుడు మనువుతో చెబుతున్న మాట): "ఓ
ప్రభూ! బ్రహ్మదేవుని రాత్రి (బ్రాహ్మీ నిశా) ముగిసే వరకు, ఈ ప్రళయ
సముద్రంలో (ఉదన్వతి) సప్తర్షులతో పాటు నిన్ను, ఈ భూమి అనే
నౌకను నేను లాగుతూ (వికర్షన్) విహరిస్తాను."
వ్యాఖ్యాన సందర్భం (Context):
శంకరాచార్యుల వారు 'హరిశంకర' క్షేత్రంలో
చేసిన స్తోత్రంలో 'గామాదరేణ
ఆకలయన్' (భూమిని ఆదరముతో రక్షించువాడు) అని విష్ణువును స్తుతించారు.
ఆ మాటకు మత్స్యావతారమే నిదర్శనమని చెప్పడానికి వ్యాఖ్యాత ఈ క్రింది విషయాలను
స్పష్టం చేశారు:
- మత్స్య రూపం: 'మైనం మహః'
(మత్స్య సంబంధిత తేజస్సు) అనే పదానికి ఈ శ్లోకాలు
ఆధారం.
- లోక రక్షణ: ప్రళయ కాలంలో వేదాలను, మనువును,
సప్తర్షులను రక్షించడం ద్వారా భగవంతుడు ధర్మాన్ని
నిలబెట్టాడు.
- వేదోద్ధరణ: ఇదే సందర్భంలో హయగ్రీవుడు అనే అసురుని చంపి వేదాలను
తిరిగి తెచ్చిన వైనాన్ని కూడా వ్యాఖ్యాత గుర్తుచేశారు.
ఈ విధముగా శంకరులు సూచించిన అద్వైత భావనలో విష్ణువు యొక్క
కార్యాలను పురాణ ప్రమాణాలతో వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ధృవీకరించారు.
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 12వ సర్గము,
9వ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో (డిండిమము) శ్రీమద్భాగవతం
(8.24.57) నుండి ఉదహరించిన ఈ శ్లోకం భగవంతుని హయగ్రీవ వధ మరియు వేదోద్ధరణ వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాత ఈ ప్రమాణాన్ని శ్లోకంలోని 'అనాదిభూతాం గాం
వేదవాచమాదరాదాకలయన్' (అనాదియైన వేద వాక్కును ఆదరముతో తిరిగి తెచ్చినవాడు) అనే
వివరణకు మద్దతుగా ఇచ్చారు.
శ్లోకము:
అతీతే ప్రలయాపాయ ఉత్థితాయ స వేధసే । హత్వా౽సురం హయగ్రీవం వేదాన్ప్రత్యాహరద్ధరిః ॥
అర్థము:
ప్రళయ కాలము ముగిసిన తర్వాత (అతీతే ప్రలయాపాయే), నిద్ర నుండి
మేల్కొన్న బ్రహ్మదేవుని కొరకు (ఉత్థితాయ వేధసే), శ్రీహరి
హయగ్రీవుడనే అసురుని సంహరించి (హత్వా౽సురం హయగ్రీవం), అతడు అపహరించిన
వేదాలను తిరిగి తీసుకువచ్చాడు (వేదాన్ ప్రత్యాహరత్).
వ్యాఖ్యాన సందర్భం (Context):
శంకరాచార్యుల వారు 'హరిశంకర' క్షేత్రంలో
చేసిన స్తోత్రంలో భగవంతుని 'గామ్ ఆదరేణ
ఆకలయన్' అని స్తుతించారు. 'గో' (గామ్) అనే పదానికి 'వేదము' అని కూడా అర్థం
ఉంది. ఈ సందర్భంలో విష్ణువు చేసిన కార్యము ఏమిటో వ్యాఖ్యాత ఇలా స్పష్టం చేశారు:
- వేద సంరక్షణ: ప్రళయ కాలంలో బ్రహ్మదేవుడు నిద్రిస్తున్నప్పుడు,
హయగ్రీవుడనే రాక్షసుడు వేదాలను దొంగిలించాడు.
- మత్స్యావతారము: భగవంతుడు మత్స్య రూపాన్ని ధరించి, ఆ రాక్షసుని సంహరించి వేదాలను రక్షించాడు.
- సృష్టి పునఃప్రారంభం: రక్షించిన వేదాలను తిరిగి బ్రహ్మదేవునికి అప్పగించడం
ద్వారా సృష్టి కార్యం మళ్ళీ సజావుగా సాగేలా చూశాడు.
సారాంశం:
ఈ విధంగా శంకరులు ఉపయోగించిన ఒక్కో పదానికి విష్ణు పక్షాన
పురాణ గాథలను, శివ పక్షాన వేదాంత సత్యాలను జోడిస్తూ వ్యాఖ్యాత ఆ స్తోత్రం
యొక్క గంభీరతను చాటిచెప్పారు. భగవంతుడు కేవలం రక్షకుడే కాదు, జ్ఞాన
స్వరూపమైన వేదాలకు మూలాధారమని ఇక్కడ నిరూపితమైనది.
శ్లోకము 10 యో మన్దరాగం దధదాదితేయా-న్సుధాభుజః
స్మా౽౽తనుతే౽విషాదీ । స్వామద్రిలీలోచితచారుమూర్తే
కృపామపారాం స భవాన్విధత్తామ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (కూర్మావతారము):
- యో మన్దరాగం దధత్: సముద్ర మథన సమయంలో మందర పర్వతాన్ని (మన్దర-అగమ్) తన
వీపుపై ధరించినవాడు.
- ఆదితేయాన్ సుధాభుజః ఆతనుతే: దేవతలను అమృతపానము చేసేవారిగా (సుధాభుజః) చేసినవాడు.
- అవిషాదీ: ఇంతటి భారాన్ని మోస్తున్నా ఏమాత్రం అలసట లేదా ఖేదము
లేనివాడు.
- అద్రిలీలోచితచారుమూర్తే: మందర పర్వత భ్రమణం (తిరగడం) అనే లీలకు తగిన కూర్మ
రూపాన్ని ధరించిన ఓ స్వామీ! నాపై అపారమైన కృపను చూపుము.
2. శివ పక్షమున (కైలాసవాసి):
- మందరాగం దధత్: 'మంద'
అనగా అల్పమైన, 'రాగం'
అనగా అనురాగము లేదా పాపమును ధరించిన వారిని కూడా
అనుగ్రహించువాడు. లేదా మందర పర్వతంపై ప్రీతి కలిగినవాడు.
- విషాదీ: 'విషం అత్తి' - విషాన్ని భక్షించినవాడు (గరళకంఠుడు). ఆయన విషాన్ని
తాగడం వల్లే దేవతలు అమృతాన్ని తాగి సుధాభుజులయ్యారు.
- అద్రిలీలోచితచారుమూర్తే: అద్రి (కైలాస పర్వతం) పై లీలా విలాసాలు చేసే సుందర
మూర్తివి.
శ్లోకము 11 ఉల్లాసయన్యో మహిమానముచ్చైః స్ఫురద్వరాహీశ
కళేవరో౽భూత్ । తస్మై విద్మః కరయోరజస్రం సాయంతనామ్భోరుహ
సామరస్యమ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (వరాహావతారము):
- మహిమానముచ్చైః ఉల్లాసయన్: 'మహి'
అనగా భూమి. భూమి యొక్క మానాన్ని (విస్తీర్ణాన్ని) తన
దంతముపై ఉద్ధరించి లోకానికి తన మహిమను చాటినవాడు.
- స్ఫురద్వరాహీశ కళేవరః: ప్రకాశించే వరాహ రూపమును (శ్రేష్ఠమైన పంది రూపము)
ధరించినవాడు.
- సాయంతనామ్భోరుహ సామరస్యమ్: ఆ స్వామికి భక్తితో నమస్కరించే మా చేతులు, సాయంత్రం వేళ ముకుళించుకున్న (ముడుచుకున్న)
తామరపువ్వుల వలె ఎప్పుడూ ఆయన సేవలో ఉంటాయి.
2. శివ పక్షమున (కళేబర వర్ణన):
- మహిమానముచ్చైః ఉల్లాసయన్: తన సర్వేశ్వరత్వమనే మాహాత్మ్యాన్ని వెల్లడించేవాడు.
- వరాహీశ కళేవరః: వరాహీశుడు అనగా వాసుకి. ఆ వాసుకిని తన శరీరముపై
(కళేబరముపై) ఆభరణముగా ధరించినవాడు. లేదా శేషశాయి స్వరూపమైన విష్ణువును తన
శరీరంలో భాగంగా (అర్ధనారీశ్వర తత్వంలో వలె) కలిగినవాడు.
శ్లోకము 12 సమావహన్ కేసరితాం వరాం యః సురద్విషత్
కుంజరమాజఘాన । ప్రహ్లాదముల్లాసితమాదధానం పంచాననం తం ప్రణుమః
పురాణమ్ ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (నరసింహావతారము):
- వరాం కేసరితాం సమావహన్: శ్రేష్ఠమైన సింహ రూపాన్ని (నరసింహత్వాన్ని)
ధరించినవాడు.
- సురద్విషత్ కుంజరం ఆజఘాన: దేవతల శత్రువైన హిరణ్యకశిపుడు అనే ఏనుగును
సంహరించినవాడు.
- ప్రహ్లాదముల్లాసితం ఆదధానం: ప్రహ్లాదునిని పరమానందభరితుడిని చేసినవాడు.
- పంచాననం తం ప్రణుమః పురాణమ్:
అట్టి పురాతన పురుషుడు, ఐదు ముఖాల
శోభ కలిగిన (లేదా సింహ స్వరూపుడైన) నరసింహునికి ప్రణామము చేస్తున్నాము.
2. శివ పక్షమున (సదాశివ మూర్తి):
- కే సరితాం వరాం సమావహన్: 'కే'
అనగా శిరస్సున, 'సరితాం
వరాం' అనగా నదులలో శ్రేష్ఠమైన గంగను ధరించినవాడు.
- సురద్విషత్ కుంజరం ఆజఘాన: దేవతల శత్రువైన గజాసురుని సంహరించినవాడు.
- ప్రకృష్ట ఆహ్లాదం ఆదధానం: పరమ శాంతిని, ఆనందాన్ని
ప్రసాదించేవాడు. ఐదు ముఖములు (సద్యోజాతాది) కలిగిన పంచాననుడైన శివునికి
నమస్కారము.
శ్లోకము 13 ఉద్దేత్తు బల్యాహరణాభిలాషో యో వామనో హార్యజినం
వసానః । తపాంసి కాంతారహితో వ్యతానీ-దాద్యో౽వతాదాశ్రమిణామయం నః ॥ 13
॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (వామనావతారము):
- బల్యాహరణాభిలాషః: బలి చక్రవర్తి నుండి త్రిలోకాలను తిరిగి తీసుకోవాలనే
అభిలాషతో ఉదయించినవాడు.
- మనోహారి అజినం వసానః: మనోహరమైన కృష్ణాజినమును (జింక చర్మము) ధరించిన వటువు.
- కాంతారహితః తపాంసి వ్యతానీత్: భార్య లేనివాడై (బ్రహ్మచారిగా) తపస్సు చేసినవాడు.
- ఆద్యో౽వతాదాశ్రమిణామయం నః: ఆశ్రమాలలో మొదటిదైన బ్రహ్మచర్యాశ్రమానికి ఆద్యుడైన ఆ
వామనుడు మమ్ములను రక్షించుగాక.
2. శివ పక్షమున (దక్షయజ్ఞ వినాశకుడు):
- బల్యాహరణాభిలాషః: దక్షయజ్ఞమున బలులను (హవిస్సులను) హరించాలనే తలపుతో
ఉదయించినవాడు.
- మనోహారి అజినం వసానః: అందమైన పులి చర్మమును వస్త్రముగా ధరించినవాడు.
- కాంతారహితః: సతీదేవి వియోగమున (దాక్షాయణి అగ్నిలో దూకినప్పుడు)
ఒంటరిగా ఉండి తపస్సు చేసినవాడు.
శ్లోకము 14 యేనాధికోద్యత్తరవారిణా౽౽శు జితో౽ర్జునః
సంగరరంగభూమౌ । నక్షత్రనాథస్ఫురితేన తేన నాథేన కేనాపి వయం
సనాథాః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (పరశురామావతారము):
- అధికోద్యత్తరవారిణా: 'వారి'
అనగా ఇక్కడ గొడ్డలి (పరశువు) లేదా నీరు (బాలభావము).
అత్యంత వేగముతో ఎత్తబడిన పరశువు కలిగిన పరశురాముడు.
- జితో౽ర్జునః సంగరరంగభూమౌ: యుద్ధ భూమిలో కార్తవీర్యార్జునుడిని శీఘ్రముగా
జయించినవాడు.
- నక్షత్రనాథస్ఫురితేన: చంద్రుని వలె (నక్షత్రనాథుడు) ప్రకాశించే తేజస్సు
కలిగిన ఆ నాథుని రక్షణలో మేము ఉన్నాము.
2. శివ పక్షమున (కిరాతార్జున యుద్ధము/గంగాధరుడు):
- అధికోద్యత్తరవారిణా: శిరస్సుపై అత్యధికముగా ప్రవహించే ఉగ్రమైన గంగాజలము
(వారి) కలవాడు.
- జితో౽ర్జునః: కిరాత రూపమున వచ్చి యుద్ధ రంగమున అర్జునుడిని
(పార్థుడిని) ఓడించి, తర్వాత పాశుపతాస్త్రాన్ని ప్రసాదించినవాడు.
- నక్షత్రనాథస్ఫురితేన: తన జటాజూటమున చంద్రుని (నక్షత్రనాథుని) అలంకారముగా
కలిగినవాడు.
శ్లోకము 15 విలాసినా౽లీకభవేన ధామ్నా కామం ద్విషంతం స
దశాస్యమస్యన్ ॥ దేవో ధరాపత్యకుచోష్మసాక్షీ
దేయాదమందాత్మసుఖానుభూతిమ్ ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (శ్రీరామావతారము):
- అలీకభవేన ధామ్నా: 'అలీక'
అనగా అసత్యమైన సంసార భ్రాంతి లేనివాడు. తన స్వయంప్రకాశ
స్వరూపమైన (ధామ్నా) తేజస్సుతో వెలిగేవాడు. లేదా విశ్వామిత్రుడు ఉపదేశించిన 'నాలీక' అనే అస్త్ర విశేషములతో కూడిన ధనుర్వేద ప్రభావము
కలవాడు.
- దశాస్యమస్యన్: పది తలలు కలిగిన శత్రువైన రావణుడిని (దశాస్యమ్)
సంహరించినవాడు.
- ధరాపత్యకుచోష్మసాక్షీ: 'ధర'
అనగా భూమి, ఆమె పుత్రికయైన
సీతాదేవి (ధరాపత్య) యొక్క కుచోష్మమునకు (హృదయ తాపమునకు లేదా సాన్నిధ్యమునకు)
సాక్షియైనవాడు.
- భావము: అట్టి శ్రీరామచంద్రమూర్తి మాకు అపరిమితమైన ఆత్మానంద
అనుభూతిని ప్రసాదించుగాక.
2. శివ పక్షమున (కామదహన మూర్తి):
- విలాసినా ధామ్నా: విశేషముగా ప్రకాశించే తన మూడవ కంటి (ఫాలాగ్ని)
తేజస్సుతో.
- కామం ద్విషంతం: తన ధ్యానమును భంగపరచాలని చూసిన శత్రువైన మన్మథుడిని
(కామమ్) దహించినవాడు.
- దశ-ఆస్యమ్: ఇక్కడ 'దశ' అనగా మన్మథుడికి ఉండే పది అవస్థలు (చక్షురాగము,
సంకల్పము, జాగరము, తనుత మొదలైనవి). అటువంటి పది రూపాల ప్రభావము కలిగిన
మన్మథుడిని అణచివేసినవాడు.
- ధరాపత్యకుచోష్మసాక్షీ: 'ధర'
అనగా పర్వతము (హిమవంతుడు), ఆయన
పుత్రికయైన పార్వతీదేవి సాన్నిధ్యమునకు సాక్షియైనవాడు.
- భావము: అట్టి పరమశివుడు మాకు మోక్ష సుఖాన్ని ప్రసాదించుగాక.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు (డిండిమము): వ్యాఖ్యాత
ఇక్కడ 'కామ' పదానికి భగవద్గీతలోని శ్లోకాన్ని ఉదహరించారు: "ఆవృతం జ్ఞానమేతేన జ్ఞానినో నిత్యవైరిణా" - అంటే జ్ఞానులకు
నిత్య శత్రువైన కామమును (కోరికను) జయించినవాడు శివుడు అని అర్థం. అలాగే, సీతారాముల
అనుబంధాన్ని మరియు శివపార్వతుల వైభవాన్ని ఒకే శ్లోకంలో ఇమడ్చడం శంకరుల కవితా
చాతుర్యానికి నిదర్శనం.
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 12వ సర్గము,
15వ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో (డిండిమము) కామ శాస్త్రం లేదా సాహిత్య
శాస్త్రం నుండి ఉదహరించిన ఈ శ్లోకం మన్మథుని పది అవస్థలను
(దశ-అవస్థలు) వివరిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాత ఈ శ్లోకాన్ని 'దశాస్యమ్'
అనే పదానికి శివ పక్షంలో అర్థం చెప్పడానికి ఉపయోగించారు. అంటే, పది తలలు గల
రావణుడిని రాముడు ఎలా సంహరించాడో, పది రకాల మన్మథ అవస్థలను (కామ వికారాలను) శివుడు అలా
జయించాడని దీని భావం.
స్మరదశలు - పది అవస్థలు (Ten Stages of
Love/Desire):
ఈ శ్లోకం ప్రకారం కామము (కోరిక/ప్రేమ) కలిగినప్పుడు ఒక
వ్యక్తి పొందే పది దశలు ఇవి:
- చక్షురాగః (చక్షు రాగము): మొదటిసారి చూడగానే కలిగే ఆకర్షణ లేదా కంటికి నచ్చడం.
- చిత్తాసఙ్గః (చిత్త ఆసంగము):
మనస్సు ఆ వ్యక్తిపైనే లీనమైపోవడం, ఎప్పుడూ వారి గురించే ఆలోచించడం.
- సంకల్పః: "నేను
వారిని ఎలాగైనా పొందాలి" అనే దృఢ నిశ్చయం ఏర్పడటం.
- నిద్రాఛేదః: నిద్ర కరువవ్వడం (నిద్రలో కూడా వారి ఆలోచనలే రావడం
వల్ల).
- తనుతా: శరీరం కృశించిపోవడం (విరహం వల్ల ఆహార విహారాల మీద
ఆసక్తి తగ్గడం).
- విషయనివృత్తిః: ఇతర ప్రాపంచిక విషయాల మీద (పని, ఆహారం
మొదలైనవి) వైరాగ్యం కలగడం.
- త్రపానాశః (త్రపా నాశము): సిగ్గు విడిచిపెట్టడం (లోకం ఏమనుకున్నా పర్వాలేదు అనే
స్థితి).
- ఉన్మాదః: పిచ్చి పట్టినట్లు ప్రవర్తించడం, దిక్కు తోచని స్థితి.
- మూర్ఛా: స్పృహ కోల్పోవడం (తీవ్రమైన వేదన వల్ల).
- మృతిః: మరణం (కామ బాణం వల్ల కలిగే చివరి అత్యంత భయంకరమైన
అవస్థ).
వ్యాఖ్యాన సందర్భం (Context):
శంకరాచార్యుల వారు శివుడిని 'దశాస్యమస్యన్'
(పది ముఖములు కలవానిని అణచినవాడు) అని వర్ణించారు. ఇక్కడ శివుడు కేవలం మన్మథుని
దహించడమే కాకుండా, మానవ మనస్సులో కలిగే ఈ పది రకాల కామ
వికారాలను భస్మం చేసి, నిర్మలమైన
ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాడని వ్యాఖ్యాత నిరూపించారు.
ముఖ్య గమనిక: రాముడికి
రావణుడు ఎలాగైతే బాహ్య శత్రువో, యోగికి మన్మథుడు (కామము) అలా అంతశ్శత్రువు. ఈ పది దశలను
దాటి యోగిని పతనం చేయకుండా శివుడు రక్షిస్తాడని శంకరుల అంతరార్థం.
శ్లోకము 16 ఉత్తాలకేతుః
స్థిరధర్మమూర్తి-హాలాహలస్వీకరణోగ్రకంఠః । స
రోహిణీశానిశచుమ్బ్యమాన-నిజోత్తమాఙ్గో౽వతు కో౽పి భూమా ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (బలరామావతారము):
- ఉత్తాలకేతుః: తన ధ్వజము (జెండా) పై గొప్పదైన తాటి చెట్టు (తాళ
వృక్షము) గుర్తు కలిగినవాడు.
- స్థిరధర్మమూర్తి: స్థిరమైన ధర్మ స్వరూపుడు.
- హాలాహలస్వీకరణోగ్రకంఠః: 'హాలా'
అనగా సుర (మద్యము). దానిని స్వీకరించినప్పటికీ
శ్రేష్ఠమైన కంఠము కలవాడు. (బలరాముడు వారుణీ ప్రియుడు).
- రోహిణీశానిశచుమ్బ్యమాన: రోహిణీ నాథుడైన వసుదేవుని చేత ఎల్లప్పుడూ ప్రేమతో
శిరస్సుపై ముద్దాడబడేవాడు. అట్టి అచింత్యమైన 'భూమా'
(పరమాత్మ) స్వరూపుడైన బలరాముడు మమ్ము రక్షించుగాక.
2. శివ పక్షమున (నీలకంఠుడు):
- ఉత్తాలకేతుః: 'తాల'
అనగా సంగీత తాళము. తాళ ప్రధానమైన నాట్యమున ఆసక్తి
కలిగినవాడు.
- హాలాహలస్వీకరణోగ్రకంఠః: లోక రక్షణార్థం భయంకరమైన హాలాహల విషాన్ని మింగి,
కంఠమున ధరించినవాడు (నీలకంఠుడు).
- రోహిణీశానిశచుమ్బ్యమాన: 'రోహిణీశుడు'
అనగా నక్షత్రనాథుడైన చంద్రుడు. తన శిరస్సుపై
(ఉత్తమాంగమున) చంద్రుని ధరించినవాడు.
శ్లోకము 17 వినాయకేనా ౽౽కలితాహితాపం నిషేదుషోత్సఙ్గభువి
ప్రహృష్యన్ ॥ యః పూతనామోహకచిత్తవృత్తి-రవ్యాదసౌ కో౽పి కలాపభూషః ॥ 17
॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (శ్రీకృష్ణావతారము):
- వినాయకేనాకలితాహితాపమ్: 'వినాయక'
అనగా పక్షుల రాజైన గరుత్మంతుడు. గరుడునిపై కూర్చుని
శత్రువుల (అహిత) తాపాన్ని అణచివేసేవాడు.
- ఉత్సఙ్గభువి నిషేదుషా: తన ఒడిలో లేదా సమీపమున కూర్చున్న గరుడుని చూసి
ప్రసన్నుడయ్యేవాడు.
- పూతనామోహకచిత్తవృత్తిః: బాల్యమున పూతన అనే రాక్షసి ప్రాణాలను హరించి, ఆమె చిత్తవృత్తిని (మోహాన్ని) పోగొట్టినవాడు.
- కలాపభూషః: నెమలి పించాన్ని (కలాపము) అలంకారముగా ధరించిన ఆ
శ్రీకృష్ణుడు మమ్ము రక్షించుగాక.
2. శివ పక్షమున (గణేశ్వర పిత):
- వినాయకేన ఉత్సఙ్గభువి నిషేదుషా: తన ఒడిలో (అంకమున) కూర్చున్న కుమారుడైన వినాయకుని
(గణపతిని) చూసి మురిసిపోయేవాడు.
- ఆకలితాహితాపమ్: వినాయకుడు తన తుండముతో గంగాజలాన్ని చల్లి శివుని
శిరస్సుపై ఉన్న అగ్ని తాపాన్ని చల్లబరుస్తున్నట్లు భావము.
- పూతనామోహకచిత్తవృత్తిః: 'పూత'
అనగా పవిత్రమైన నామము కలవాడు. తనను స్మరించే భక్తుల
చిత్తవృత్తులను పవిత్రం చేసేవాడు.
- కలాపభూషః: 'కలాపము'
అనగా ఆభరణము. సర్పాదులను ఆభరణములుగా ధరించినవాడు.
శ్లోకము 18 పాఠీనకేతోర్జయినే ప్రతీత-సర్వజ్ఞభావాయ
దయైకసీమ్నే ॥ ప్రాయః క్రతుద్వేషకృతాదరాయ బోధైకధామ్నే స్పృహయామి భూమ్నే ॥ 18
॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (బుద్ధావతారము):
- పాఠీనకేతోర్జయినే: 'పాఠీనకేతువు'
అనగా చేప గుర్తు గల జెండా కలవాడు (మన్మథుడు). ఆ
మన్మథుని జయించినవాడు (బుద్ధుడిని 'మారజిత్' అని కూడా అంటారు).
- ప్రతీత సర్వజ్ఞభావాయ: లోక ప్రసిద్ధమైన 'సర్వజ్ఞ'త్వము కలవాడు.
- దయైకసీమ్నే: దయకు పరాకాష్ట లేదా హద్దు వంటివాడు.
- ప్రాయః క్రతుద్వేషకృతాదరాయ: యజ్ఞయాగాదులలో జరిగే పశుహింసను నిరసించి (క్రతుద్వేష),
అహింసను పాటించే వారిపై ఆదరము చూపినవాడు.
- బోధైకధామ్నే: కేవల జ్ఞాన స్వరూపుడైన ఆ బుద్ధ రూపాన్ని పొందాలని నేను
ఆశిస్తున్నాను.
2. శివ పక్షమున (జ్ఞానమూర్తి):
- పాఠీనకేతోర్జయినే: మన్మథుడిని తన మూడవ కంటితో దహించి జయించినవాడు.
- ప్రతీత సర్వజ్ఞభావాయ: శివుడు స్వతహాగా సర్వజ్ఞుడు.
- క్రతుద్వేషకృతాదరాయ: దక్షయజ్ఞమును (క్రతువును) ధ్వంసం చేసిన వీరభద్రాదులపై
ఆదరము కలిగినవాడు. లేదా సంకల్ప వికల్పాలనే క్రతువులను వదిలివేసిన యోగులచే
ఆదరింపబడేవాడు.
శ్లోకము 19 వ్యతీత్య చేతో విషయం జనానాం విద్యోతమానాయ
తమోనిహంత్రే ॥ భూమ్నే సదావాసకృతాశయాయ భూయాంసి మే సంతుతమాం
నమాంసి ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
వివరణ:
1. విష్ణు పక్షమున (కల్కి అవతారము):
- చేతో విషయం వ్యతీత్య: సామాన్య జనుల ఊహకు అందకుండా అచింత్యమైన విగ్రహాన్ని
(రూపాన్ని) ధరించి ప్రకాశించేవాడు.
- తమోనిహంత్రే: కలియుగ అంతమున పెచ్చురిల్లిన అజ్ఞానమనే చీకటిని
(తమస్సును) అంతం చేసేవాడు.
- సదావాసకృతాశయాయ: సత్యయుగాన్ని (కృతయుగాన్ని) తిరిగి స్థాపించాలనే
సంకల్పము (ఆశయము) కలిగినవాడు.
- భూమ్నే: అట్టి అనంత స్వరూపుడైన కల్కి భగవానునికి నా అనేక
నమస్కారములు.
2. శివ పక్షమున (పరబ్రహ్మ స్వరూపము):
- విద్యోతమానాయ: స్వయం ప్రకాశముతో వెలిగేవాడు.
- తమోనిహంత్రే: అజ్ఞానమనే చీకటిని రూపుమాపే జ్ఞాన ప్రదాత.
- సదావాసకృతాశయాయ: 'సత్'
(సజ్జనులు) నివసించే కాశీ వంటి పుణ్యక్షేత్రాలలో
నివసించాలనే అభిప్రాయము కలిగినవాడు. లేదా సర్వ ప్రాణుల హృదయ కమలములలో
(ఆశయములలో) నిరంతరం నివసించేవాడు.
శ్లోకము 20 వృషాకపాయీవరయోః సపర్యాం వాచా౽తిమోచారసయేతి
తన్వన్ ॥ మునిప్రవీరో ముదితాత్మకామో మూకామ్బికాయాః సదనం ప్రతస్థే ॥ 20
॥
తాత్పర్యము: అరటిపండు రసము
కంటే తీయనైన (అతిమోచారసయా) తన వాక్కులతో లక్ష్మీనారాయణులకు మరియు
పార్వతీపరమేశ్వరులకు (వృషాకపాయీ-వరయోః) పూజను (స్తుతిని) గావించి, ఆ
మునిశ్రేష్ఠుడైన శంకరులు సంతుష్ట హృదయంతో మూకాంబికా దేవి ఆలయము వైపునకు ప్రయాణమయ్యారు.
శ్లోకము 21 అఙ్కే నిధాయ వ్యసుమాత్మజాతం మహాకులో హంత ముహుః
ప్రరుద్య ॥ తదేకపుత్రౌ ద్విజదమ్పతీ స దృష్ట్వా దయాధీనతయా శుశోచ ॥ 21
॥
తాత్పర్యము: మార్గమధ్యంలో
శంకరులు ఒక దృశ్యాన్ని చూశారు. ఉత్తమ వంశానికి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణ దంపతులు,
మరణించిన తమ ఏకైక కుమారుని (వ్యసుమ్) ఒడిలో ఉంచుకుని విలపిస్తున్నారు.
సంతాపంతో క్రుంగిపోయిన ఆ దంపతులను చూసి, కరుణామయుడైన శంకరుల హృదయం ద్రవించిపోయింది. వారు
కూడా దయాధీనులై దుఃఖించారు.
శ్లోకము 22 అపారమఞ్చత్యథ శోకమస్మి-న్నభూయతోచ్చైరశరీరవాచా ॥ జాయేత సంరక్షితుమక్షమస్య జనస్య దుఃఖాయ పరం దయేతి ॥ 22
॥
తాత్పర్యము: శంకరులు ఆ
విధంగా అపారమైన శోకంలో మునిగి ఉండగా, ఆకాశం నుండి ఒక అశరీరవాణి
(ఆకాశవాణి) గంభీరముగా ఇలా పలికినది: "రక్షించే సామర్థ్యం లేని మనిషికి
కలిగే దయ, కేవలం అతనికి దుఃఖాన్ని మాత్రమే మిగిలిస్తుంది (అంటే,
ఒకవేళ నువ్వు వారిని రక్షించలేకపోతే, ఆ జాలి వల్ల నీకు బాధ తప్ప ప్రయోజనం లేదు అని
దీని భావం)."
శ్లోకము 23 ఆకర్ణ్య వాణీమశరీరిణీం తా-మసావితి వ్యాహరతి స్మ
విజ్ఞః ॥ జగత్త్రయీరక్షణదక్షిణస్య సత్యం తవైకస్య తు శోభతే సా ॥ 23
॥
తాత్పర్యము: ఆ ఆకాశవాణి
మాటలు విన్న జ్ఞానియైన శంకరులు ఇలా బదులిచ్చారు: "ముల్లోకాలను రక్షించడంలో
సమర్థుడవైన నీకు (భగవంతునికి) మాత్రమే అటువంటి దయ శోభిస్తుంది. కానీ, నీవు సమర్థుడవు
కాబట్టి, ఈ దంపతుల శోకాన్ని తొలగించాల్సిన బాధ్యత కూడా నీదే."
వ్యాఖ్యాన విశేషం: వ్యాఖ్యాత
(డిండిమము) ప్రకారం, శంకరులు ఇక్కడ భగవంతునితో వాదిస్తున్నట్లుగా అనిపించినా,
అది నిజానికి ఆ దంపతులపై వారికున్న అపారమైన కరుణకు నిదర్శనం. భగవంతుడు తన
లీలను ప్రదర్శించమని శంకరులు పరోక్షంగా కోరుతున్నారు.
శ్లోకము 24 ఇతీరయత్యేవ యతౌ ద్విజాతేః సుతః సుఖం సుప్త
ఇవోదతిష్ఠత్ ॥ సమీపగైః సర్వజనీనమస్య చారిత్రమాలోక్య విసిష్మియే
చ ॥ 24 ॥
తాత్పర్యము: యతివర్యులైన
శంకరులు ఆ విధంగా పలికిన వెంటనే, మరణించిన ఆ బ్రాహ్మణ బాలుడు గాఢనిద్ర నుండి మేల్కొన్నట్లుగా
సుఖంగా లేచి కూర్చున్నాడు. అందరికీ హితం చేసే (సర్వజనీనము) శంకరుల యొక్క ఈ అద్భుత
చరిత్రాన్ని, ప్రభావమును చూసి అక్కడ ఉన్నవారందరూ ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు.
శ్లోకము 25 రమ్యోపశల్యం కృతమాలసాల-రసాలహింతాలతమాలశాలైః ॥ సిద్ధిస్థలం సాధకసంపదాం తన్మూకామ్బికాయాః సదనం జగాహే ॥ 25
॥
తాత్పర్యము: అటుపిమ్మట
శంకరులు మూకాంబికా క్షేత్రానికి చేరుకున్నారు. ఆ క్షేత్రము చుట్టుపక్కల (ఉపశల్యము)
కృతమాల, సాల, రసాల (మామిడి), హింతాల, తమాల వంటి రకరకాల వృక్షాలతో అత్యంత రమ్యంగా
ఉన్నది. సాధకులకు సకల సంపదలను, సిద్ధులను ప్రసాదించే ఆ పవిత్రమైన మూకాంబికా ఆలయంలోనికి
వారు ప్రవేశించారు.
శ్లోకము 26 ఉచ్చావచానందజబాష్పముంచై-రుద్గీర్ణరోమాంచముదారభక్తిః
॥ అమ్బామిహాపారకృపావలమ్బాం సంభావయన్నస్తుత నిస్తులం సః ॥ 26
॥
తాత్పర్యము: అపారమైన కరుణకు
నిలయమైన ఆ జగన్మాతను దర్శించుకోగానే, శంకరుల హృదయం భక్తితో నిండిపోయింది. బ్రహ్మానంద
స్థితిలో వారి కళ్ల నుండి ఆనంద బాష్పాలు రాలాయి, శరీరం
పులకరించింది (రోమాంచము). వారు అత్యంత ఉదారమైన భక్తితో అమ్మవారిని సాటిలేని
(నిస్తులము) రీతిలో స్తుతించారు.
శ్లోకము 27 పారేపరార్థం పదపద్మభాసః షష్ట్యుత్తరం తే త్రిశతం
తు మాసః ॥ ఆవిశ్య వహ్నిమర్కసుధామరీచీ-నాలోకవంత్యాదధతే జగంతి ॥ 27
॥
తాత్పర్యము (స్తుతి ప్రారంభం): "ఓ అమ్మా!
లెక్కకు మించిన (పరార్థము కంటే ఎక్కువైన) నీ పాదపద్మాల కాంతి కిరణాలు, మన శరీరంలోని
ఆరు చక్రాలలో ఉండే 360 (షష్ట్యుత్తర
త్రిశతము) కిరణాల రూపంలో (అగ్ని, సూర్య, చంద్ర
కిరణాలుగా) ప్రవేశించి, ఈ జగత్తునంతటినీ ప్రకాశింపజేస్తున్నాయి."
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము): ఇక్కడ శంకరులు
అమ్మవారిని శ్రీవిద్య లేదా కుండలినీ యోగ పరంగా
స్తుతిస్తున్నారు. శరీరంలోని అగ్ని ఖండం (108 కిరణాలు),
సూర్య ఖండం (116 కిరణాలు), చంద్ర ఖండం (136 కిరణాలు) కలిసి మొత్తం 360 కిరణాలు
అవుతాయి. ఇవే కాలచక్రంలోని 360 రోజులకు కూడా ప్రతీక. అమ్మవారి పాదకాంతి వల్లనే
సూర్యచంద్రాదులకు ప్రకాశం కలుగుతోందని దీని అంతరార్థం.
శ్లోకము 28 అంతశ్చతుఃషష్ట్యుపచారభేదై-రంతేవసత్కాండపటప్రదానైః
॥ ఆవాహనాద్యైస్తవ దేవి నిత్య-మారాధనామాదధతే మహాంతః ॥ 28
॥
తాత్పర్యము: "ఓ దేవీ!
మహాత్ములైన వారు (జ్ఞానులు) నిన్ను కేవలం బాహ్యంగానే కాక, తమ అంతరాత్మలో 64 రకాల ఉపచారాలతో (చతుఃషష్టి ఉపచారములు) నిత్యం ఆరాధిస్తారు. ఆవాహన, ఆసనము
మొదలుకొని, లోపల వాయు సంచారం కోసం అమర్చిన తెరల (కాండపట) సమర్పణ వరకు
ప్రతి ఒక్కటీ నీ ప్రీతి కోసమే భక్తితో నిర్వహిస్తారు."
వ్యాఖ్యాన విశేషం: సాధారణంగా
బాహ్య పూజలో 16 ఉపచారాలు (షోడశోపచారాలు) చేస్తారు, కానీ తంత్ర
శాస్త్రం ప్రకారం అత్యంత నిగూఢమైన 64 ఉపచారాలు ఉంటాయి. వీటిని యోగులు తమ హృదయ కమలంలో
అమ్మవారికి సమర్పిస్తారు.
శ్లోకము 29 అమ్బోపచారేష్వధిసింధుషష్టి శుద్ధాజ్ఞయోః
శుద్ధిదమేకమేకమ్ ॥ సహస్రపత్రే ద్వితయే చ సాధు తన్వంతి ధన్యాస్తవ
తోషహేతోః ॥ 29 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ అమ్మా!
ధన్యులైన పురుషులు నీ సంతోషం కోసం ఆ 64 ఉపచారాలలో ఒక్కొక్క దానిని మన శరీరంలోని విశుద్ధ చక్రము (కంఠము),
ఆజ్ఞా చక్రము (భ్రుకుటి) మరియు శిరస్సున ఉన్న సహస్రార చక్రము
(ధ్రువమండలం) నందు అత్యంత శుద్ధమైన భావంతో విస్తరింపజేస్తారు
(అర్పిస్తారు)."
శ్లోకము 30 ఆరాధనం తే బహిరేవ కేచి-దంతర్బహిశ్చైకతమే౽ంతరేవ ॥ అన్యే పరే త్వమ్బ కదా౽పి కుర్యు ర్నైవ
త్వదైక్యానుభవైకనిష్ఠాః ॥ 30 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ జననీ! నీ
ఆరాధనలో భక్తులు వారి పరిపక్వతను బట్టి నాలుగు విధాలుగా ఉంటారు:
- పామరులు (కేచిత్): కేవలం బాహ్య పూజలు మాత్రమే చేస్తారు.
- మధ్యములు (ఏకతమే): అంతటా (మనస్సులో) మరియు బయట కూడా పూజిస్తారు.
- ఉత్తములు (అన్యే): కేవలం అంతరాత్మలోనే ధ్యాన రూపంలో నిన్ను కొలుస్తారు.
- అత్యుత్తములు/తత్వవిదులు (పరే): వీరు అసలు ఆరాధనే చేయరు. ఎందుకంటే వారు 'నీవు-నేను ఒక్కటే' (అద్వైతం) అనే అనుభూతిలో నిమగ్నమై ఉంటారు. నీతో ఐక్యమైన స్థితిలో
ఉన్నవారికి పూజించే వాడు, పూజింపబడే వస్తువు అనే భేదం ఉండదు."
శ్లోకము 31 అష్టోత్తరత్రింశతియాః కలాస్తా-స్వర్థాః కలాః పంచ
నివృత్తిముఖ్యాః ॥ తాసాముపర్యమ్బ తవా౦ఘ్రిపద్మం విద్యోతమానం విబుధా
భజంతే ॥ 31 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ అమ్మా! నీకు
సంబంధించిన అపూర్వమైన 38 కళలు
(అష్టోత్తర త్రింశతి) ఉన్నాయి.
వాటిలో నివృత్తి మొదలైన ఐదు కళలు అత్యంత శ్రేష్ఠమైనవి (అర్థాః). అగ్ని, సూర్య, చంద్ర మండలాలకు
అతీతమై, ఈ 38 కళలకు పైన అత్యంత ప్రకాశవంతంగా వెలిగే నీ పాదపద్మములను జ్ఞానులు
(విబుధులు) నిరంతరం సేవిస్తారు."
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము): ఇక్కడ 38
కళల లెక్కను వ్యాఖ్యాత వివరించారు:
- అగ్ని కళలు: 10 (ధూమ్రార్చి
మొదలైనవి)
- సూర్య కళలు: 12 (తపిని,
తాపిని మొదలైనవి)
- చంద్ర కళలు: 16 (అమృత,
మానద మొదలైనవి) మొత్తం కలిపి 38 కళలు. ఈ
మండలాలన్నింటినీ దాటి వెలిగే పరమశివ-శక్తి ఐక్య స్వరూపమే అమ్మవారి పాదపద్మము.
'నివృత్తి, ప్రతిష్ఠ, విద్య, శాంతి, శాంత్యతీత' అనే ఐదు కళలు ఇందులో
ముఖ్యమైనవిగా పరిగణించబడతాయి.
Gemini said
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 12వ సర్గము,
31వ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో (డిండిమము) ఉపయోగించిన ఈ వాక్యం ఒక ముఖ్యమైన వ్యాకరణ/న్యాయ సూత్రం.
"నామైకదేశే నామగ్రహణం" (Nāmaikadeśe
Nāmagrahaṇam) అనగా: ఒక పేరులోని ఒక భాగాన్ని (ఏకదేశాన్ని) పలికినప్పుడు,
అది పూర్తి పేరును సూచిస్తుంది అని అర్థం.
వివరణ:
మనం నిత్య జీవితంలో కూడా ఈ న్యాయాన్ని వాడుతుంటాము.
ఉదాహరణకు:
- 'సత్యభామ'ను కేవలం 'భామ' అని పిలిచినా ఆమెనే
సూచిస్తుంది.
- 'భీమసేనుడిని' కేవలం 'భీముడు' అన్నా ఆయనే.
ఈ సందర్భంలో దీని ప్రాముఖ్యత:
వ్యాఖ్యాత ఈ సూత్రాన్ని ఇక్కడ ఎందుకు ఉదహరించారంటే:
- కళల పేర్లు: శ్లోకంలో 'నివృత్తిముఖ్యాః'
(నివృత్తి మొదలైనవి) అని చెప్పారు. తంత్ర శాస్త్రంలో ఈ
కళల పూర్తి పేర్లు 'నివృత్తిః', 'ప్రతిష్ఠా', 'విద్యా', 'శాంతిః', 'శాంత్యతీతా' అని ఉంటాయి. శ్లోక
పరిమితి వల్ల లేదా సౌలభ్యం కోసం కేవలం 'నివృత్తి'
అని వాడినా, అది ఆ ఐదు కళల
సమూహాన్ని సూచిస్తుందని చెప్పడానికి ఈ న్యాయాన్ని వాడారు.
- మండల వివరణ: అగ్ని, సూర్య, చంద్ర మండలాలలోని 38 కళల
పేర్లను వివరించేటప్పుడు, కొన్నిచోట్ల సంక్షిప్త నామాలను వాడతారు. అప్పుడు ఈ
"నామైకదేశే నామగ్రహణం" అనే న్యాయం ద్వారా ఆ పూర్తి దేవతా రూపాలను
లేదా శక్తి కళలను అర్థం చేసుకోవాలి.
సారాంశం:
ఈ న్యాయం ప్రకారం, ఒక సంక్లిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక లేదా శాస్త్రీయ
నామంలోని కొంత భాగాన్ని ప్రస్తావించినా, అది ఆ సంపూర్ణ తత్వాన్ని లేదా వస్తువును
బోధిస్తుంది. శంకరుల స్తోత్రంలో ఉన్న గంభీరమైన అర్థాలను క్లుప్తంగా చెప్పడానికి
వ్యాఖ్యాత ఈ తర్కాన్ని ఉపయోగించారు
శ్లోకము 32 కాలాగ్నిరూపేణ జగంతి దగ్ధ్వా సుధాత్మనా౽౽ప్లావ్య
సముత్సృజంతీమ్ ॥ యే త్వామవంతీమమృతాత్మనైవ ధ్యాయంతి తే సృష్టికృతో
భవంతి ॥ 32 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ జననీ! ప్రళయ
కాలంలో కాలాగ్ని రూపంలో ఈ
జగత్తునంతటినీ దహించి, తిరిగి అమృత
(సుధా) రూపంలో వర్షించి లోకాన్ని ఉద్ధరించి, మరల సృష్టిని
గావించే నిన్ను... ఎవరైతే 'అమృత స్వరూపిణి'గా, 'రక్షకురాలి'గా నిరంతరం
ధ్యానిస్తారో, వారు నీ అనుగ్రహంతో స్వయంగా సృష్టికర్తలు (బ్రహ్మ సమానులు)
అవుతారు."
భావము: అమ్మవారిని
సంహారకారిణిగా కాక, ప్రేమమయియైన రక్షకురాలిగా ధ్యానించే భక్తులకు అపారమైన
శక్తులు లభిస్తాయని శంకరులు ఇక్కడ చెబుతున్నారు. భక్తుడు అమ్మవారితో ఏకత్వము
పొందినప్పుడు, ఆమెకు ఉన్న సృష్టి-స్థితి-లయ కారక శక్తులు భక్తునిలో కూడా
ప్రతిబింబిస్తాయి.
శ్లోకము 33
యే ప్రత్యభిజ్ఞామతపారవిజ్ఞా ధన్యాస్తు తే ప్రాగ్విదితాం
గురూక్త్యా ॥ సైవాహమస్మీతి సమాధియోగా-త్త్వాం
ప్రత్యభిజ్ఞావిషయం విదధ్యుః ॥ 33 ॥
తాత్పర్యము: ఎవరైతే గురువుల
ఉపదేశం ద్వారా ముందే నిన్ను తెలుసుకుని (విదితాం), సమాధి స్థితిలో "ఆమెయే నేను" (సైవాహమస్మి) అనే అభేద
భావనతో నిన్ను ధ్యానిస్తారో, వారు ధన్యులు. అట్టివారు అద్వైత మతమైన 'ప్రత్యభిజ్ఞా
దర్శనం' యొక్క పరాకాష్ఠను (పారమును) పొందినవారు.
వివరణ: ఇక్కడ శంకరులు అహం గ్రహోపాసన గురించి
చెబుతున్నారు. అంటే దేవిని తనకంటే వేరుగా కాకుండా, తన ఆత్మ
స్వరూపంగానే గుర్తించడం (Recognition/प्रत्यभिज्ञा). "నేనే
బ్రహ్మను" అని తెలుసుకోవడమే నిజమైన మోక్షమని దీని భావం.
శ్లోకము 34
ఆధారచక్రే చ తదుత్తరస్మి-న్నారాధయంత్యైహికభోగలుబ్ధాః ॥ ఉపాసతే యే మణిపూరకే త్వాం వాసస్తు తేషాం నగరాద్బహిస్తే ॥ 34
॥
తాత్పర్యము: ఐహిక సుఖాల మీద
(ఈ లోక భోగాల మీద) ఆసక్తి ఉన్నవారు నిన్ను మూలాధార చక్రము
(ఆధారచక్రే) మరియు దాని పైన ఉన్న స్వాధిష్ఠాన
చక్రము (తదుత్తరస్మిన్) నందు ఆరాధిస్తారు. అలాగే మణిపూరక చక్రము నందు నిన్ను
ఉపాసించే వారి నివాసము నీ దివ్య నగరానికి (శ్రీపురము లేదా మోక్ష రాజ్యానికి)
వెలుపలనే ఉంటుంది.
శ్లోకము 35
అనాహతే దేవి భజంతి యే త్వా-మంతఃస్థితిస్త్వన్నగరే తు తేషామ్
॥ శుద్ధాజ్ఞయోర్యే తు భజంతి తేషాం క్రమేణ సామీప్యసమానభోగౌ ॥ 35
॥
తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నిన్ను అనాహత చక్రము (హృదయము) నందు భజించేవారికి నీ దివ్య నగరంలో
ప్రవేశం (అంతఃస్థితి) లభిస్తుంది. విశుద్ధ చక్రము
(కంఠము) నందు భజించేవారికి నీ 'సామీప్యము' (దగ్గరగా ఉండటం) లభిస్తుంది. ఇక ఆజ్ఞా చక్రము
(భ్రుకుటి) నందు నిన్ను ఉపాసించేవారికి నీతో సమానమైన భోగము (సమానభోగము)
లభిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఈ చక్రాల రంగులను మరియు దళాలను వివరించారు:
- మూలాధారము: బంగారు రంగు, 4 దళాలు.
- స్వాధిష్ఠానము: పగడపు రంగు, 6 దళాలు.
- మణిపూరకము: ధూమ్ర (పొగ) రంగు, 10 దళాలు.
- అనాహతము: మెరిసే ఎరుపు/పింగళ రంగు, 12 దళాలు.
- విశుద్ధము: పొగ రంగు (ధూమ్ర), 16 దళాలు.
- ఆజ్ఞా చక్రము: కర్పూరము వంటి తెలుపు రంగు, సహస్ర
దళములతో (వేయి రేకులు) కూడినది.
శంకరులు ఈ విధంగా యోగ మార్గంలోని సోపానాలను వివరిస్తూ,
అత్యున్నతమైన అద్వైత స్థితిని అమ్మవారికి నివేదించారు.
శ్లోకము 36
సహస్రపత్రే ధ్రువమణ్డలాఖ్యే సరోరుహే త్వామనుసందధానః ॥ చతుర్విధైక్యానుభవాస్తమోహః సాయుజ్యమమ్బాఞ్చతి సాధకేన్ద్రః ॥
36 ॥
తాత్పర్యము: ధ్రువమండలము
అని పిలువబడే శిరస్సునందలి సహస్రార చక్రములో (వేయి రేకుల
కమలము) నిన్ను నిరంతరం ధ్యానించే సాధకశ్రేష్ఠుడు, చతుర్విధ
ఐక్యతను అనుభూతి చెందుతాడు. తద్వారా అజ్ఞానమనే మోహాన్ని విడిచిపెట్టి, చివరకు నీతో సాయుజ్యము (నీలో లీనమవ్వడం) పొందుతాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: ఇక్కడ 'సాధకేన్ద్రః'
అని ఏకవచనంలో వాడటానికి కారణం ఏమిటంటే, ప్రాణవాయువును
మరియు మనస్సును నియంత్రించి సహస్రారము వరకు చేరడం అత్యంత దుర్లభమైన కార్యం.
అటువంటి వాడు సాధకులలో శ్రేష్ఠుడని భావం.
శ్లోకము 37
శ్రీచక్రషట్చక్రకయోః పురో౽థ శ్రీచక్రమన్వోరపి చిన్తితైక్యమ్
॥ చక్రస్య మన్త్రస్య తతస్తవైక్యం క్రమాదనుధ్యాయతి సాధకేన్ద్రః
॥ 37 ॥
తాత్పర్యము: సాధకుడు పొందే చతుర్విధ ఐక్యము (నాలుగు రకాల
ఏకత్వాలు) ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి:
- శ్రీచక్ర - షట్చక్ర ఐక్యము: బాహ్యంగా పూజించే శ్రీచక్రము మరియు శరీరంలోని ఆరు
చక్రాలు (మూలాధారాది ఆజ్ఞా చక్రం వరకు) ఒక్కటే అని భావించడం.
- శ్రీచక్ర - మంత్ర ఐక్యము: శ్రీచక్రము మరియు శ్రీవిద్యకు చెందిన పంచదశీ లేదా
షోడశీ మంత్రము రెండూ ఒకటేనని గ్రహించడం.
- చక్ర - మంత్ర - దేవి ఐక్యము:
చక్రము, మంత్రము మరియు
సాక్షాత్తూ అమ్మవారు ముగ్గురూ అభిన్నమని (వేరు కాదని) ధ్యానించడం.
- జీవ - బ్రహ్మ ఐక్యము (తతస్తవైక్యం): చివరకు తన ఆత్మకు మరియు దేవికి (పరబ్రహ్మకు) మధ్య ఉన్న
భేదాన్ని తొలగించుకుని, అంతా ఒకటేనని అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోవడం.
శ్రీచక్ర స్వరూపం (వ్యాఖ్యానంలో ఇచ్చిన ప్రమాణం):
అనుభవస్య చాతుర్విధ్యం వివృణోతి -పుర ఆదౌ ।
" బిన్దుత్రికోణవసుకోణదశారయుగ్మమన్వస్త్రనా గద్దల
సంయుతషోడశారమ్ । వృత్తత్రయం చ ధరణీసదనత్రయం చ శ్రీచక్రమేతదుదితం పరదేవతాయాః ॥
చతుర్భిః శివచకైశ్చ శక్తిచకైశ్చ పఞ్చభిః । నవచకైశ్చ సంసిద్ధం శ్రీచక్రం
శివయోర్వపుః ॥ త్రికోణమష్టకోణ చ దశకోణద్వయం తథా । చతుర్దశారం చైతాని శక్తిచక్రాణి
పశ్చ చ ॥ బిన్దుశ్చాష్టదలం పద్మ తథా షోడశపత్రకమ్ । చతురస్రం చతుర్ద్ధారం
శివచక్రాణ్యనుక్రమాత్ ॥ త్రికోణే బైన్దవం శ్లిష్టమష్టారేఽష్టదలామ్బుజమ్ । దశారథోః
షోడశారం భూగృహ సువనాత్రకే ॥ శైవానామపి శాక్తానాం చక్రాణాం చ పరస్పరమ్ ।
అవినామావసంబన్ధం యో జానాతి స చక్రవిత్ ॥ త్రికోణరూపిణీ శక్తిర్విన్దురూపః సదాశివః
। అవినామావసంబన్ధం తస్మాద్విన్దుత్రికోణయోః ॥ ఏవం విమాగమజ్ఞాత్వా శ్రీచక్రం యః
సమర్చయేత్ । న తత్ఫలమవాప్నోతి లలితా వా న తుష్యతి " ॥
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని ఈ వ్యాఖ్యాన భాగం శ్రీచక్రం యొక్క
నిర్మాణాన్ని, అందులోని శివ-శక్తి తత్త్వాల మేళవింపును అత్యంత
శాస్త్రీయంగా వివరిస్తోంది. అనుభవపూర్వకమైన 'చతుర్విధ ఐక్యత'ను సాధించాలంటే,
ముందుగా శ్రీచక్ర స్వరూపాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని ఇక్కడ ఉద్దేశ్యం.
దీనిలోని ముఖ్య విషయాల వివరణ ఇక్కడ ఉంది:
శ్రీచక్ర నిర్మాణ క్రమము (నవచక్రములు)
శ్రీచక్రం అనేది తొమ్మిది చక్రాల సమూహం. దీనిని 'శివయోర్వపుః' (శివపార్వతుల శరీరము) అని పిలుస్తారు.
- శక్తి చక్రాలు (5): త్రికోణము,
అష్టకోణము (వసుకోణ), అంతర్దశారము,
బహిర్దశారము (దశారయుగ్మ), మరియు
చతుర్దశారము (మన్వస్ర).
- శివ చక్రాలు (4): బిందువు,
అష్టదళ పద్మము, షోడశదళ
పద్మము, మరియు చతురస్రము (భూగృహము - మూడు గీతలతో, నాలుగు ద్వారాలతో ఉంటుంది).
శివ-శక్తి అవినాభావ సంబంధం
వ్యాఖ్యానంలోని శ్లోకాలు శివ మరియు శక్తి చక్రాల మధ్య ఉండే
అన్యోన్య సంబంధాన్ని ఇలా వివరిస్తున్నాయి:
- త్రికోణ - బిందువు: త్రికోణము శక్తి స్వరూపం, బిందువు
సదాశివ స్వరూపం. ఇవి రెండూ ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉంటాయి (శ్లిష్టమ్).
- అష్టకోణ - అష్టదళ: అష్టకోణము (శక్తి) మరియు అష్టదళ పద్మము (శివ) పరస్పర
సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.
- దశార - షోడశదళ: రెండు దశార చక్రాలు మరియు షోడశదళ పద్మము మధ్య ఐక్యత
ఉంటుంది.
- చతుర్దశార - భూగృహ: చతుర్దశారము (మన్వస్ర) మరియు వెలుపల ఉండే భూగృహము మధ్య
సంబంధం ఉంటుంది.
చక్రవిత్ (చక్రము తెలిసినవాడు) అంటే ఎవరు?
శైవ చక్రాలకు (శివ), శాక్త చక్రాలకు
(శక్తి) మధ్య ఉన్న ఈ 'అవినాభావ
సంబంధాన్ని' (ఒకటి లేకుండా ఇంకొకటి ఉండలేని స్థితి) ఎవరైతే గుర్తిస్తారో,
వారే నిజమైన 'చక్రవిత్'. ఈ విభజన మరియు ఐక్యత తెలియకుండా చేసే పూజ వల్ల పూర్తి ఫలితం
లభించదని, లలితా పరాభట్టారిక ప్రసన్నం కాదని ఇక్కడ హెచ్చరించారు.
అనుభవ చతుర్విధము (నాలుగు రకాల ఐక్యతలు)
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, సాధకుడు ఈ
క్రింది నాలుగు ఐక్యతలను ధ్యానించాలి:
- పిండాండ - బ్రహ్మాండ ఐక్యము:
మన శరీరంలోని ఆరు చక్రాలకు (షట్చక్రాలు), బాహ్య శ్రీచక్రానికి ఉన్న పోలికను గుర్తించడం.
- చక్ర - మంత్ర ఐక్యము: శ్రీచక్రము మరియు శ్రీవిద్య మంత్రము (పంచదశి) ఒకటి అని
భావించడం.
- మంత్ర - దేవతా ఐక్యము: మంత్రము మరియు సాక్షాత్తూ పరాశక్తి ఒకటే అని
గ్రహించడం.
- దేవతా - ఆత్మ ఐక్యము: చివరగా ఆ పరాశక్తి మరియు తన ఆత్మ ఒక్కటే అని
అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోవడం.
శ్లోకము 38
ఇతి తాం వచనైః ప్రపూజ్య మేక్షీ-దనమాత్రేణ స
తుహిమాన్కృతార్థః ॥ బహుసాధకసంస్తుతః
కియంతం సమయం తత్ర నినాయ శాంతచేతాః ॥ 38 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా తన
స్తోత్ర వాక్కులతో మూకాంబికా దేవిని పూజించి, ఆ తల్లి కరుణా
వీక్షణము (చూపు) మాత్రము చేతనే శంకరులు కృతార్థులయ్యారు. ఎందరో సాధకులచే
కొనియాడబడుతూ, శాంత చిత్తముతో వారు అక్కడ కొంతకాలం గడిపారు.
శంకరులు మూకాంబికా దేవిని స్తుతించి, అక్కడ కొంతకాలం
గడిపారని చెప్పే 38వ శ్లోకం
'వసంతమాలికా' ఛందస్సులో నడుస్తుంది.
శ్లోకం: ఇతి తాం వచనైః
ప్రపూజ్య మేక్షీ-దనమాత్రేణ స తుహిమాన్కృతార్థః ॥
వసంతకాలంలోని పూలమాల ఎంతటి ఆహ్లాదాన్నిస్తుందో, ఈ ఛందస్సులో
చదివే శ్లోకం కూడా అంతటి మధురమైన లయను కలిగి ఉంటుంది. అందుకే దీనికి 'వసంతమాలికా'
అని పేరు వచ్చింది.
శ్లోకము 39
శ్రయతి స్మ తతో౽గ్రహారకం శ్రీ-బలిసంజ్ఞం స కదాచన స్వశిష్యైః
॥ అనుగేహహుతాగ్నిహోత్రదుగ్ధ-ప్రసరత్పావనగంధలోమనీయమ్ ॥ 39
॥
తాత్పర్యము: అటుపిమ్మట
శంకరులు తన శిష్యబృందంతో కలిసి 'శ్రీబలి'
అనే పేరుగల అగ్రహారానికి చేరుకున్నారు. ఆ గ్రామం ఎలా ఉందంటే—ప్రతి ఇంట్లోనూ
నిత్యం అగ్నిహోత్రాలు జరుగుతున్నాయి. ఆ అగ్నిహోత్రములలో వేల్చిన హవిస్సు (పాలు,
నెయ్యి) నుండి వచ్చే పవిత్రమైన సుగంధం ఆ ప్రాంతమంతా వ్యాపించి, అందరినీ
ఆకర్షిస్తోంది.
శ్లోకము 40
యతో౽పమృత్యుర్బహిరేవ యాతి భ్రాంత్వా ప్రదేశం శనకైరలబ్ధ్వా ॥ దృష్ట్వా ద్విజాతీన్నిజకర్మనిష్ఠా-ందూరాన్నిషిద్ధం
త్యజతో౽ప్రమత్తాన్ ॥ 40 ॥
తాత్పర్యము: ఆ గ్రామంలోని
బ్రాహ్మణులు తమ నిత్యకర్మలయందు అత్యంత నిష్ఠ కలిగి ఉండేవారు. వారు నిషిద్ధమైన
పనులను దూరంగా ఉంచేవారు (అప్రమత్తతతో ఉండేవారు). ఆ గ్రామస్తుల సదాచారాన్ని చూసి,
అక్కడ ప్రవేశించడానికి వీలు చిక్కక, అపమృత్యువు
(అకాల మరణం) కూడా గ్రామం వెలుపలనే తిరుగుతూ వెనక్కి వెళ్ళిపోయేదట. అంటే,
ఆ గ్రామంలో అంతటి ధర్మనిష్ఠ, ఆరోగ్యం ఉండేవని భావం.
శ్లోకము 41
యస్మిన్సహస్రద్వితయం జనానా-మగ్న్యాహితానాం శ్రుతిపాఠకానామ్
॥ వసత్యవశ్యం శ్రుతిచోదితాసు క్రియాసు దక్షం ప్రథితానుభావమ్ ॥
41 ॥
తాత్పర్యము: ఆ అగ్రహారంలో
సుమారు రెండు వేల మంది (సహస్రద్వితయం) వేద పండితులు
ఉండేవారు. వారు కేవలం వేదాలను చదవడమే కాకుండా, వేదాలలో
చెప్పబడిన యజ్ఞ యాగాది కర్మలను (శ్రుతిచోదిత క్రియలను) నిర్వహించడంలో
ఆరితేరినవారు. వారి ప్రభావం లోక ప్రసిద్ధమైనది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'అపమృత్యువు' గురించి ఒక
విశేషాన్ని చెప్పారు. సాధారణంగా దురాచారాలు ఉన్నచోట మృత్యువుకు ఆశ్రయం
దొరుకుతుంది. కానీ, ఈ శ్రీబలి అగ్రహారంలో అందరూ వేదోక్త కర్మలు చేస్తూ
పవిత్రంగా ఉండటం వల్ల, మృత్యుదేవతకు అక్కడ ప్రవేశించేందుకు ఏ ఒక్క 'దురాచారం'
అనే ద్వారం కూడా దొరకలేదని చమత్కరించారు
శ్లోకము 42
మధ్యే వసన్యస్య కరోతి భూషాం పినాకపాణిర్గిరిజాసహాయః ॥ హారస్య యష్టేస్తరలో యథా వై రాత్రేరివేందుర్గగనాధిరూఢః ॥ 42
॥
తాత్పర్యము: ఆ శ్రీబలి
అగ్రహారము మధ్యలో పార్వతీ సమేతుడైన పరమశివుడు (పినాకపాణి) కొలువై ఉండి, ఆ గ్రామానికి
ఆభరణంలా భాసిస్తున్నాడు. దీనిని వివరించడానికి వ్యాఖ్యాత రెండు అద్భుతమైన ఉదాహరణలు
ఇచ్చారు:
- ముత్యాల హారము మధ్యలో ఉండే నాయకమణి (తరలః) ఆ హారానికి ఎలాగైతే అందాన్ని ఇస్తుందో,
- ఆకాశాన ఉదయించిన చంద్రుడు రాత్రికి ఎలాగైతే శోభను చేకూరుస్తాడో, ఆ విధంగా ఆ పరమశివుడు ఆ గ్రామానికి మధ్యలో ఉండి దానికి
గొప్ప భూషణముగా వెలుగొందుతున్నాడు.
శ్లోకము 43
తత్ర ద్విజః కశ్చన శాస్త్రవేదీ ప్రభాకరాఖ్యః ప్రథితానుభావః
॥ ప్రవృత్తిశాస్త్రకరతః సుబుద్ధి రాస్తే
క్రతూన్మీలితకీర్తివృందః ॥ 43 ॥
తాత్పర్యము: ఆ గ్రామంలో ప్రభాకరుడు అనే పేరు గల ఒక
గొప్ప బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. ఆయన సకల శాస్త్ర పారంగతుడు మరియు ప్రసిద్ధ ప్రభావము
కలవాడు. 'ప్రవృత్తి మార్గము' (కర్మకాండ) లో
నిష్ణాతుడైన ఆయన, అనేక యజ్ఞయాగాదులు (క్రతువులు) చేసి అపారమైన కీర్తిని
గడించాడు.
శ్లోకము 44
గావో హిరణ్యం ధరణీ సమగ్రా సద్బాంధవా జ్ఞాతిజనాశ్చ తస్య ॥ సంత్యేవ కిం తైర్న హి తోష ఏభిః పుత్రో యదస్యాజని ముగ్ధచేటః
॥ 44 ॥
తాత్పర్యము: ఆ ప్రభాకరునికి
పాడి ఆవులు, బంగారం, అపారమైన భూమి, మంచి చుట్టాలు, జ్ఞాతులు.. ఇలా
లోకంలో మనిషి కోరుకునే సంపదలన్నీ ఉన్నాయి. కానీ, ఇవేవీ అతనికి
సంతోషాన్ని ఇవ్వలేకపోయాయి. దానికి కారణం—అతనికి పుట్టిన కుమారుడు 'ముగ్ధచేష్టుడు' (జడత్వముతో,
ఎటువంటి తెలివితేటలు లేనివానిలా ఉండటం) కావడమే. పుత్రుని పరిస్థితి చూసి ఆ
తండ్రి నిరంతరం వేదన చెందేవాడు.
శ్లోకము 45
న వక్తి కించిన్న శృణోతి కించి-ద్ధ్యాయన్నివా౽౽స్తే కిల
మందచేష్టః ॥ రూపేషు మారో మహసా మహస్వా-న్ముఖేన చంద్రః క్షమయా
మహీసమః ॥ 45 ॥
తాత్పర్యము: ఆ బాలుని
స్థితిని ఇక్కడ వర్ణిస్తున్నారు:
- చేష్టలు: ఆ బాలుడు ఏమీ మాట్లాడడు (న వక్తి), ఏమీ వినడు (న శృణోతి). ఎప్పుడూ ఏదో ధ్యానంలో
ఉన్నవానిలా నిశ్చలంగా ఉంటాడు.
- రూపము: చూడటానికి సాక్షాత్తూ మన్మథుడి (మారుడు) అంతటి అందగాడు.
- తేజస్సు: ముఖంలో చంద్రుడి వంటి ప్రసన్నత, శరీరంలో సూర్యుడి వంటి గొప్ప తేజస్సు (మహస్వాన్) ఉన్నాయి.
- గుణము: ఓర్పులో భూదేవి (మహీసమః) తో సమానమైన వాడు.
బయట నుంచి చూస్తే జడుడిలా అనిపించినా, ఆ బాలునిలో ఏదో
దైవికమైన కాంతి ఉందని శంకరులు వెంటనే గ్రహించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'తరలః' అనే పదానికి నిఘంటువు ఆధారంగా "హారము
మధ్యలో ఉండే మణి" అని అర్థం చెప్పారు. అలాగే ప్రభాకరుడు అనే పేరుకు
తగ్గట్టుగా ఆయన కీర్తి సూర్యప్రకాశంలా వ్యాపించిందని వివరించారు.
శ్లోకము 46
గ్రహగ్రహాత్కిం జడవద్విచేష్టతే కింవా స్వభావాదుత
పూర్వకర్మణః ॥ సంచింతయంస్తిష్ఠతి
తత్పితా౽నిశం సమాగతాన్ప్రష్టుమనా బహుశ్రుతాన్ ॥ 46 ॥
తాత్పర్యము: ఆ బాలుని
తండ్రి (ప్రభాకరుడు) ఎప్పుడూ ఒకటే ఆలోచనతో వేదన చెందేవాడు: "నా కొడుకు ఇలా
జడుడిలా ఎందుకు ప్రవర్తిస్తున్నాడు? ఏదైనా దుష్ట గ్రహం పీడిస్తోందా (గ్రహగ్రహాత్)?
లేదా అది అతని స్వభావమా? లేక పూర్వజన్మ కర్మ ఫలమా?" అని. తన వద్దకు
వచ్చే పండితులను (బహుశ్రుతాన్) ఈ విషయం గురించి అడగాలని ఎప్పుడూ అనుకుంటూ
ఉండేవాడు.
శ్లోకము 47
శిష్యైః ప్రశిష్యైర్బహుపుస్తకభారైః సమాగతం కంచన పూజ్యపాదమ్
॥ శుశ్రావ తం గ్రామమనిందితాత్మా నినాయ సూనుం నికటం స తస్య ॥ 47
॥
తాత్పర్యము: అలాంటి సమయంలో,
శిష్య ప్రశిష్యులతో, అనేక వేద శాస్త్ర పుస్తకాల భారముతో (బహుపుస్తకభారైః) ఒక
గొప్ప 'పూజ్యపాదులు' (శంకరాచార్యుల వారు) తమ గ్రామానికి విచ్చేశారని ప్రభాకరుడు
విన్నాడు. పవిత్రమైన మనస్సు కలిగిన ఆయన, వెంటనే తన కుమారుని తీసుకుని ఆ మహనీయుని చెంతకు
వెళ్ళాడు.
శ్లోకము 48
న శూన్యహస్తో నృపమిష్టదేవం గురుం చ యాయాదితి
శాస్త్రవిత్స్వయమ్ ॥ సోపాయనః ప్రాప
గురుం వ్యశిశ్రణ-త్ఫలం ననామాస్య చ పాదపంకజే ॥ 48 ॥
తాత్పర్యము: శాస్త్ర
కోవిదుడైన ప్రభాకరునికి ఒక నియమం తెలుసు: "రాజును, దైవాన్ని,
గురువును దర్శించేటప్పుడు ఖాళీ చేతులతో (శూన్యహస్తః) వెళ్ళకూడదు."
కాబట్టి, ఆయన కొన్ని పండ్లను కానుకగా (సోపాయనః) తీసుకుని వెళ్లి
శంకరులకు సమర్పించి, వారి పాదపద్మాలకు భక్తితో నమస్కరించాడు.
శ్లోకార్థం:
"రిక్తహస్తస్తు నోపేయాద్రాజానం దైవతం గురుమ్"
(రిక్త హస్తః తు న ఉపేయాత్ రాజానం దైవతం గురుమ్)
తాత్పర్యము: రాజును
(రాజానమ్), దైవాన్ని (దైవతమ్) మరియు గురువును (గురుమ్) దర్శించేటప్పుడు
ఎప్పుడూ ఖాళీ చేతులతో (రిక్త హస్తముతో) వెళ్ళకూడదు.
వివరణ మరియు అంతరార్థం:
ఈ నియమం కేవలం వస్తువులను ఇవ్వడం గురించి మాత్రమే కాదు,
అది మన వినయాన్ని, గౌరవాన్ని
మరియు కృతజ్ఞతా భావాన్ని సూచిస్తుంది.
- రాజానమ్ (రాజు/అధికారి): పూర్వకాలంలో రాజును దర్శించేటప్పుడు రాజ్య క్షేమం కోసం
లేదా తమ విన్నపాలను తెలుపుకోవడానికి వెళ్ళేవారు. అప్పుడు ఏదైనా కానుక
సమర్పించడం అనేది విధేయతకు చిహ్నం.
- దైవతమ్ (దేవుడు): ఆలయానికి వెళ్ళేటప్పుడు కనీసం ఒక పువ్వు, పండు లేదా పత్రం (ఆకు) తీసుకువెళ్ళాలని శాస్త్రం
చెబుతుంది. భగవద్గీతలో కృష్ణుడు చెప్పినట్లు: "పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం యో మే భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి"
(భక్తితో ఇచ్చే ఆకు, పువ్వు,
పండు లేదా నీటిని నేను స్వీకరిస్తాను).
- గురుమ్ (గురువు): జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే గురువును దర్శించేటప్పుడు
శిష్యుడు తన భక్తిని చాటుకోవడానికి ఏదైనా ఉపాయనము (కానుక) తీసుకువెళ్ళాలి.
సందర్భం (Context):
ఈ కావ్యం ప్రకారం, ప్రభాకరుడు అనే బ్రాహ్మణుడు శంకరాచార్యుల వారిని దర్శించుకోవడానికి
వెళ్ళినప్పుడు, ఆయన గొప్ప శాస్త్రవేత్త కావడము వల్ల ఈ నియమాన్ని పాటించాడు.
ఆయన శంకరుల వద్దకు వెళ్తూ కొన్ని పండ్లను (ఫలములను) వెంట తీసుకువెళ్ళి వారి పాదాల
చెంత సమర్పించాడు. ఇది ఆయనకు గురువు పట్ల ఉన్న అపారమైన గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకము 49
అనీనమత్తం చ తదీయపావయో-ర్జడాకృతిం భస్మనిగూఢవహ్నివత్ ॥ స నోదతిష్ఠత్పతితః పదాంబుజే ప్రాయః స్వజాడ్యం ప్రకటం
విధిత్సతి ॥ 49 ॥
తాత్పర్యము: పైకి జడుడిలా
కనిపిస్తున్నా, లోపల ఆత్మజ్ఞానమనే అగ్నిని దాచుకున్న ఆ బాలుడిని
(భస్మనిగూఢవహ్నివత్ - బూడిదలో కప్పబడిన నిప్పులాంటి వాడు) ప్రభాకరుడు శంకరుల
పాదాలపై పడేలా వంచాడు. ఆ బాలుడు శంకరుల పాదాలపై పడి అలాగే ఉండిపోయాడు కానీ తిరిగి
లేవలేదు. బహుశా తన జడత్వాన్ని (నిశ్చలత్వాన్ని) నిరూపించుకోవడానికే అలా చేశాడేమో
అనిపించింది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ బాలుని స్థితిని 'భస్మనిగూఢవహ్ని'
తో పోల్చారు. నిప్పు పైన బూడిద ఉన్నంత కాలం అది చల్లగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది,
కానీ బూడిద తొలగించగానే దాని అసలు తీక్షణత బయటపడుతుంది. అలాగే ఈ బాలుడు కూడా
పైకి మూగవానిలా, తెలివి లేనివానిలా కనిపిస్తున్నా, లోపల పరబ్రహ్మ
తత్వంతో వెలిగిపోతున్నాడని దీని అర్థం.
శ్లోకము 50
ఉపాత్తహస్తః శనకైరవాఙ్ముఖం తం దేశికేన్ద్రః కృపయోదతిష్ఠిపత్
॥
ఉత్థాపితే స్వే తనయే పితా౽బ్రవీ ద్వద ప్రభో జాడ్యమముష్య
కింకృతమ్ ॥ 50 ॥
తాత్పర్యము:
అధోముఖుడై (తలవంచుకుని) తన పాదాలపై పడి ఉన్న ఆ బాలుని
చేతిని పట్టుకుని (ఉపాత్తహస్తః), దయామయుడైన శంకరాచార్యుల వారు మెల్లగా పైకి లేవనెత్తారు. తన
కుమారుడు లేచి నిలబడగానే, తండ్రి ప్రభాకరుడు ఇలా ప్రార్థించాడు: "ప్రభూ! నా
కుమారునిలో ఉన్న ఈ జడత్వానికి కారణమేమిటో సెలవియ్యండి."
శ్లోకము 51
వర్షాణ్యతీయుర్భగవన్నముష్య పఞ్చాష్ట జాతస్య వినా౽వబోధమ్ ॥
నాధ్యైష్ట వేదానలిఖచ్చ నార్ణా-నచీకరం చోపనయం కథంచిత్ ॥ 51
॥
తాత్పర్యము:
"ఓ భగవంతుడా! నా కుమారునికి పదమూడేళ్లు (పంచ-అష్ట అంటే
$5+8=13$) వచ్చాయి. కానీ, లోక జ్ఞానం (అవబోధమ్) ఏమీ లేదు. ఇన్ని ఏళ్లలో కనీసం
అక్షరాలు (అర్ణాన్) కూడా నేర్చుకోలేదు, వేదములను చదవనే లేదు. ఎలాగోలా కష్టపడి ఉపనయనం
మాత్రం చేశాను."
వ్యాఖ్య
- వయస్సు (పంచాష్ట): వ్యాఖ్యాత 'పంచాష్ట' అనే పదానికి గణితపరంగా వివరణ ఇచ్చారు. పంచ (5)
+ అష్ట (8) = 13 సంవత్సరాలు.
అంటే ఆ బాలుడికి పదమూడేళ్లు నిండినా ఇంకా అజ్ఞానిలాగే
ఉన్నాడని తండ్రి ఆవేదన.
- విద్యోపన్యాసం (నాధ్యైష్ట): 'నాధ్యైష్ట' అంటే అసలు చదువుకోలేదు
అని అర్థం. కనీసం అక్షరాలు (అర్ణాన్/వర్ణాన్) కూడా వ్రాయడం గానీ, చదవడం గానీ చేయలేదు. వేద విద్య అటుంచితే, ప్రాథమిక అక్షర జ్ఞానం కూడా లేదని తండ్రి
చెబుతున్నాడు.
- సంస్కారము (ఉపనయనం): 'యథాకథంచిత్
ఉపనయం కృతవానస్మి' - అంటే ఆ బాలుడు సహకరించకపోయినా, ఏమీ
మాట్లాడకపోయినా, ఒక బ్రాహ్మణుడిగా తన బాధ్యతగా ఏదో రకముగా
(బలవంతంగానైనా) ఉపనయన సంస్కారాన్ని పూర్తి చేశానని ప్రభాకరుడు అంటున్నాడు.
- అవబోధము (వినా౽వబోధమ్): ఇక్కడ 'అవబోధము' అంటే వ్యావహారిక జ్ఞానము (Practical/Worldly
knowledge). లోకంలో ఎలా ఉండాలి, ఎవరితో
ఎలా మాట్లాడాలి అనే కనీస తెలివితేటలు కూడా ఆ బాలుడికి లేవని తండ్రి
ఉద్దేశ్యం.
- భగవన్! (సంబోధన విశేషం): ప్రభాకరుడు శంకరులను 'భగవన్' అని సంబోధించాడు. దీని
వెనుక ఉన్న అంతరార్థాన్ని వ్యాఖ్యాత ఇలా వివరించారు: "స్వామీ! నా కొడుకు
విషయంలో ఉన్న ఈ రహస్యం (తత్త్వము) మీక తప్ప ఇంకెవరికీ తెలియదు. మీరు
సాక్షాత్తూ పరమశివుడు కాబట్టి, వీడు జడుడా లేక
జ్ఞానియా అనేది మీరే చెప్పగలరు" అని వేడుకుంటున్నాడు.
అంతరార్థం:
తండ్రి దృష్టిలో అది 'అజ్ఞానం'
లేదా 'జడత్వం'. కానీ శంకరుల దృష్టిలో అది 'బ్రహ్మ నిష్ఠ'.
బాహ్య ప్రపంచంతో సంబంధం తెంచుకుని, ఆత్మలోనే రమించే వానికి అక్షరాలతో గానీ, వేద పాఠాలతో
గానీ పని ఉండదు. అందుకే ఆ బాలుడు ఏమీ నేర్చుకోలేదు.
శ్లోకము 52
క్రీడాపరః కోశతి బాలవర్గ-స్తథా౽పి న క్రీడితుమేష యాతి ॥
బాలాః శఠా ముగ్ధమిమం నిరీక్ష్య సంతాడుయంతే౽పి న రోషమేతి ॥ 52
॥
తాత్పర్యము:
"వీడి ఈడు పిల్లలంతా ఆడుకుంటూ కేరింతలు కొడుతుంటారు, కానీ వీడు
మాత్రం ఎప్పుడూ ఆడుకోవడానికి వెళ్లడు. దుర్మార్గులైన కొందరు పిల్లలు వీడి
అమాయకత్వాన్ని చూసి కొడుతుంటారు, అయినా వీడికి అసలు కోపం (రోషము) రాదు."
శ్లోకము 53
భుఙ్క్తే కదాచిన్న తు జాతు భుఙ్క్తే స్వేచ్ఛాబిహారీ న కరోతి
చోక్తమ్ ॥
తథా౽పి రుష్టేన న తాడ్యతే౽యం స్వకర్మణా వర్ధత ఏవ నిత్యమ్ ॥ 53
॥
తాత్పర్యము:
"అన్నం పెడితే తింటాడు, లేకపోతే అసలు
ఆకలి అని కూడా అడగడు. ఎప్పుడూ తన లోకంలోనే ఉంటాడు (స్వేచ్ఛావిహారి), చెప్పిన మాట
వినడు. ఎంత కోపం వచ్చినా వీడిని కొట్టాలని నాకు అనిపించదు. తన ప్రారబ్ధ కర్మల
ప్రకారమే పెరుగుతున్నాడు కానీ లోకజ్ఞానం కలగడం లేదు."
శ్లోకము 54
పప్రచ్ఛ తం శంకరదేశికేన్ద్రః ॥ కస్త్వం కిమేవం
జడవత్ప్రవృత్తః స చాబ్రవీద్బాలవపుర్మహాత్మా ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము: తండ్రి
ప్రభాకరుడు తన బాధను వివరించి ముగించిన తర్వాత, శంకర
దేశికేంద్రులు ఆ బాలుని వైపు కరుణతో చూశారు. ఆయన ఆ బాలుడిని ఇలా ప్రశ్నించారు: "వత్సా! నీవు ఎవరు? (కస్త్వమ్?)
ఎందుకిలా జడుడిలా ప్రవర్తిస్తున్నావు?" అప్పుడు బాలుని
రూపంలో ఉన్న ఆ మహాత్ముడు నోరు విప్పి సమాధానం చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
శ్లోకము 55
నాహం జడః కింతు జడః ప్రవర్తతే మత్సంనిధానేన న సందిహే గురో ॥ షడూర్మిషడ్భావవికారవర్జితం సుఖైకతానం పరమస్మి తత్పదమ్ ॥ 55
॥
తాత్పర్యము: ఆ బాలుడు ఇలా
అన్నాడు: "ఓ గురుదేవా! నేను జడుడిని కాను. కానీ నా సన్నిధి (చైతన్యం) వల్లనే
ఈ జడమైన దేహేంద్రియాలు పనిచేస్తున్నాయి. ఇందులో నాకు ఎటువంటి సందేహం లేదు.
ఆకలి-దప్పిక, శోకము-మోహము, జర-మృత్యువు అనే ఆరు ఊర్ములకు
(షడూర్ములు); పుట్టడం, ఉండటం, పెరగడం, మార్పు చెందడం, క్షీణించడం, నశించడం అనే ఆరు వికారాలకు (షడ్భావవికారాలు) అతీతమైన,
కేవల ఆనంద స్వరూపమైన ఆ పరబ్రహ్మమే
నేను."
హస్తామలక స్తోత్రం
నిమిత్తం మనశ్చక్షురాదిప్రవృత్తో నిరస్తాఖిలోపాధిరాకాశకల్పః
। రవిర్లోకచేష్టానిమిత్తం యథా యః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౧ ॥
యమగ్న్యుష్ణవన్నిత్యబోధస్వరూపం మనశ్చక్షురాదీన్యబోధాత్మకాని । ప్రవర్తన్త
ఆశ్రిత్య నిష్కమ్పమేకం స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౨ ॥
ముఖామాసకో దర్పణే దృశ్యమానో ముఖత్వాత్పృథక్వేన నైవాస్తి వస్తు । చిదామాసకో
ధీషు జీవోఽపి తద్వత్స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౩ ॥
థథా దర్పణామావ ఆమాసహానౌ ముఖం విద్యతే కల్పనాహీనమేకమ్ । తథా ధీవియోగే నిరామాసకో
యః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౪ ॥
మనశ్చక్షురాదేర్వియుక్తః స్వయం యో
మనశ్చక్షురాదేర్మనశ్చక్షురాదిః । మనశ్చక్షురాదేరగమ్యస్వరూపః స
నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా
య ఏకో విభాతి స్వతః శుద్ధచేతాః ప్రకాశస్వరూపోఽపి నానేవ ధీషు । శరావోదకస్థో యథా
మానురేకః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౬ ॥
యథాఽనేకచక్షుఃప్రకాశో రవిర్న క్రమేణ ప్రకాశీ కరోతి ప్రకాశ్యమ్ । అనేకా ధియో
యస్తథైకప్రబోధః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౭
వివస్వత్ప్రభాతం యథారూపమక్ష ప్రగృహ్ణాతి నాఽఽభాతమేవం వివస్వాన్ । తథా భాత
ఆమాసయత్యేకమక్ష స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౮ ॥
యథా సూర్య ఏకోఽప్యనేకశ్వలాసు స్థిరాస్వప్సు చైకోఽగ్నిభావ్యస్వరూపః । చలాసు
ప్రభిన్నః స్వధీష్వేక ఏవ స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపో ఽహమాత్మా ॥ ౯ ॥
ఘనచ్ఛన్నదృష్టిర్ఘనచ్ఛన్నమకై యథా మన్యతే నిష్ప్రభం చాతిమూఢః । తథా బద్ధవద్భాతి
యో మూఢదృష్టః స నిత్యోపలవ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౧౦ ॥
సమస్తేషు వస్తుష్వనుస్యూతమేకం సమస్తాని వస్తూని యం న స్పృశన్తి । వియద్వత్సదా
శుద్ధమచ్ఛస్వరూపః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా ॥ ౧౧ ॥
ఉపాధౌ యథా భేదతా సన్మణీనాం తథా భేదతా బుద్ధిభేదేషు తేఽపి । యథా చన్ద్రికాణాం
జలే చఞ్చలత్వం తథా చఞ్చలత్వం తవాపీహ విష్ణో ॥ ౧౨ ॥
మొత్తం 12 శ్లోకాలతో కూడిన ఈ స్తోత్రంలో బాలుడు తన ఆత్మజ్ఞానాన్ని
అరచేతిలోని ఉసిరికాయ (హస్త-ఆమలకము) లాగా స్పష్టంగా వివరించాడు.
1. సూర్య కాంతి ఉదాహరణ: సూర్యుడు ఏ పనీ
చేయకపోయినా, అతని వెలుతురు వల్ల లోకమంతా ఎలాగైతే పనులు చేసుకుంటుందో,
అలాగే నా చైతన్యం వల్లనే మనస్సు, కళ్లు మొదలైనవి పనిచేస్తున్నాయి. అటువంటి
నిత్యజ్ఞాన స్వరూపమైన ఆత్మను నేనే.
2. అగ్ని ఉష్ణము ఉదాహరణ: అగ్నిలో వేడి
ఎలా సహజమో, ఆత్మలో బోధ (జ్ఞానం) అలా సహజం. జడమైన మనస్సు, ఇంద్రియాలు ఆ
ఆత్మను ఆశ్రయించే చైతన్యాన్ని పొందుతున్నాయి. అట్టి ఆత్మను నేనే.
3. అద్దంలోని ప్రతిబింబం: అద్దంలో
కనిపించే ముఖం నిజమైన ముఖం కంటే వేరు కాదు. అలాగే బుద్ధిలో ప్రతిబింబించే 'జీవుడు'
కూడా సాక్షాత్తూ ఆ పరమాత్మయే. అట్టి ఆత్మను నేనే.
4. ఉపాధి తొలగడం: అద్దం తీసేస్తే
ప్రతిబింబం పోయి అసలు ముఖం ఎలా మిగులుతుందో, బుద్ధి అనే
ఉపాధిని తొలగిస్తే మిగిలే నిర్గుణ చైతన్యాన్ని నేనే.
శ్లోకము 5: మనశ్చక్షురాది
తాత్పర్యము: మనస్సు,
కళ్లు మొదలైన ఇంద్రియాల కంటే విలక్షణమైనవాడు, వాటికి కూడా
చైతన్యాన్ని ఇచ్చేవాడు (మనస్సుకే మనస్సు, కన్నుకే కన్ను), కానీ అవేవీ
గ్రహించలేని (అగమ్య) స్వరూపం కలిగిన నిత్యజ్ఞాన స్వరూపుడైన ఆ ఆత్మను నేనే.
శ్లోకము 6: శరావోదకస్థో
తాత్పర్యము: కుండలలోని
నీటిలో సూర్యుడు ఎలాగైతే అనేకముగా కనిపిస్తాడో, అలాగే శుద్ధమైన
చైతన్య స్వరూపి అయిన ఆత్మ ఒక్కడే అయినా... బుద్ధుల (ధీషు) భేదం వల్ల అనేక జీవులుగా
కనిపిస్తున్నాడు. అట్టి ఆత్మను నేనే.
శ్లోకము 7: రవిర్న క్రమేణ
తాత్పర్యము: సూర్యుడు
ఒకేసారి లోకంలోని అన్ని కళ్లకూ కాంతిని ఎలా ఇస్తాడో, అలాగే ఏకైక
జ్ఞాన స్వరూపుడైన ఆ ఆత్మ అన్ని బుద్ధులను (ఆలోచనలను) ఏకకాలంలోనే
ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. అట్టి ఆత్మను నేనే.
శ్లోకము 8: వివస్వత్ప్రభాతం
తాత్పర్యము: సూర్యకాంతి
ఉంటేనే కన్ను వస్తువును చూడగలదు, కానీ ఆ కాంతిని కన్ను సృష్టించలేదు. అలాగే ఆత్మ ప్రకాశం
వల్లనే ఇంద్రియాలు తమ పనులు చేయగలుగుతున్నాయి. అట్టి పరమాత్మను నేనే.
శ్లోకము 9: చలాసు స్థిరాస్వప్సు
తాత్పర్యము: నీరు కదిలినా,
నిశ్చలంగా ఉన్నా సూర్యుడు తన స్వభావాన్ని మార్చుకోడు (నీటి అలల వల్ల సూర్యుడు
కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తాడు అంతే). అలాగే బుద్ధి చంచలమైనా, స్థిరమైనా ఆత్మ
మాత్రం ఎప్పుడూ ఏక స్వరూపంగానే ఉంటుంది.
శ్లోకము 10: ఘనచ్ఛన్నదృష్టిః
తాత్పర్యము: మేఘాలు
కమ్మినప్పుడు సూర్యుడు కనిపించకపోతే, మూర్ఖుడు సూర్యుడికి కాంతి లేదనుకుంటాడు. అలాగే
అజ్ఞానం (మాయ) వల్ల ఆత్మ తెలియకపోతే, అది బంధనాల్లో ఉందని భ్రమపడతారు. కానీ ఆత్మ
ఎప్పుడూ స్వయంప్రకాశమే.
శ్లోకము 11: వియద్వత్సదా
తాత్పర్యము: ఆకాశం (వియత్)
అన్ని వస్తువులలోనూ ఉన్నా, ఏ వస్తువు దానిని తాకదు లేదా మలినం చేయదు. అలాగే ఆత్మ
అన్నింటిలోనూ అనుస్యూతంగా ఉన్నా, వేటికీ అంటని అతి పరిశుద్ధమైనది. అట్టి ఆత్మను నేనే.
శ్లోకము 12: ఉపాధౌ యథా
తాత్పర్యము: స్పటిక మణి
దగ్గర ఏ రంగు వస్తువు ఉంటే ఆ మణి ఆ రంగులో కనిపిస్తుంది (ఉపాధి భేదం). నీటిలో
చంద్రబింబం చలించినట్లు కనిపిస్తుంది కానీ చంద్రుడు చలించడు. అలాగే బుద్ధి భేదాల
వల్ల 'విష్ణువు' (అంతటా నిండి ఉన్న ఆత్మ) వేరువేరుగా, చంచలంగా
కనిపిస్తున్నాడు. కానీ నిజానికి ఆయన ఒక్కడే, నిశ్చలుడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ బాలుని సమాధానంలోని గంభీరతను వివరించారు.
బాలుడు తనను తాను దేహంగా కాక, దేహాన్ని నడిపించే చైతన్యము (Consciousness)
గా గుర్తించాడు. ఆనందమే స్వరూపంగా కలవాడు కాబట్టి అతడిని 'సుఖైకతానమ్'
అని పిలిచారు.
శ్లోకము 57
ప్రకాశయంతే పరమాత్మతత్త్వం కరస్థధాత్రీ ఫలవద్యదేకమ్ ॥ శ్లోకాస్తు హస్తామలకాః ప్రసిద్ధా-స్తత్కర్తురాఖ్యా౽పి తథైవ
వృత్తా ॥ 57 ॥
తాత్పర్యము: పరమాత్మ
తత్త్వాన్ని అరచేతిలోని ఉసిరికాయ (కరస్థ ధాత్రీఫలము) వలె అత్యంత స్పష్టంగా
ప్రకాశింపజేయడం వల్ల, ఈ శ్లోకాలు 'హస్తామలక
శ్లోకాలు' అని ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఈ స్తోత్రాన్ని రచించిన ఆ బాలుని
పేరు కూడా 'హస్తామలకుడు'
గానే స్థిరపడిపోయింది.
శ్లోకము 58
వినోపదేశం స్వత ఏవ జాతః పరాత్మబోధో ద్విజవర్యసూనోః ॥ వ్యస్మేష్ట సంప్రేక్ష్య స దేశికేంద్రో న్యధాత్స్వహస్తం
కృతయోత్తమాంగే ॥ 58 ॥
తాత్పర్యము: ఎటువంటి ఉపదేశం
లేకుండానే, పుట్టుకతోనే (స్వత ఏవ) ఆ బ్రాహ్మణ బాలునికి కలిగిన ఈ పరాత్మ
జ్ఞానాన్ని చూసి శంకరాచార్యుల వారు ఆశ్చర్యపోయారు. పరమానంద భరితులైన శంకరులు,
ఆ బాలుని శిరస్సుపై (ఉత్తమాంగే) తన పవిత్ర హస్తాన్ని ఉంచి ఆశీర్వదించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తుచేశారు.
సాధారణంగా ఆత్మజ్ఞానం కలగాలంటే శ్రవణ, మనన, నిదిధ్యాసలు అవసరం. కానీ ఈ బాలుడు పూర్వజన్మ
సంస్కారం వల్ల ఎటువంటి గురు ఉపదేశం లేకుండానే సిద్ధుడయ్యాడు. అందుకే శంకరులు
అతడిని తన ప్రధాన శిష్యులలో ఒకరిగా స్వీకరించారు.
శ్లోకము 59
సుతే నివృత్తే వచనం బభాషే స దేశికేన్ద్రః పితరం తదీయమ్ ॥ వస్తుం న యోగ్యో భవతా సహాయం న తే౽మునా౽ర్థో జడిమాస్పదేన ॥ 59
॥
తాత్పర్యము: బాలుడు తన
స్తోత్రాన్ని ముగించిన తర్వాత, శంకర దేశికేంద్రులు ఆ తండ్రి (ప్రభాకరుని) తో ఇలా అన్నారు:
"ఓ బ్రాహ్మణోత్తమా! నీ కుమారుడు ఇకపై నీతో కలిసి సంసారంలో ఉండటానికి ఏమాత్రం
యోగ్యుడు కాడు. లోకదృష్టిలో జడుడిలా కనిపిస్తున్న ఇతని వల్ల నీకు లౌకికమైన
ప్రయోజనం (అర్థము) ఏమీ ఉండదు."
శ్లోకము 60
పురాభవాభ్యాసవశేన సర్వం స వేత్తి సమ్యఙ్న చ వక్తి కించిత్ ॥ నోచేత్కథం స్వానుభవైకగర్భ-పద్యాని భాష్యేత నిరక్షరాస్యః ॥ 60
॥
తాత్పర్యము: "పూర్వజన్మల
సంస్కారము మరియు అభ్యాస బలం వల్ల ఇతనికి సర్వజ్ఞత్వము సిద్ధించింది. అందుకే ఇతడు
మౌనంగా ఉన్నాడు తప్ప అజ్ఞానంతో కాదు. ఒకవేళ ఇతనికి జ్ఞానమే లేకపోతే, అక్షర జ్ఞానం
కూడా లేని ఈ బాలుడు ఇంతటి గంభీరమైన 'స్వధ్యాన అనుభూతి' కలిగిన
పద్యాలను (హస్తామలక స్తోత్రం) ఎలా చెప్పగలుగుతాడు?"
శ్లోకము 61
న సక్తిరస్యాస్తి గృహాదిగోచరా నా౽౽త్మీయదేహే భ్రమతో౽స్య
విద్యతే ॥ తాదాత్మ్యతా౽న్యత్ర మమేతి వేదనం యదా న స్వే కిము
బాహ్యవస్తుషు ॥ 61 ॥
తాత్పర్యము: "ఇతనికి ఇల్లు,
వాకిలి వంటి బాహ్య విషయాలపై ఎటువంటి ఆసక్తి లేదు. అనాది అవిద్య అనే భ్రమ
తొలగిపోవడం వల్ల, తన దేహంపై కూడా ఇతనికి 'నేను' (తాదాత్మ్యము)
అనే భావన లేదు. తన సొంత దేహంతోనే మమకారం లేనివానికి, ఇక బాహ్య
వస్తువులపై 'నాది' (మమకారము) అనే భావన ఎలా ఉంటుంది?"
శ్లోకము 62
ఇతీరయిత్వా భగవాన్ద్విజాత్మజం యయౌ గృహీత్వా దిశమీప్సితాం
పునః ॥ విప్రో౽ప్యనువ్రజ్య యయౌ స్వమందిరం కియత్ప్రదేశం
స్థిరధీర్బహుశ్రుతః ॥ 62 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా
ప్రభాకరుడికి నచ్చజెప్పి, భగవత్పాదులైన శంకరులు ఆ బ్రాహ్మణ బాలుడిని (హస్తామలకుడిని)
వెంట తీసుకుని తమ తదుపరి యాత్రకు బయలుదేరారు. శాస్త్ర కోవిదుడైన ఆ ప్రభాకరుడు కూడా
కొంత దూరం వారిని అనుసరించి సాగనంపి, స్థిరమైన బుద్ధితో (తన కుమారుడు సద్గురువును
చేరాడనే తృప్తితో) తిరిగి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'పురాభవాభ్యాస' అనే పదానికి పూర్వజన్మ వాసనలు అని అర్థం
చెప్పారు. బాలుడు జ్ఞాని అని తెలిసిన తర్వాత తండ్రికి ఉన్న దుఃఖం తొలగిపోయింది.
శంకరులు ఆ బాలుని శిరస్సుపై తన దక్షిణ
హస్తాన్ని (కుడిచేయి) ఉంచి
అనుగ్రహించారని ఇక్కడ విశేషంగా పేర్కొన్నారు.
శ్లోకము 63: శృంగగిరి ప్రయాణం
తతః శతానందమహేంద్రపూర్వైః సుపర్వవృందైరుపగీయమానః ॥ పద్మాధిముఖ్యైః సమమాప్తకామ-క్షోణీపతిః శృంగగిరిం ప్రతస్థే ॥
63 ॥
తాత్పర్యము: అటుపిమ్మట,
బ్రహ్మదేవుడు (శతానందుడు), మహేంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే స్తోత్రం చేయబడుతున్నవాడు,
పద్మపాదాది ముఖ్య శిష్యులతో కూడినవాడు, బ్రహ్మజ్ఞానము
చేత 'ఆప్తకాముడు' (కోరికలన్నీ తీరినవాడు) అయిన యతిచక్రవర్తి శంకరులు శృంగగిరి వైపుకు
బయలుదేరారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: ఇక్కడ శంకరులను
'ఆప్తకామ క్షోణీపతిః' అన్నారు. అంటే రాజ్యాలను ఏలే రాజు కాదు, ఆత్మజ్ఞానమనే
సామ్రాజ్యానికి చక్రవర్తి అని అర్థం.
శ్లోకము 64: ఋష్యశృంగుని తపోభూమి
యత్రాధునా౽ప్యుత్తమమృష్యశృంగ-స్తపశ్చరత్యాత్మధృదంతరంగః ॥ సంస్పర్శమాత్రేణ వితీర్ణమద్రా విద్యోతతే యత్ర చ తుంగభద్రా ॥
64 ॥
తాత్పర్యము: ఆ శృంగగిరి
ఎటువంటిదంటే—అక్కడ ఇప్పటికీ (కలియుగంలో కూడా) ఋష్యశృంగ
మహర్షి తన అంతఃకరణను పరబ్రహ్మమందు నిలిపి ఉత్తమమైన తపస్సును
ఆచరిస్తున్నారు. అంతేకాకుండా, కేవలం తన నీటిని స్పృశించినంత మాత్రాన సకల శుభాలను
(భద్రమును) ప్రసాదించే తుంగభద్రానది అక్కడ అత్యంత శోభాయమానంగా ప్రవహిస్తోంది.
శ్లోకము 65: అగ్రహార వైభవం
అభ్యాగతార్చాల్పితకల్పశాఖా-కూలంకషాధీతసమస్తశాఖాః ॥ ఇజ్యాశతైర్యత్ర సముల్లసంతః శాంతాంతరాయా నివసంతి సంతః ॥ 65
॥
తాత్పర్యము: ఆ క్షేత్రంలో
నివసించే సత్పురుషుల (సంతః) వైభవం ఇలా ఉంది:
- అతిథి సేవ: వారు ఇంటికి వచ్చిన అతిథులను (అభ్యాగతులను) పూజించే
విధానం చూస్తే, కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షం కూడా వారి ముందు
చిన్నబోతుందట.
- వేద పాండిత్యం: వారు వేదాలలోని అన్ని శాఖలను (సమస్త శాఖాః) క్షుణ్ణంగా
అధ్యయనం చేసినవారు.
- యజ్ఞ నిష్ఠ: వందలాది యజ్ఞయాగాదులు (ఇజ్యాశతైః) చేస్తూ, ఎటువంటి విఘ్నాలు (అంతరాయాలు) లేనివారై వారు అక్కడ
నివసిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'శతానంద' అనే పదానికి బ్రహ్మదేవుడని అర్థం చెప్పారు.
శృంగేరిలో ఋష్యశృంగుల తపస్సు ఇప్పటికీ కొనసాగుతోందని చెప్పడం ద్వారా ఆ
క్షేత్రానికి ఉన్న 'సిద్ధ క్షేత్ర' మహిమను గుర్తుచేశారు. తుంగభద్రా నది పేరులోనే 'తుంగ' (గొప్పదైన),
'భద్ర' (మంగళకరమైన) అనే అర్థాలు ఇమిడి ఉన్నాయని వివరించారు.
శ్లోకము 66: శిష్యులకు అధ్యాపనము
అధ్యాపయామాస స మాధ్యముఖ్యా-న్గ్రంథానిజాంస్తత్ర
మనీషిముఖ్యాన్ ॥ ఆకర్ణనప్రాప్యమహాపుమర్థా-నాదిష్ట
విద్యాగ్రహణే సమర్థాన్ ॥ 66 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు
శృంగేరిలో పద్మపాదాది ముఖ్య శిష్యులకు తాము రచించిన భాష్యాది గ్రంథాలను బోధించారు.
ఆ శిష్యులు కేవలం విన్నంత మాత్రాన (ఆకర్ణన) పరమ పురుషార్థమైన మోక్షాన్ని పొందగల
సమర్థులు. అట్టి మేధావులైన శిష్యులకు అద్వైత విద్యను వారు ఉపదేశించారు.
శ్లోకము 67: అద్వైత వ్యాఖ్యానము
మందాక్షనమ్రం కలయన్నశేషం పరాణుదత్యాణితమాంస్యశేషమ్ ॥ నిరస్త జీవేశ్వరయోర్విశేషం వ్యాచష్ట వాచస్పతినిర్విశేషమ్ ॥ 67
॥
తాత్పర్యము: వ్యాఖ్యానంలో
దిట్ట అయిన శంకరులు (వాచస్పతి వంటివారు), జీవుడికి మరియు ఈశ్వరుడికి మధ్య ఉన్న భేదాన్ని
తొలగించి (నిరస్త విశేషం), అంతా ఒక్కటేనని నిరూపించే **'నిర్విశేష
అద్వైతము'**ను వివరించారు. వారి బోధనల వల్ల ప్రాణుల హృదయాలలో ఉన్న
అజ్ఞానమనే చీకట్లు పూర్తిగా తొలగిపోయాయి. వారి పాండిత్యం ముందు ఆదిశేషుడు కూడా
సిగ్గుతో తలవంచుకున్నట్లుగా (మందాక్షనమ్రం) అనిపించింది.
శ్లోకము 68: శారదా ప్రాసాద నిర్మాణము
ప్రకల్ప్య తత్రేంద్రవిమానకల్పం ప్రాసాదమావిష్కృతసర్వశిల్పమ్
॥ ప్రవర్తయామాస స దేవతాయాః పూజామజాద్యైరపి పూజితాయాః ॥ 68
॥
తాత్పర్యము: ఆ పవిత్ర
క్షేత్రంలో ఇంద్రుని విమానం వలె అత్యంత సుందరమైన, సకల శిల్పకళా
శోభితమైన ఒక మందిరాన్ని (ప్రాసాదము) శంకరులు నిర్మించారు. బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన
దేవతలచే పూజించబడే పరాశక్తిని అక్కడ ప్రతిష్ఠించి, శాస్త్రోక్తంగా
పూజాది క్రమాలను ప్రారంభించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: ఇక్కడే శంకరులు
తమ శిష్యులలో ఒకరైన భారతీ
సంప్రదాయానికి చెందిన శిష్యుని పీఠాధిపతిగా నియమించారని,
అద్వైత మత రక్షణ కోసం మఠాన్ని స్థాపించారని వ్యాఖ్యాత పేర్కొన్నారు.
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 12వ సర్గము,
68వ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో (డిండిమము) ఉదహరించిన ఈ శ్లోకము శృంగేరి శారదా
పీఠం (భారతీ పీఠం) యొక్క విశిష్టతను మరియు గురు పరంపర పట్ల
ఉండవలసిన గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకార్థం:
"యస్త్వద్వైతమతే స్థిత్వా భారతీపీఠనిందకః । స యాతి నరకం ఘోరం
యావదాభూతసంప్లవమ్ ॥"
తాత్పర్యము: ఎవరైతే అద్వైత
సిద్ధాంతాన్ని అనుసరిస్తూ (అద్వైతమతే స్థిత్వా), శృంగేరిలోని 'భారతీ పీఠాన్ని'
నిందిస్తారో (భారతీపీఠనిందకః), వారు ఈ సృష్టి అంతమయ్యే వరకు (యావదాభూతసంప్లవమ్) ఘోరమైన
నరకాన్ని అనుభవిస్తారు.
వివరణ మరియు నేపథ్యం:
- భారతీ పీఠం: శంకరాచార్యుల వారు స్థాపించిన నాలుగు ప్రధాన పీఠాలలో
శృంగేరి మొదటిది. దీనిని 'శారదా పీఠం' అని కూడా అంటారు.
శంకరుల శిష్యుడైన సురేశ్వరాచార్యులు
(పూర్వాశ్రమంలో మండన మిశ్రుడు) ఇక్కడ మొదటి పీఠాధిపతిగా
ఉన్నారు. ఆయన భార్య ఉభయ భారతి (సరస్వతీ అంశ) ఇక్కడ శారదా రూపంలో కొలువై ఉండటం
వల్ల దీనికి 'భారతీ పీఠం' అని పేరు వచ్చింది.
- నిందాపరాధం: అద్వైత మార్గంలో నడిచేవారికి గురువు మరియు పీఠం పట్ల
అచంచలమైన విశ్వాసం ఉండాలి. సిద్ధాంతాన్ని ఒప్పుకుంటూ, ఆ
సిద్ధాంతాన్ని రక్షించే పీఠాన్ని లేదా పరంపరను నిందించడం అనేది కృతఘ్నత
కిందకు వస్తుంది. అందుకే దీనిని తీవ్రమైన పాపంగా ఇక్కడ వర్ణించారు.
- యావదాభూతసంప్లవమ్: 'భూతసంప్లవమ్'
అంటే ప్రళయ కాలము. అంటే సృష్టి లయమయ్యేంత వరకు ఆ దోషం
వెంటాడుతుందని హెచ్చరించడం ద్వారా, ధర్మ రక్షణలో పీఠాల
ప్రాముఖ్యతను ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఈ శ్లోకాన్ని ఎందుకు ఉదహరించారంటే—శంకరులు
శృంగేరిలో కేవలం ఒక గుడిని మాత్రమే నిర్మించలేదు, అద్వైత
ప్రచారానికి ఒక గొప్ప కేంద్ర వ్యవస్థను (మఠాన్ని) ఏర్పాటు చేశారు. ఆ వ్యవస్థను
గౌరవించడం అనేది అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని గౌరవించడంతో సమానమని భావం.
శ్లోకము 69: శ్రీ శారదాంబ వైభవము
యా శారదాంబేత్యభిధాం వహంతీ కృతాం ప్రతిజ్ఞాం ప్రతిపాలయంతీ ॥ అద్యాపి శృంగేరిపురే వసంతీ ప్రద్యోతతే౽భీష్టవరాందిశంతీ ॥ 69
॥
తాత్పర్యము: శంకరులకు
ఇచ్చిన మాట ప్రకారం (ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తూ), 'శారదాంబ'
అనే పేరుతో ఆ తల్లి ఇప్పటికీ శృంగేరి పురంలో నివసిస్తూ, తనను నమ్మిన
భక్తులకు కోరిన వరాలను ప్రసాదిస్తూ వెలుగొందుతోంది.
శ్లోకము 70: తొటకాచార్యుల పరిచయం
చిత్తానువర్తీ నిజధర్మచారీ భూతానుకంపీ తనువాగ్విభూతిః ॥ కశ్చిద్వినేయో౽జని దేశికస్య యం తోటకాచార్యముదాహరంతి ॥ 70
॥
తాత్పర్యము: గురువుగారి
మనసు ఎరిగి ప్రవర్తించేవాడు (చిత్తానువర్తి), తన ధర్మాన్ని
నిష్ఠతో పాటించేవాడు, సర్వభూతాల పట్ల దయ కలిగినవాడు మరియు చాలా తక్కువగా మాట్లాడే
స్వభావం కలవాడు (తనువాగ్విభూతి) అయిన ఒక శిష్యుడు శంకరులకు లభించాడు. ఆయన్నే
లోకమంతా 'తొటకాచార్యులు' అని
పిలుస్తుంది.
శ్లోకము 71: నిత్య కర్మలలో గురుసేవ
స్నాత్వా పురా క్షిపతి కంబలవస్త్రముఖ్యై-రుచ్చాసనం మృదు సమం
స దదాతి నిత్యమ్ ॥ సంలక్ష్య
దంతపరిశోధనకాష్ఠమధ్యం బాహ్యాదికం గతవతే సలిలాదికం చ ॥ 71 ॥
తాత్పర్యము: ఆయన భక్తి
ఎంతటిదంటే, గురువుగారు నిద్రలేవక ముందే తాను స్నానం ముగించేవాడు. ఆ
తర్వాత:
- గురువుగారు కూర్చోవడానికి మెత్తని కంబళి లేదా
వస్త్రాన్ని సమంగా పరచి ఆసనాన్ని సిద్ధం చేసేవాడు.
- సమయాన్ని గమనించి, పళ్ళు
తోముకోవడానికి శాస్త్రోక్తమైన దంతకాష్ఠాన్ని
(పల్ల కర్ర) ఇచ్చేవాడు.
- గురువుగారు బాహ్య అవసరాలకు (శౌచాదులకు) వెళ్ళినప్పుడు,
వారికి కావలసిన నీటిని, మట్టిని సిద్ధంగా ఉంచేవాడు.
శ్లోకము 72: నీడలా అనుసరించే శిష్యుడు
శ్రీదేశికాయ గురవే తనుమార్జవస్త్రం విశ్రాణయత్యనుదినం
వినయోపపన్నః ॥ శ్రీపాదపద్మయుగమర్దనకోవిదశ్చ
చ్ఛాయేవ దేశికమసౌ భృశమన్వగాద్యః ॥ 72 ॥
తాత్పర్యము: అత్యంత వినయంతో
ఆయన గురువుగారికి స్నానానంతరం శరీరాన్ని తుడుచుకోవడానికి వస్త్రాన్ని
(తనుమార్జవస్త్రం) అందించేవాడు. గురువుగారి పాదపద్మాలను ఒత్తడంలో (పాదమర్దన)
ఆయన గొప్ప నేర్పరి. గురువు ఎక్కడికి వెళ్లినా ఆయన ఒక నీడలా
(ఛాయేవ) వెన్నంటి ఉండేవారు.
శ్లోకము 73: గురు సన్నిధిలో ప్రవర్తన
గురోః సమీపే న తు జాతు జృంభతే ప్రసారయన్నో చరణౌ నిషీదతి ॥ నోపేక్షతే వా బహు వా న భాషతే న పృష్ఠదర్శీ పురతో౽స్య
తిష్ఠతి ॥ 73 ॥
తాత్పర్యము: గురువుగారి
ఎదుట ఒక శిష్యుడు ఎలా ఉండాలో ఆయన ఆచరించి చూపారు:
- గురువుగారి ముందు ఎప్పుడూ ఆవలించడు (జృంభతే).
- కాళ్లు చాపుకుని కూర్చోడు.
- గురువుగారు చెప్పే ఏ ఒక్క విషయాన్ని ఉపేక్షించడు (నిర్లక్ష్యం
చేయడు).
- అనవసరంగా ఎక్కువగా మాట్లాడడు.
- గురువుగారికి ఎప్పుడూ వెన్ను చూపడు, వారి ఎదురుగా వినయంగా నిలబడతాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'శ్రీదేశికాయ' అనే పదానికి ఒక
విశేష అర్థం చెప్పారు. 'శ్రీ' అంటే మోక్షాన్ని ఇచ్చే అద్వైత విద్య, దానిని
ఉపదేశించే గురువులకు గురువైన శంకరులని అర్థం. తొటకాచార్యులు కేవలం బాహ్య సేవకే
పరిమితం కాలేదు, ఆయన నిరంతర గురు ధ్యానంతో తన అహంకారాన్ని కరిగించుకున్నారు.
శ్లోకము 74: అచంచలమైన గురుభక్తి
తిష్ఠన్గురౌ తిష్ఠతి సంప్రయాతే గచ్ఛన్బువాణే వినయేన శృణ్వన్
॥ అనుచ్యమానో౽పి హితం విధత్తే యచ్చాహితం తచ్చ తనోతి నాస్య ॥ 74
॥
తాత్పర్యము: ఆనందగిరి
ప్రవర్తన ఎలా ఉండేదంటే—గురువుగారు నిలబడితే తాను నిలబడేవాడు, ఆయన నడిస్తే
తాను అనుసరించేవాడు, ఆయన మాట్లాడుతుంటే అత్యంత వినయంతో ఆలకించేవాడు. గురువుగారు
అడగకపోయినా వారికి ఏది మేలు కలిగిస్తుందో అదే చేసేవాడు. గురువుగారికి అహితం
కలిగించే ఏ పనినీ ఆయన చేసేవాడు కాదు.
శ్లోకము 75: గురువుగారి నిరీక్షణ
తస్మిన్కదాచన వినేయవరే స్వశాటీ-ప్రక్షాలనాయ
గతవత్యపవర్తనీగాః ॥ వ్యాఖ్యానకర్మణి
తదాగమమీక్షమాణో భక్తేషు వత్సలతయా విలలమ్బ ఏషః ॥ 75 ॥
తాత్పర్యము: ఒకరోజు
ఆనందగిరి గురువుగారి వస్త్రాలను (శాటీ) ఉతకడానికి నదికి వెళ్ళాడు. ఆయన తిరిగి
రావడం ఆలస్యమైంది. కానీ, భక్తవత్సలుడైన శంకరాచార్యుల వారు తన శిష్యుని కోసం పాఠం
(వ్యాఖ్యానం) మొదలుపెట్టకుండా వేచి చూస్తూ ఉండిపోయారు.
శ్లోకము 76: పద్మపాదుని సూటిపోటి మాట
శాన్తిపాఠమథ కర్తుమసంఖ్యే-షుద్యతేషు స వినేయవరేషు ॥ స్థీయతాం గిరిరపి క్షణమాత్రా-దేష్యతీతి సముదీరయతి స్మ ॥ 76
॥
తాత్పర్యము: అక్కడ ఉన్న
అనేకమంది శిష్యులు పాఠం ప్రారంభించడానికి 'శాంతిపాఠం' చదవబోతుండగా,
శంకరులు వారిని ఆపి—"కాసేపు ఆగండి, గిరి
(ఆనందగిరి) వస్తున్నాడు, అతను వచ్చాక మొదలుపెడదాం" అన్నారు.
శ్లోకము 77: గోడతో పోలిక
తాం నిశమ్య నిగమాన్తగురూక్తిం మందధీరనధికార్యపి శాస్త్రే ॥ కిం ప్రతీక్ష్యత ఇతి స్మ హ భిత్తిః పద్మపాదమునినా సమదర్శి ॥
77 ॥
తాత్పర్యము: గురువుగారి మాట
విన్న పద్మపాదుడు (సనందనుడు), ఆనందగిరి పట్ల కాస్త చులకన భావంతో—"గురువుగారూ! వాడు
శాస్త్రాలు చదవడానికి అనర్హుడు, మందబుద్ధి. అటి 'గోడ' (భిత్తిః) లాంటి వాడి కోసం ఎందుకు వేచి చూడాలి?
వాడు ఉన్నా లేకపోయినా ఒకటే కదా!" అని పరోక్షంగా అన్నాడు. అంటే, ఆనందగిరి కేవలం
సేవకే పనికివస్తాడు తప్ప శాస్త్రం అర్థం చేసుకునే తెలివి అతనికి లేదని పద్మపాదుని
ఉద్దేశ్యం.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ పద్మపాదుని గర్వాన్ని మరియు శంకరుల కరుణను
అద్భుతంగా వివరించారు.
- 'భిత్తిః' (గోడ) అనే పద ప్రయోగం
ద్వారా ఆనందగిరికి ఏమీ తెలియదని పద్మపాదుడు ఎగతాళి చేశాడు.
- కానీ శంకరులకు తెలుసు—సేవ ద్వారా చిత్తశుద్ధి
పొందినవాడు జ్ఞానానికి అత్యంత అర్హుడు అని.
- అందుకే శంకరులు తన మనస్సులోనే ఆనందగిరికి సకల శాస్త్ర
జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించారు.
శ్లోకము 78: అద్భుత శక్తిపాతము
తస్య గర్వమపహర్తుమఖర్వం స్వాశ్రయేషు కరుణాతిశయాఞ్చ ॥ వ్యాదిదేశ స చతుర్దశ విద్యాః సద్య ఏవ మనసా గిరినామ్నే ॥ 78
॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదుని
మనస్సులోని అహంకారాన్ని (అఖర్వం గర్వం) తొలగించడానికి మరియు తనను ఆశ్రయించిన
భక్తుల పట్ల ఉన్న మితిమీరిన కరుణ వల్ల, శంకరాచార్యుల వారు కేవలం తన సంకల్పం ద్వారా
(మనసా) క్షణకాలంలోనే పదునాలుగు
విద్యలను గిరికి ఉపదేశించారు. ఎటువంటి పుస్తక పఠనం లేకుండానే,
గురువుగారి అనుగ్రహంతో గిరి సకల శాస్త్ర పారంగతుడయ్యాడు.
శ్లోకము 79: తొటకాష్టక ఆవిర్భావము
సో౽ధిగమ్య తదనుగ్రహమధ్యం తత్క్షణేన విదితాఖిలవిద్యః ॥ ఐష్ట దేశికవరం పరతత్త్వ-వ్యంజకైర్లలితతొటకవృత్తైః ॥ 79
॥
తాత్పర్యము: గురువుగారి
అనుగ్రహం పొందిన ఆ గిరి, మరుక్షణమే సకల విద్యలను ఆకళింపు చేసుకున్నాడు. పరమాత్మ
తత్త్వాన్ని బోధించే అద్భుతమైన అర్థాలతో, అత్యంత మనోహరమైన 'తొటక'
ఛందస్సులో (వృత్తము) శంకరాచార్యుల వారిని స్తుతించడం ప్రారంభించాడు. అందుకే
ఆయనకు 'తొటకాచార్యులు' అనే పేరు
స్థిరపడింది.
భ గవన్నదధౌ
మృతిజన్మజలే సుఖదుఃఖఝషే పతితం వ్యథితమ్ । కృపయా శరణాగతముద్ధర
మామనుశాధ్యుపసన్నమనన్యగతిమ్ ॥ ౧ ॥ వినివర్త్య రర్తి విషయే విషమాం పరిముచ్య
శరీరవిబద్ధమతిమ్ । పరమాత్మపదే భవ నిత్యరతో జహి మోహమయం భ్రమమాత్మమతే ॥ ౨ ॥
విసృజాన్నమయాదిషు పఞ్చసు తామహమస్మి మమేతి మర్తి సతతమ్ । దృశిరూషమనన్తమజం విగుణం
హృదయస్థమవేహి సదాఽహమితి ॥ ౩ ॥ జలభేదకృతా బహతేవ రఖేర్ఘటికాదికృతా నమసోఽపి యథా ।
మతిభేదకృతా తు తథా బహుతా తవ బుద్ధిదృశోఽవికృతస్య సదా ॥ ౪ ॥ దినష్కృత్ప్రభయా
సదృశేన సదా జనచిత్తగతం సకలం స్వచితా । విదితం భవతాఽవికృతేన సదా యత ఏవమతోఽసి సదేవ
సదా ॥ ౫ ॥
* అగ్రిమం పయఇయం 'ధ' పుస్తకే "
మగవనుదధౌ " ఇత్యాదిశ్లోకపఞ్చకా త్యాగధి కే దృశ్యతే ।
" సకలం మనసా క్రియయా జనితం సమవేక్ష్య వినాశితయా తు జగత్ ।
నిరవిద్యత కశ్చిదతో నిఖిలాద్వినాశికృతే యతితవ్యమితి ॥ ౧ ॥ ప్రతిభిత్సురసావ
వినాశిపదం పతిధర్మరతో యతిమేవ గురుమ్ । విదితాత్మకలం సముపేత్య కవిః ప్రణిపత్య
నివేదితవాన్స్వమతమ్ " ॥ ౨
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 12వ సర్గములోని ఈ
శ్లోకాలు, గిరి
(తొటకాచార్యులు) తన గురువైన శంకరాచార్యుల అనుగ్రహం పొందిన తర్వాత ఆశువుగా చెప్పిన 'శ్రుతిసార
సముద్ధరణము' (దీనినే
తొటకాష్టకముగా భావిస్తారు) లోని ముఖ్యాంశాలను వివరిస్తాయి.
ఈ శ్లోకాలలోని గంభీరమైన వేదాంతార్థాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
1. శరణాగతి మరియు
ప్రార్థన
"భగవన్నదధౌ
మృతిజన్మజలే సుఖదుఃఖఝషే పతితం వ్యథితమ్..."
- భావము: "ఓ భగవంతుడా! పుట్టుక-చావు అనే నీరు కలిగిన, సుఖ-దుఃఖాలనే
మొసళ్లు (ఝషే) ఉన్న ఈ సంసార సముద్రంలో పడి నేను అలసిపోయాను. వేరే దిక్కు లేని
(అనన్యగతిమ్) నన్ను నీ దయతో ఉద్ధరించి, ఆత్మ
విద్యను ఉపదేశించు."
- విశేషం: ఇక్కడ
సంసారాన్ని సముద్రంతో పోల్చారు. గురువు మాత్రమే ఆ సముద్రం నుండి రక్షించే
నావికుడు.
2. దేహాభిమాన
విసర్జన
"వినివర్త్య
రతిం విషయే విషమాం పరిముచ్య శరీరవిబద్ధమతిమ్..."
- భావము: "విషయ సుఖాల పట్ల ఉన్న ప్రమాదకరమైన ఆసక్తిని వదిలి, ఈ దేహమే
నేను అనే భ్రాంతిని తొలగించుకో. పరమాత్మ పదమునందు నిరంతరం రమిస్తూ, మోహమయమైన
ఈ భ్రమను నశింపజేసుకో."
3. పంచకోశ వివేకము
"విసృజాన్నమయాదిషు
పఞ్చసు తామహమస్మి మమేతి మతిం సతతమ్..."
- భావము: "అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ
అనే ఈ ఐదు కోశములపై 'నేను, నాది' అనే మమకారాన్ని వదిలిపెట్టు. నీ హృదయంలో వెలుగుతున్న, పుట్టుక
లేని (అజమ్), గుణరహితమైన, అనంతమైన
ఆత్మ స్వరూపమే 'నేను' అని తెలుసుకో."
4. ఉపాధి భేదము -
ఉదాహరణలు
"జలభేదకృతా
బహుతేవ రవేర్ఘటికాదికృతా నమసో౽పి యథా..."
- భావము: వేర్వేరు
పాత్రలలోని నీటి భేదం వల్ల సూర్యుడు అనేకంగా కనిపించినట్లు (ప్రతిబింబం), కుండల
వల్ల ఆకాశం ముక్కలుగా అనిపించినట్లు (ఘటాకాశం)... బుద్ధి భేదాల వల్ల ఆత్మ
వేరుగా కనిపిస్తోంది. కానీ వికార రహితుడవైన నీవు ఎప్పుడూ ఒక్కడివే.
5. సర్వజ్ఞత్వము
"దినకృత్ప్రభయా
సదృశేన సదా జనచిత్తగతం సకలం స్వచితా..."
- భావము: "సూర్యకాంతి వలె ప్రకాశించే నీ జ్ఞానముతో, జనులందరి
చిత్తములలో ఉన్న సమస్తాన్ని వికార రహితుడవైన నీవు గ్రహిస్తున్నావు. అందుకే
నీవు ఎల్లప్పుడూ సత్య స్వరూపుడవు."
అదనపు శ్లోకాలు (ధ పుస్తకము నుండి):
"సకలం మనసా
క్రియయా జనితం సమవేక్ష్య వినాశితయా తు జగత్..."
ఈ రెండు శ్లోకాలు వైరాగ్యం ఎలా కలుగుతుందో వివరిస్తాయి:
- మనస్సుతో, కర్మలతో పుట్టిన ఈ ప్రపంచం అంతా నశించేదే (వినాశితయా)
అని గ్రహించి, ఒక వివేకి వీటన్నింటిపై వైరాగ్యం (నిరవిద్యత)
పొందుతాడు. శాశ్వతమైన పదవి కోసం ప్రయత్నించాలని నిశ్చయించుకుంటాడు.
- అలాంటి ముముక్షువు, వినాశనం
లేని పదాన్ని పొందడానికి, ఆత్మతత్త్వం తెలిసిన యతివర్యుడైన గురువును ఆశ్రయించి, వినయంతో
తన మనోగతాన్ని నివేదించుకుంటాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ పద్మపాదుని గర్వభంగాన్ని ప్రధానంగా
ప్రస్తావించారు. "గోడ లాంటి వాడు" అని పద్మపాదుడు ఎగతాళి చేసిన అదే గిరి,
పండితులకు కూడా సాధ్యం కాని కఠినమైన 'తొటక' ఛందస్సులో శాస్త్ర సారాన్ని గానం చేయడం చూసి
శిష్యులందరూ ఆశ్చర్యపోయారు. ఇది 'గురుకృప'
యొక్క గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పే ఘట్టం.
శ్లోకము 80: భక్తి అనే లత - స్తోత్రమనే ఫలం
శ్రీమద్దేశికపాదపఙ్కజయుగీమూలా తదేకాశ్రయా
తత్కారుణ్యసుధావసేకసహితా తద్భక్తిసఇలరీ ॥ హృద్యం తోటకవృత్తంవృన్తరుచిరం పద్యాత్మకం
సత్ఫలం లేమే మోక్తుమనోతిసత్తమశుకైరాస్వాద్యమానం ముహుః । ౮౦ ॥
॥తాత్పర్యము: గిరి యొక్క భక్తి అనే ఒక
శ్రేష్ఠమైన లత (సద్వల్లరీ) ఉంది. దానికి:
- మూలం (వేరు): శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల పాదపద్మద్వయము.
- ఆశ్రయం: కేవలం ఆ గురుదేవుడొక్కడే ఆ లతకు ఆధారము.
- పోషణ: గురువుగారి
కరుణ అనే అమృతధారలచే అది తడపబడింది (అభిషేకం).
- ఫలితం: అట్టి భక్తి లత నుండి 'తొటక వృత్తము' అనే తొడిమ
(వృంతము) తో కూడిన, మనోహరమైన 'పద్యాత్మక ఫలము' (తొటకాష్టకము)
లభించింది.
- ఆస్వాదన: మోక్షమును కోరే పండితులనే శ్రేష్ఠమైన చిలుకలు
(సత్తమశుకైః) ఈ జ్ఞాన ఫలాన్ని మాటిమాటికీ ఆస్వాదిస్తున్నాయి.
శ్లోకము 81: గురుసేవ అనే నిచ్చెన
యేనౌన్నత్యమవాపితా కృతపదా కామం క్షమాయామియం నిఃశ్రేణిః
పదమున్నతం జిగమిషోర్యోమ స్పృశన్తీ పరమ్ ॥
వంశ్యా కాఽప్యధరీకృతత్రిభువనశ్రేణీ గురూణాం కథం సేవా తస్య
యతీశితుర్న బిరలం కుర్వీత గుర్వీ తమః ॥ ౮౧
తాత్పర్యము: ఇక్కడ ఒక
అద్భుతమైన సందేహ నివృత్తి జరుగుతోంది—కేవలం గురుసేవ చేసే గిరి అంతటి పండితుడు ఎలా
అయ్యాడు?
- గురుసేవ అనేది ఒక అద్భుతమైన నిచ్చెన (నిఃశ్రేణిః) వంటిది.
- అది భూమి మీద (క్షమాయామ్) స్థిరంగా ఉండి, పరమపదమైన మోక్షమనే ఆకాశాన్ని (వ్యోమ) తాకుతుంది.
- ముముక్షువు (మోక్షాన్ని కోరేవాడు) ఉన్నతమైన
బ్రహ్మపదాన్ని చేరుకోవడానికి ఈ నిచ్చెన సహాయపడుతుంది.
- అట్టి గురుసేవ అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని (గుర్వీ తమః)
ఎలా తొలగించకుండా ఉంటుంది? తప్పక తొలగిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము): ఈ శ్లోకంలో 'వంశ్యా' అనే పదానికి రెండు అర్థాలు చెప్పారు:
- వేణువు (వెదురు) నుండి పుట్టిన నిచ్చెన.
- బ్రహ్మవిద్య అనే వంశ పరంపర నుండి వచ్చిన సంప్రదాయం.
గురుసేవ వల్ల అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదని, అది
ముల్లోకాలలోని వైభవాలను కూడా చిన్నబోయేలా చేస్తుందని (అధరీకృత త్రిభువనశ్రేణీ)
ఇక్కడ నిరూపితమైంది.
శ్లోకము 82: విద్వాంసుల ఆశ్చర్యం
అథ తోటకవృత్తపద్యజాతే-రయమజ్ఞాతసుపర్వసూక్తికో౽పి ॥ దయయైవ గురోత్రయీశిరోర్థం స్ఫుటయన్నైక్షి విచక్షణః సతీర్థైః
॥ 82 ॥
తాత్పర్యము: అప్పటివరకు
సంస్కృత పాండిత్యం గానీ, క్లిష్టమైన పద ప్రయోగాలు గానీ తెలియని గిరి, కేవలం
గురువుగారి దయ వల్ల (దయయైవ గురోః) తొటక వృత్తములో
వేదాంతార్థాలను (త్రయీశిరోర్థం - ఉపనిషత్తుల సారం) అత్యంత స్పష్టంగా వివరించడం
చూసి, సహాధ్యాయులైన ఇతర శిష్యులందరూ ఆశ్చర్యపోయారు. ఆయనను ఒక గొప్ప విద్వాంసుడిగా
(విచక్షణః) గుర్తించారు.
శ్లోకము 83: పద్మపాదుని గర్వభంగం
అథ తస్య బుధస్య వాక్యగుమ్ఫం నిశమయ్యామృతమాధురీధురీణమ్ ॥ జలజాంఘ్రిముఖాః సతీర్థవర్యాః స్మయమన్వస్య సవిస్మయా బభూవుః ॥
83 ॥
తాత్పర్యము: అమృతం వంటి
మాధుర్యంతో కూడిన గిరి వాక్యాలను విన్న తర్వాత, పద్మపాదుడు
(జలజాంఘ్రి) మొదలైన శిష్యశ్రేష్ఠులు తమ మనస్సులోని గర్వాన్ని (స్మయము) వదిలిపెట్టి,
పరమానందంతో కూడిన ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు. గురుకృప ఎంతటి అసాధ్యమైన పనినైనా
సుసాధ్యం చేస్తుందని వారు గ్రహించారు.
శ్లోకము 84: 'తొటకాచార్య'
నామధేయం
మత్యుత్కర్షాత్ ప్రాదురాసన్యతో౽స్మా-త్పద్యన్యేవం
తోటకాఖ్యాని సంతి ॥ తస్మాదాహుస్తొటకాచార్యమేనం
లోకే శిష్టాః శిష్టవంశ్యం మునీన్ద్రమ్ ॥ 84 ॥
తాత్పర్యము: భక్తి పరాకాష్ఠ
వల్ల గిరి నోటి నుండి 'తొటక' ఛందస్సులో అద్భుతమైన పద్యాలు వెలువడ్డాయి. అందువల్లనే,
వేదాచార పరాయణులైన శిష్టజనులు ఆయనను 'తొటకాచార్యులు'
అని పిలవడం ప్రారంభించారు. ఆయన ఒక గొప్ప మునీంద్రుడిగా, శిష్ట వంశానికి
అలంకారంగా కీర్తించబడ్డారు.
శ్లోకము 85: గ్రంథ విశిష్టత (తొటకాష్టకము/శ్రుతిసార
సముద్ధరణము)
అద్యాపి తత్ప్రకరణం ప్రథితం పృథివ్యాం తత్సంజ్ఞయా లఘు
మహార్థమనల్పనీతి ॥ శిష్టే
గృహీతమతిశిష్టపదానువిద్ధం వేదాంతవేద్యపరతత్త్వనివేదనం యత్ ॥ 85 ॥
తాత్పర్యము: తొటకాచార్యులు
రచించిన ఆ గ్రంథము (ప్రకరణ గ్రంథము) నేటికీ లోకంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైంది. దాని
లక్షణాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- లఘు: కేవలం
కొద్దిపాటి శ్లోకాలతో కూడిన చిన్న గ్రంథం.
- మహార్థం: చిన్నదైనా, ఇందులో సకల శాస్త్రాల
సారం, అపారమైన అర్థం ఇమిడి ఉన్నాయి.
- అనల్పనీతి: ఎన్నో తర్కబద్ధమైన యుక్తులతో కూడుకున్నది.
- వేదాంతవేద్య పరతత్త్వ నివేదనం: ఉపనిషత్తుల ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోదగిన పరబ్రహ్మ
తత్త్వాన్ని ఇది అత్యంత సులభంగా వివరిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తుచేశారు. ఈ
గ్రంథం పరిమాణంలో చిన్నదైనప్పటికీ (లఘు), చతుర్లక్షణి (బ్రహ్మసూత్రాలు) వంటి క్లిష్టమైన
శాస్త్రార్థాలన్నింటినీ ఇది తనలో ఇముడ్చుకుంది. కేవలం ఐదు శ్లోకాలతో ప్రారంభమైన ఈ
స్తోత్రం, తర్వాత 'శ్రుతిసార
సముద్ధరణము' అనే గొప్ప వేదాంత గ్రంథంగా రూపుదిద్దుకుంది.
శ్లోకము 86: తోటకాచార్యుల ఖ్యాతి
తొటకాహ్వయమవాప్య మహర్షేః ఖ్యాతిమాప స దిశాసు తదాది ॥ పద్మపాదసదృశప్రతిమావా-న్ముఖ్యశిష్యపదవీమపి లేభే ॥ 86
॥
తాత్పర్యము: మహర్షి అయిన
శంకరాచార్యుల నుండి 'తొటక' అనే పేరును పొందిన నాటి నుండి, గిరి
(ఆనందగిరి) సకల దిశలలోనూ గొప్ప ఖ్యాతిని గడించారు. పద్మపాదునితో సమానమైన మేధస్సు,
ప్రతిభ కలిగిన వ్యక్తిగా గుర్తింపు పొంది, శంకరుల నలుగురు ముఖ్య శిష్యులలో ఒకరిగా స్థానం
సంపాదించుకున్నారు.
శ్లోకము 87: నలుగురు శిష్యులు - రూపక వర్ణన
పుమర్థాశ్చత్వారః కిముత నిగమా ఋక్మభృతయః ప్రభేదా వా
ముక్తేర్విమలతరసాలోక్యముఖరాః ॥ ముఖాన్యాహో
ధాతుశ్చిరమితి విసృశ్యాథ విబుధా విదుః శిష్యాన్హస్తామలకముఖరాశంకరగురోః ॥ 87
॥
శంకరాచార్యుల వారి నలుగురు ప్రధాన శిష్యులను (హస్తామలక,
పద్మపాద, సురేశ్వర, తొటక) చూసి దేవతలు మరియు పండితులు ఆశ్చర్యంతో ఇలా
తర్కించుకున్నారట:
- వీరు ధర్మార్థకామమోక్షాలనే నాలుగు పురుషార్థాలా?
- లేక ఋగ్యజుస్సామాథర్వణాలనే నాలుగు వేదాలా?
- లేక సాలోక్య, సామీప్య, సారూప్య, సాయుజ్యాలనే నాలుగు ముక్తి భేదాలా?
- లేక బ్రహ్మదేవుని నాలుగు ముఖాలా?
చివరకు వారు శంకరుల శిష్యులే అని నిశ్చయించుకున్నారు.
శ్లోకము 88: అద్వైత నిష్ఠ - ఐశ్వర్య తిరస్కారం
స్ఫారద్వారప్రఘాణద్విరదమ దస ముల్లోలకల్లోల
మృఙ్గీ-సంగీతోలాసభఙ్గీముఖరిత హరితః సంపదోఽకింపచానైః ॥ నిష్ఠీవ్యన్తేఽతిదూరాదధిగత
మగవత్పాదసిద్ధాన్తకాష్ఠా-నిష్ఠాసం పద్విజృమ్మన్నిరవధిసుఖదస్వాత్మలాభేకలోమైః ॥౮౮॥ తాత్పర్యము: భగవత్పాదుల (శంకరుల) సిద్ధాంత పరాకాష్ఠను (అద్వైత నిష్ఠను)
పొంది, నిరవధికమైన ఆత్మానందాన్ని అనుభవిస్తున్న మహాత్ములు, లౌకిక మరియు
స్వర్గలోక భోగాలను కూడా తుచ్ఛముగా
(ఉమ్మివేసినట్లుగా) భావిస్తారు.
వారి దృష్టిలో ఇంద్ర వైభవం కూడా అల్పమైనది:
- విశాలమైన ద్వారాలు కలిగిన మేడలు, ఆ ద్వారాల వద్ద నిలబడిన ఐరావతం వంటి ఏనుగుల గండస్థలాల
నుండి కారే మదజలం కోసం వచ్చే తుమ్మెదల సంగీతం... ఇలాంటి
స్వర్గ సంపదలు కూడా ఆత్మలాభం పొందిన వారికి గడ్డిపోచతో సమానం.
- కేవలం ఆత్మసాక్షాత్కారమే (స్వాత్మలాభం) వారికి పరమ
సుఖాన్ని ఇస్తుంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ కొన్ని ముఖ్యమైన విషయాలు ప్రస్తావించారు:
- హస్తామలక ప్రాధాన్యత: ఈ నలుగురు శిష్యులలో హస్తామలకను మొదటివానిగా ఎందుకు
పేర్కొన్నారంటే, ఆయనకు గురువు ఉపదేశించక ముందే బ్రహ్మజ్ఞానం సిద్ధించి
ఉంది. శంకరులను దర్శించిన వెంటనే ఆ అనుభవాన్ని ఆయన వ్యక్తపరిచారు.
- అకింపచానులు: 'అకింపచానులు'
అంటే ఏమీ లేనివారు అని లోకదృష్టిలో అనిపించినా,
వారు ఆత్మధనంతో అత్యంత ఐశ్వర్యవంతులు (ఉదారులు).
అందుకే వారు ఇంద్రవైభవాన్ని కూడా నిరసిస్తారు (నిష్ఠీవ్యంతే -
ఉమ్మివేస్తారు).
శ్లోకము 89: సర్గము ముగింపు - విజయ వర్ణన
సమింధానో మంథాచలమథిత సింధూదరమవ-త్సుధా ఫేనా
మేనామృతరుచినిమేనా౽౽త్మయశసా ॥ నిరుంధానో
దృష్ట్యా పరమహహ పంథానమసతాం పరాధృష్యైః శిష్యైరరమత విశిష్యైష మునిరాట్ ॥ 89 ॥
తాత్పర్యము: మహాత్ముడైన
శంకరాచార్యులు (మునిరాట్) తన దివ్యమైన కీర్తితో వెలుగొందుతున్నారు. ఆ కీర్తి
ఎటువంటిదంటే:
- కీర్తి వర్ణన: క్షీరసాగర మథనము జరిగినప్పుడు ఉద్భవించిన అమృతము యొక్క
తెల్లని నురగ (ఫేనము) వలె, చంద్రుని చల్లని కాంతి వలె అత్యంత స్వచ్ఛమైనది. అట్టి
యశస్సుతో ఆయన ప్రకాశిస్తున్నారు.
- ధర్మ రక్షణ: తన జ్ఞానదృష్టితో కుమతములనే (అసతాం పంథానమ్) చెడు
మార్గాలను నిరోధిస్తూ, సన్మార్గాన్ని (అద్వైతాన్ని) ప్రతిష్ఠించారు.
- శిష్య వైభవం: ఇతరులకు అజేయులైన (పరాధృష్యైః) తన నలుగురు ప్రధాన
శిష్యులతో (పద్మపాద, హస్తామలక, సురేశ్వర, తొటక) కలిసి ఆయన శృంగగిరి యందు పరమానందముతో
రమించుచున్నారు.
ద్వాదశ సర్గ సారాంశము (ముగింపు):
ఈ 12వ సర్గము శంకర విజయమునందు అత్యంత కీలకమైనది. ఇందులో జరిగిన
ముఖ్య ఘట్టాలు:
- శృంగేరిలో శారదా పీఠము మరియు మఠ స్థాపన.
- పుట్టుకతోనే జ్ఞాని అయిన హస్తామలకుని కలయిక.
- హస్తామలక స్తోత్రము ద్వారా అద్వైత సిద్ధాంతము యొక్క
స్పష్టత.
- అత్యంత వినయశీలి అయిన గిరి (ఆనందగిరి) పై గురుకృప.
- గిరి నోటి నుండి తొటకాష్టకము వెలువడటం మరియు ఆయన తొటకాచార్యుడుగా మారటం.
- నలుగురు శిష్యులు నాలుగు వేదముల వలె, నాలుగు పురుషార్థముల వలె శంకరులను అనుసరించడం.
ఉపసంహారము: "ఇతి
శ్రీమాధవీయే తద్ధస్తధాత్రీదిసంశ్రయః । సంక్షేపశంకరజయే సర్వో౽యం ద్వాదశో౽సవత్
॥" (ఇక్కడితో మాధవీయ సంక్షేప శంకర విజయమునందు హస్తామలక, తొటకాచార్యుల
వృత్తాంతములతో కూడిన 12వ సర్గము ముగిసినది.)
వ్యాఖ్యాన విశేషం (డిండిమము):
ధనపతి సూరి తన 'డిండిమ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ సర్గమును ముగిస్తూ—శంకరాచార్యులు
కేవలం ఒక మతకర్త మాత్రమే కాదని, ఆయన సాక్షాత్తూ అమృత స్వరూపుడని, ఆయనను
ఆశ్రయించిన వారు సంసార సాగరాన్ని దాటగలరని నొక్కి చెప్పారు.
శ్రీ శంకరభగవత్పాదుల కృపతో తాడేపల్లి పార్వతీశశాస్త్రి, సుశీలల మూడవ
కుమారుడు తాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానించిన శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయములో 12 వ సర్గ సమాప్తము
No comments:
Post a Comment