శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయము - 15వ సర్గ శ్లోకాలు
(
మూల శ్లోకములతో తెలుగు వ్యాఖ్య)
-
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
శ్రీశివాయ గురవేనమః
శ్రుతి స్మృతి పురాణానామ్ ఆలయం కరుణాలయమ్ | నమామి భగవత్పాద శంకరం లోకశంకరమ్ ||
15వ సర్గ ప్రారంభం:
మాధవీయ శంకర విజయం – 15వ సర్గ
శ్లోకం 1
అథ శిష్యవరైర్యుతః సహస్ర-రనుయాతః స సుధన్వనా చ రాజ్ఞా ।। కకుభో విజిగీషురేష
సర్వాః ప్రథమం సేతుముదారధీః ప్రతస్థే ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము: అనంతరం, వేలసంఖ్యలో ఉన్న ఉత్తమ
శిష్యులతో మరియు సుధన్వ మహారాజుతో కూడినవాడై, సమస్త
దిక్కులను జయించాలనే కోరికతో ఉదార బుద్ధి కలిగిన ఆ శ్రీశంకరాచార్యులు మొట్టమొదట
సేతువు (రామేశ్వరం) వైపునకు బయలుదేరారు.
వ్యాఖ్య: అటుపిమ్మట దిగ్విజయ కుతూహలాన్ని పరివారముతో సహా నిరూపించడానికి
ఉపక్రమిస్తున్నారు- అటుపిమ్మట (అనంతరము) పద్మపాద, హస్తామలక, సమిత్పాణి, చిద్విలాస, జ్ఞానకంద, విష్ణుగుప్త,
శుద్ధకీర్తి, భానుమరీచి, కృష్ణదర్శన, బుద్ధివృద్ధి, విరించిపాద,
శుద్ధానంద, ఆనందగిరి ప్రముఖులైన వేలాది ఉత్తమ
శిష్యులతో కూడినవారై, సుధన్వ మహారాజుచే అనుసరించబడినవారై,
అన్ని దిక్కులను జయించగోరిన ఆ ఉదార బుద్ధి గల శ్రీశంకరాచార్యులు
మొదట సేతువు వైపునకు బయలుదేరారు. ఇది వసంతమాలికా వృత్తము. ఇక్కడ ప్రాచీన
గ్రంథానుసారముగా మధ్యార్జునమును చేరుకొని, ఆపై అన్ని
దిక్కులను జయించుటకై మొదట సేతువు వైపునకు వెళ్ళారని వ్యాఖ్యానించాలి.
అది ఎలాగంటే "శ్రీశంకరాచార్యులు శివుడు ఆవిర్భవించిన విశేష స్థలమైన
మధ్యార్జునమును చేరుకున్నారు. మధ్యార్జున క్షేత్రంలోని ఈశ్వరుడిని, ఇదివరకు చూడని వానిని, విద్యలచే
పూజింపబడిన పాదపద్మములు కలవానిని, బుద్ధిపూర్వక ఉపచారములతో ఆ
పరమేశ్వరుని సేవించి నిష్పాపత్వాన్ని, ఫలమునకు ఏకైక పాత్రతను
పొందారు. అక్కడ భగవంతుడైన శ్రీశంకరాచార్యులు సదాశివునితో ఇట్లా అన్నారు- 'స్వామీ! మధ్యార్జునేశా! నీవు సర్వ ఉపనిషత్ అర్థ స్వరూపుడవు, సర్వజ్ఞుడవు. కావున వేద తాత్పర్యమునకు గోచరమయ్యేది ద్వైతమా లేక అద్వైతమా?
అనే సంశయాన్ని అందరూ చూస్తుండగానే నివృత్తి చేయి' అని ప్రార్థించారు. అప్పుడు మధ్యార్జునేశ్వరుడు లింగం పైభాగం నుండి
అవయవములతో కూడిన రూపంతో బయటకు వచ్చి, మేఘ గంభీరమైన స్వరంతో
కుడి చేతిని పైకి ఎత్తి 'సత్యమద్వైతం సత్యమద్వైతం
సత్యమద్వైతమ్' అని మూడు సార్లు పలికి లింగము పైభాగంలోనే
అంతర్థానమయ్యారు. చూస్తున్న జనులకు అది మహా అద్భుతముగా అనిపించింది. ఆ దేశంలోని
భక్తులు శ్రీశంకరులనే సద్గురువుగా స్వీకరించి ఉమ, గణపతి,
ఈశ, అర్క, అచ్యుత అర్చనల
యందు ఆసక్తులై, ప్రాతఃస్నానాదులచే విశుద్ధులై, పంచయజ్ఞ పరాయణులై, శ్రుతి విహిత ఆచారములు గలవారై
శుద్ధాద్వైత పరాయణులయ్యారు. ఈ విధంగా ఆ దేశంలోని వారిని అద్వైతవాదులుగా చేసి,
ప్రమథ గణములతో కూడిన శంకరుని వలె శిష్యులతో కూడి రామేశ్వరం వైపు
వెళ్ళారు." అని అర్థం.
[సహస్రైః - అనగా విస్తారమైన
సమూహములతో] [సుధన్వనా - ఇదివరకే ఇంద్రావతారముగా వర్ణింపబడిన
సుధన్వ అను పేరు గల రాజుతో అని అర్థము] [సర్వాః కకుభః -
దిక్కులు అని అర్థము, లక్షణ ద్వారా అక్కడ ఉన్న భేదవాదులను
జయించుట అని అర్థము]
శ్లోకం 2
అభవత్కిల తస్య తత్ర శాక్తై-ర్గిరిజార్చాకపటాన్మధుప్రసక్తైః ॥ నికటస్థవితీర్ణభూరిమోద-స్ఫుటరిఙ్ఖత్పటుయుక్తిమాన్వివాదః
॥ 2 ॥
తాత్పర్యము: అక్కడ పార్వతీ దేవి పూజ అనే నెపంతో మద్యపానాదుల యందు ఆసక్తి
కలిగిన శాక్తేయులతో ఆయనకు వివాదం జరిగింది. ఆ వివాదం సమీపంలో ఉన్నవారికి ఎంతో
సంతోషాన్ని కలిగిస్తూ, స్పష్టమైన మరియు చురుకైన
యుక్తులతో కూడి ఉన్నది.
వ్యాఖ్య: అక్కడ నిశ్చయముగా ఆయనకు శాక్తేయులతో వివాదము జరిగినది. వారిని
విశేషముగా చెప్తున్నారు- పార్వతీ దేవి ఆరాధన అనే నెపముతో మద్యము నందు ఆసక్తి
కలిగినవారు. వివాదాన్ని విశేషముగా చెప్తున్నారు- దగ్గర ఉన్నవారికి పంచిపెట్టబడిన
అధిక సంతోషము దేనిచేత కలుగుతున్నదో అటువంటిది, మరియు స్పష్టముగా స్ఫురిస్తున్న పటుత్వము (నేర్పు) కలిగిన
యుక్తులు కలది. 'పద' అని కూడా ఒకచోట
పాఠాంతరము ఉన్నది.
మాధవీయ శంకర విజయం - పదిహేనవ సర్గ (కొనసాగింపు)
శ్లోకం 1
తత్రస్థా గురుశేఖరం యతివరం మూర్ధా౽భివాద్యోచిరే
స్వామిన్నస్మదిదం మతం శృణు సీతం చిత్రం పరం పావనమ్ ।
ఆద్యా శక్తిరశేషకార్యజననీ శంభోర్గుణేభ్యః పరా
యన్మాయావశతో మహత్ప్రముఖరం సర్వం జగజ్జాయతే ॥ 1 ॥
వ్యాఖ్య:
అక్కడ ఉన్నవారు యతిశ్రేష్ఠుడైన గురుశిఖామణికి (శంకరాచార్యులకు) తలవంచి
నమస్కరించి ఇట్లా పలికారు: "స్వామీ! పరమ పవిత్రము, స్పష్టము మరియు ఆశ్చర్యకరమైన మా మతాన్ని వినండి. ఆద్యాశక్తి
సమస్త కార్యములకు తల్లి (కారణభూతురాలు). ఆమె శంభుని గుణముల కంటెను పరమైనది
(శ్రేష్ఠమైనది). ఆమె మాయా ప్రభావం వల్లనే మహత్తు మొదలైన వాటితో కూడిన ఈ జగత్తంతా
పుడుతోంది."
శ్లోకం 2
తస్యా వాగాద్యగమ్యత్వాత్సర్వాయోగ్యత్వహేతుతః ।
తదం-శాయా భవాన్యాస్తు పాదసేవానరా వయం ॥ 2 ॥
వ్యాఖ్య:
ఆ ఆద్యాశక్తి వాక్కు మొదలైన వాటికి అందనిది కావడం వల్ల (అగోచరము) మరియు
అందరికీ ఆరాధించడానికి సాధ్యపడదు కాబట్టి, ఆమె అంశ
అయిన భవాని యొక్క పాదసేవ యందు మేము నిమగ్నమై ఉన్నాము.
శ్లోకం 3
స్వర్ణనిర్మితతత్పార్శ్వబద్ధగ్రీవాః సుబాహవః ।
జీవన్ముక్తిర్యతో విద్యాపాసకానాం ఫలం శ్రుతమ్ ॥ 3 ॥
వ్యాఖ్య:
బంగారంతో నిర్మించబడిన ఆమె చిహ్నములను మెడలో, బాహువులకు ధరించినవారమై ఉన్నాము. ఎందుకంటే, విద్యను ఉపాసించేవారికి జీవన్ముక్తి ఫలముగా లభిస్తుందని శ్రుతి (వేదం)
ద్వారా వినబడుతోంది.
శ్లోకం 4
విద్యాం చావిద్యాం చ యస్తద్వేదోభయం సహ ।
అవిద్యయా మృత్యుం తీర్త్వా విద్యయా౽మృతమశ్నుతే ॥ 4 ॥
వ్యాఖ్య:
విద్యను (ఉపాసనను), అవిద్యను (కర్మను) - ఈ
రెండింటిని ఎవరైతే కలిపి తెలుసుకుంటారో, వారు అవిద్య చేత
మృత్యువును దాటి, విద్య చేత మోక్షాన్ని (అమృతత్వాన్ని)
పొందుతారు.
శ్లోకం 5
తస్మాత్కటాక్షలేశేన ముక్తిదా యా ముముక్షుభిః ।
సేవనీయా ప్రయత్నేన ప్రకృతిః సేశరూపిణీ ॥ 5 ॥
వ్యాఖ్య:
కాబట్టి, తన కటాక్ష వీక్షణము యొక్క లేశము
(చిన్న భాగము) చేతనే ముక్తిని ప్రసాదించే ఆ ఈశ్వర రూపము కలిగిన ప్రకృతిని, మోక్షము కోరేవారు ప్రయత్నపూర్వకముగా సేవించాలి.
శ్లోకం 6
ప్రకృతిశ్చేశ్వరశ్చేతి శ్రుతితస్తద్భిన్నతా ।
సదేవేత్యాదివాక్యాని తత్పరాణి మతాని తు ॥ 6 ॥
వ్యాఖ్య:
ప్రకృతి మరియు ఈశ్వరుడు అని శ్రుతి (వేదం) వల్ల వారిద్దరి మధ్య భేదము
తెలుస్తోంది. 'సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీత్' మొదలైన వాక్యాలు ఆ భేదమునే తెలుపుతున్నాయని మా అభిప్రాయము.
శ్లోకం 7
అకారోద్భవథోత్పత్తిః ప్రణవస్థస్య సంమతా ।
తచ్ఛక్తీనాం భవానీ లక్ష్మ్యాదికానాం తథా౽స్తి సా ॥ 7 ॥
వ్యాఖ్య:
ప్రణవములోని (ఓంకారములోని) 'అ' కారము
నుండి ఉత్పత్తి కలిగినట్లు సమ్మతించబడింది. అదేవిధంగా భవాని, లక్ష్మి మొదలైన శక్తులకు కూడా ఆమెయే (ఆద్యాశక్తియే) మూలము.
శ్లోకం 8
సిద్ధాంతః సర్వదేవానాం కారణస్య ప్రభోః పరా ।
చన్ద్రస్య చన్ద్రికావద్యా రుద్రోద్బోధకరూపిణీ ॥ 8 ॥
వ్యాఖ్య:
సమస్త దేవతలకు కారణమైన ఆ ప్రభువుకు (ఈశ్వరునికి) ఆమె పరమ శక్తి. చంద్రునికి
వెన్నెల వలె, ఆమె రుద్రునికి జ్ఞానాన్ని
కలిగించే (ఉద్బోధక) రూపము కలిగినది - ఇది సిద్ధాంతము.
శ్లోకం 9
స్వాధీనవల్లభే-త్యుక్తా శక్తి రుద్రస్య భో యతే ।
సైవాస్తీయం భవానీతి నిశ్చయేన యుతా వయమ్ ॥ 9 ॥
వ్యాఖ్య:
ఓ యతీశ్వరా! రుద్రుని యొక్క శక్తి 'స్వాధీనవల్లభ'
అని చెప్పబడింది. ఆ శక్తియే ఈ భవాని అని మేము నిశ్చయము కలిగి
ఉన్నాము.
శ్లోకం 10
నర-వ్యాధైర్భవద్భిశ్చ కృత్వా తచ్చిహ్నధారణమ్ ।
సైవోపాస్యా సతో మాతా ముక్తిదా పరమేశ్వరీ ॥ 10 ॥
వ్యాఖ్య:
నరులైన మీ వంటి వారు కూడా ఆ దేవి చిహ్నాలను ధరించి, ముక్తిని ఇచ్చే తల్లి అయిన ఆ పరమేశ్వరిని ఉపాసించాలి.
శ్లోకం 11
ఇత్యుక్త ఆచార్యవరో మహేశః సంప్రాహ తాన్సత్యమిదం తథా౽పి ।
శ్రేష్ఠస్యైవ బోధాత్పురుషస్య ముక్తేః సంప్రోదితత్వాత్సకలే౽పి శాస్త్రే ॥ 11 ॥
వ్యాఖ్య:
వారు ఇట్లా చెప్పగా, ఆచార్య శ్రేష్ఠుడైన శంకరుడు
వారితో ఇట్లా అన్నారు: "ఇది సత్యమే, అయినప్పటికీ సకల
శాస్త్రములలో ఉత్తమ పురుషుని (పరమాత్మ) జ్ఞానము వల్లనే ముక్తి కలుగుతుందని
చెప్పబడింది."
శ్లోకం 12
ఆత్మానమాత్మనా ధ్యాత్వా ముక్తో భవతి నాన్యథా ।
తమేవేత్యాదివాక్యాని ప్రమాణాని తత్ర కోటిశః ॥ 12 ॥
వ్యాఖ్య:
తన్ను తాను ఆత్మ స్వరూపముగా ధ్యానించడం వల్లనే ముక్తుడు అవుతాడు కానీ వేరే
మార్గం లేదు. 'తమేవ విదిత్వా అతిమృత్యుమేతి'
మొదలైన కోట్లాది వాక్యాలు ఇక్కడ ప్రమాణముగా ఉన్నాయి.
శ్లోకం 13
అజామిత్యాదిమన్త్రే౽జాస్వరూపమభిధాయ వై ।
తతస్తత్త్వం పరేశస్య ముక్త్యర్థం సంప్రకాశితమ్ ॥ 13 ॥
వ్యాఖ్య:
'అజామేకాం...' మొదలైన మంత్రాలలో ప్రకృతి (అజ) స్వరూపాన్ని చెప్పి, ఆ
తర్వాత మోక్షము కొరకు పరమేశ్వరుని తత్త్వమే ప్రకాశింపజేయబడింది.
శ్లోకం 14
కిఞ్చాపి సాంఖ్యైః ప్రకృతేః పరస్య వికారహీనస్య సుబోధతః సా ।
ఉక్తా౽త ఈశస్య సుబైకధామ్నో జ్ఞానాద్విముక్తిః పరమస్య భూమ్నః ॥ 14 ॥
వ్యాఖ్య:
అంతేకాక, సాంఖ్యుల చేత ప్రకృతి కంటే
పరమైన వాడు, వికారములు లేనివాడు అయిన పురుషుని (ఈశ్వరుని)
జ్ఞానము కొరకే ఆమె చెప్పబడింది. కాబట్టి అద్వితీయమైన ప్రకాశ స్వరూపుడు, అత్యున్నతమైన వాడు అయిన ఈశ్వరుని జ్ఞానము వలనే ముక్తి కలుగుతుంది.
శ్లోకం 15
ఐక్యం చోక్తం బ్రహ్మణా జ్ఞానినో హి బ్రహ్మజ్ఞో బ్రహ్మైవ నాన్యో౽స్తి కశ్చిత్ ।
బ్రహ్మేత్యాదౌ వేదవాక్యే౽త ఏవం జ్ఞానం సమ్యక్సాధనీయం భవద్భిః ॥ 15 ॥
వ్యాఖ్య:
జ్ఞానికి బ్రహ్మముతో ఐక్యము చెప్పబడింది. బ్రహ్మమును తెలిసినవాడు బ్రహ్మమే
అవుతాడు కానీ వేరొకడు కాడు. 'బ్రహ్మవిద్బ్రహ్మైవ భవతి'
వంటి వేద వాక్యాల వల్ల మీరు కూడా ఈ జ్ఞానాన్ని చక్కగా సాధించాలి.
శ్లోకం 16
విద్యారూపా భవానీ యా సంప్రోక్తా౽ద్వైతబోధినీ ।
తస్యాః సంసేవనాదాశు చిత్తశుద్ధిర్విజాయతే ॥ 16 ॥
వ్యాఖ్య:
అద్వైత జ్ఞానాన్ని బోధించే ఏ భవాని విద్యారూపముగా చెప్పబడిందో, ఆమెను సేవించడం వల్ల త్వరగా చిత్తశుద్ధి కలుగుతుంది.
శ్లోకం 17
తస్మాత్కుఙ్కుమపుణ్డ్రాది పరిత్యజ్య తథైవ చ ।
హైమపాదాదిచిహ్నాని విద్యాయాం రతిమాగతాః ॥ 17 ॥
వ్యాఖ్య:
కాబట్టి కుంకుమ బొట్లు, బంగారు పాదముల వంటి చిహ్నాలను
వదిలివేసి, విద్య (బ్రహ్మ విద్య) యందు ఆసక్తిని కలిగి
ఉండండి.
శ్లోకం 18
బ్రహ్మాహమితిరూపాయాం ముక్తా భవథ నాన్యథా ।
ఏవముక్తాస్త్యక్తచిహ్నాః సర్వే నత్వా పరం గురుమ్ ॥ 18 ॥
వ్యాఖ్య:
"నేనే బ్రహ్మమును" అనే
రూపంలో ఉన్న జ్ఞానము వల్లనే మీరు ముక్తులు అవుతారు, వేరే
విధంగా కాదు. ఇట్లా చెప్పగా, వారందరూ తమ చిహ్నాలను వదిలివేసి,
పరమ గురువుకు నమస్కరించారు.
శ్లోకం 19
స్నానసన్ధ్యాపరాః పఞ్చపూజాదినిరతాస్తథా ।
శుద్ధాద్వైతకృతశ్రద్ధాః సచ్ఛిష్యత్వముపాగతాః ॥ 19 ॥
వ్యాఖ్య:
స్నాన సంధ్యావందనాదులు చేస్తూ, పంచాయతన పూజ మొదలైన వాటి యందు
నిరతులై, శుద్ధాద్వైతము నందు శ్రద్ధ కలిగినవారై ఉత్తమ
శిష్యులుగా మారారు.
శ్లోకం 20
మహాలక్ష్మ్యా భక్తాః పరమపురుషం శఙ్కరమథో
సమేత్యోచుర్నత్వా నిఖిలఫలదా సర్వజననీ ।
మహాలక్ష్మీరాద్యా ప్రకృతిరసదిత్యాదినిగమైః
సదేవేతిశ్రుత్యోక్త పర పురుషస్యామలతనోః ॥ 20 ॥
వ్యాఖ్య:
అటుపిమ్మట మహాలక్ష్మీ భక్తులు పరమపురుషుడైన శంకరుని సమీపించి, నమస్కరించి ఇట్లా అన్నారు: "సమస్త ఫలములను ఇచ్చేది,
సర్వజనని అయిన మహాలక్ష్మి ఆద్యాప్రకృతి. 'అసద్వా
ఇదమగ్ర ఆసీత్' మొదలైన వేద వాక్యాల ద్వారా మరియు 'సదేవ...' అనే శ్రుతి ద్వారా చెప్పబడిన నిర్మల రూపము
కలిగిన పరమ పురుషునికి ఆమెయే మూలము."
శ్లోకం 21
బ్రహ్మాదయో౽పి జాయన్తే దేవ్యా యస్యాం పరేశితుః ।
అప్యన్తర్భావ ఏవాస్తి సేయం దేవీ... ముముక్షుభిః ॥
వ్యాఖ్య:
బ్రహ్మ మొదలైన వారు కూడా ఏ దేవి నుండి జన్మిస్తున్నారో, ఆ పరమేశ్వరుని యందు అంతర్భాగమై ఉన్న ఆ దేవియే... మోక్షమును
కోరేవారికి,
శ్లోకం 22
లక్ష్మ్యాః సమారాధనతత్పరాణాం పద్మాక్షమాలాభిరలఙ్కృతానామ్ । బాహోశ్చ
కఞ్జాఙ్కవిభూషితానాం సుకుఙ్కుమేనాఙ్కితమస్తకానామ్ ॥ 22 ॥
వ్యాఖ్య: లక్ష్మీదేవి ఆరాధన యందు తత్పరులైన వారికి, తామర గింజల మాలలను (పద్మాక్ష మాలలు) ధరించిన వారికి, బాహువుల మీద పద్మ చిహ్నాలను ధరించిన వారికి మరియు నుదుట చక్కని కుంకుమ
తిలకాన్ని అలంకరించుకున్న వారికి...
శ్లోకం 23
హస్తస్థితా ముక్తిరతో భవద్భిరుపాసనీయా సకలేశ్వరేశ్వరీ । ఇత్యుక్త
ఆహాద్భుతమేతదుక్తం మతం భవద్భిః శృణుతాపి తత్త్వమ్ ॥ 23 ॥
వ్యాఖ్య: ముక్తి హస్తగతమై ఉంటుంది. కావున మీరందరూ సకల ఈశ్వరులకు ఈశ్వరి అయిన ఆ
దేవిని ఉపాసించాలి అని వారు పలికారు. వారు ఇట్లా చెప్పగా శంకరాచార్యులు ఇట్లా
అన్నారు: "మీరు చెప్పిన ఈ మతం అద్భుతంగా ఉన్నది, కానీ అసలైన తత్త్వాన్ని కూడా వినండి."
శ్లోకం 24
స్రష్టా పరాత్మా న తు కశ్చిదన్య ఏకో౽ద్వితీయః సదసత్స్వరూపః । తత్త్వం స
ఆత్మేతి నిబోధితః శ్రుతావానన్దరూపః స తు వర్తతే సదా ॥ 24 ॥
వ్యాఖ్య: సృష్టికర్త పరమాత్మయే కానీ వేరొకరు లేరు. ఆయన ఒక్కడే, రెండవవాడు లేనివాడు (అద్వితీయుడు), సత్తు
మరియు అసత్తులకు అతీతమైన స్వరూపం కలవాడు. 'తత్త్వమసి',
'స ఆత్మా' అని శ్రుతి (వేదం) బోధించిన ఆ
పరమాత్మ ఎల్లప్పుడూ ఆనంద స్వరూపుడై ఉన్నాడు.
శ్లోకం 25
ప్రకృతేస్తదధీనాయా మోచకత్వం న సఙ్గతమ్ । అహం బ్రహ్మేతి యో ధ్యాతా తస్య ముక్తిః
కరే స్థితా ॥ 25 ॥
వ్యాఖ్య: పరమాత్మకు అధీనమై ఉండే ప్రకృతికి (మాయకు) మోక్షాన్ని ఇచ్చే శక్తి
ఉందని చెప్పడం యుక్తం కాదు. "నేనే బ్రహ్మమును" అని ఎవరైతే ధ్యానిస్తారో, వారి చేతిలోనే ముక్తి ఉంటుంది.
శ్లోకం 26-27
అనిత్యోపాసకానాం తు లోకావాప్తిస్తథావిధా । అతొ యూయం పరిత్యజ్య
పద్మకుఙ్కుమధారణమ్ ॥ 26 ॥ శుద్ధామద్వైతవిద్యాం వై
సమాశ్రిత్య సుసాధవః । ముక్తా భవిష్యథేత్యుక్తాః శిష్యతాం సముపాగతాః ॥ 27 ॥
వ్యాఖ్య: అనిత్యమైన వాటిని ఉపాసించేవారికి లభించే లోకాలు కూడా అనిత్యమైనవే.
కావున ఓ సత్పురుషులారా! మీరు పద్మ చిహ్నాలను, కుంకుమ
ధారణను వదిలివేసి, శుద్ధమైన అద్వైత విద్యను ఆశ్రయించండి.
తద్వారా మీరు ముక్తులు అవుతారు అని శంకరులు బోధించగా, వారు
ఆయనకు శిష్యులయ్యారు.
శ్లోకం 28
తత ఆగత్య చా౽౽చార్య శారదోపాసనే రతాః । పుస్తపుణ్డ్రకచిహ్నేన యుక్తా నత్వా
బభాషిరే ॥ 28 ॥
వ్యాఖ్య: అటుపిమ్మట, శారదా దేవి (సరస్వతి) ఉపాసనలో
నిమగ్నులై, పుస్తకము మరియు పుండ్రక చిహ్నాలను ధరించిన వారు
ఆచార్యుల వద్దకు వచ్చి, నమస్కరించి ఇట్లా పలికారు.
శ్లోకం 29
స్వామిన్వేదస్య నిత్యత్వాచ్ఛారదా నిత్యరూపిణీ । కారణం సర్వలోకానాం పరాత్పరతరా
మతా ॥ 29 ॥
వ్యాఖ్య: "స్వామీ! వేదం నిత్యమైనది
కాబట్టి, వాక్కు రూపమైన శారదా దేవి కూడా నిత్య స్వరూపిణి.
ఆమె సర్వలోకములకు కారణం మరియు పరాత్పరురాలు అని మా మతం."
శ్లోకం 30-31
జగత్కర్త్రీతి నిత్యా వాగితి చ శ్రుతివాక్యతః । సేవా ౽ऽత్మబ్రహ్మవిష్ణ్వాదిశబ్దజాలైరుదాహృతా ॥ 30 ॥ గుణాతీతస్వరూపా చ సేవ్యా
సర్వముముక్షుభిః । వాగుపాసనమేవాతః కురుధ్వం సుప్రయత్నతః ॥ 31 ॥
వ్యాఖ్య: ఆమె జగత్తును సృష్టించేది, 'నిత్యా
వాక్' అని శ్రుతి వాక్యం చెబుతోంది. ఆత్మ, బ్రహ్మ, విష్ణు మొదలైన శబ్దాలన్నీ ఆమెనే
ఉదాహరిస్తున్నాయి. గుణాతీత స్వరూపమైన ఆమెను ముముక్షువులందరూ సేవించాలి. కావున మీరు
కూడా ప్రయత్నపూర్వకంగా వాక్కును (శారదను) ఉపాసించండి.
శ్లోకం 32-33
నావేదేత్యాదివాక్యేన వేదార్థజ్ఞానవర్జితః । తత్పరం వాక్స్వరూపం నా న వేదేతి
ప్రకాశనాత్ ॥ 32 ॥ వాక్స్వరూపానుసన్ధానం
సర్వదా నిశ్చయేన హి । వేదార్థజ్ఞానపూర్వం వై ప్రకర్తవ్యం ద్విజాతినా ॥ 33 ॥
వ్యాఖ్య: 'నావేదవిన్మనుతే తం బృహంతం'
మొదలైన వాక్యాల ద్వారా, వేదార్థ జ్ఞానం
లేనివాడు ఆ పరమ వాక్ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోలేడని వెల్లడవుతోంది. కాబట్టి
ద్విజుడైనవాడు వేదార్థ జ్ఞానంతో కూడిన వాక్ స్వరూప అనుసంధానాన్ని ఎల్లప్పుడూ
నిశ్చయంగా చేయాలి.
శ్లోకం 34
ఇత్యుక్తో భగవానాహ కణ్ఠతాల్వాదిసఙ్గమాత్ । సముద్ధృతస్య వేదస్య నిత్యతా
కథముచ్యతే ॥ 34 ॥
వ్యాఖ్య: వారు ఇట్లా చెప్పగా భగవత్పాదులైన శంకరులు ఇట్లా అన్నారు: "కంఠము, తాలువు (అంగిలి) మొదలైన వాటి కలయిక వల్ల ఉచ్చరించబడే వేదమునకు
నిత్యత్వము ఎలా కుదురుతుంది?"
శ్లోకం 35-36
వర్ణమాత్రస్య నిత్యత్వం వర్ణానాం సన్తతేరుత । నా౽౽ద్యః సర్వలయే తేషాం
లయసమ్భవహేతుతః ॥ 35 ॥ యస్య నిఃశ్వసితం వేదా ఇతి
జన్యత్వదర్శనాత్ । యజ్జన్యం తదనిత్యం చేతి ప్రమాణాన్న చాన్తిమః ॥ 36 ॥
వ్యాఖ్య: అక్షరములు (వర్ణములు) నిత్యమా? లేక
అక్షరముల సమూహము (వాక్యము) నిత్యమా? మొదటిది కాదు, ఎందుకంటే ప్రళయకాలంలో సర్వము లయమైనప్పుడు వర్ణములకు కూడా లయము
సంభవిస్తుంది. 'యస్య నిఃశ్వసితం వేదాః' (ఎవని నిట్టూర్పు వేదములో) అని చెప్పడం వల్ల వేదములకు పుట్టుక (జన్యత్వము)
కనిపిస్తోంది. ఏది పుడుతుందో అది అనిత్యము అనే ప్రమాణం వల్ల రెండవది (వాక్య సమూహం
నిత్యమనేది) కూడా నిలవదు.
శ్లోకం 37-38
మహర్షిభ్యో రవిః ప్రాహ సృష్టికాలే౽ఖిలప్రభుః । యుగాన్తే ప్రలయం యాతం
వేదమఙ్గసమన్వితమ్ ॥ 37 ॥ ఇత్యుక్తం సూర్యసిద్ధాన్తే
వేదరాశేః ప్రవర్తనమ్ । గతస్య ప్రలయం సూర్యాచ్ఛారదా నిత్యతా కుతః ॥ 38 ॥
వ్యాఖ్య: సృష్టికాలంలో సర్వేశ్వరుడైన సూర్యుడు, యుగాంతంలో ప్రళయమైపోయిన అంగ సహిత వేదరాశిని మహర్షులకు
ఉపదేశించాడు అని సూర్యసిద్ధాంతంలో చెప్పబడింది. ప్రళయకాలంలో నశించి, మరల సూర్యుని నుండి పుట్టిన శారదకు (వాక్కుకు) నిత్యత్వం ఎక్కడిది?
శ్లోకం 39-40
అనిత్యత్వే౽పి దేవానాం బ్రహ్మణో నిత్యతా మతా । నిత్యా సా శారదా౽నశ్చన్నైవ
రమ్యమిదం యతః ॥ 39 ॥ ఆద్యస్య జీవస్య చతుర్ముఖస్య
నిత్యత్వశూన్యస్య ముఖే స్థితాయాః । అనిత్యతాయాం ఖలు శారదాయా న సంశయో
బుద్ధిమతో౽స్తి కైశ్చిత్ ॥ 40 ॥
వ్యాఖ్య: దేవతలు అనిత్యులైనప్పటికీ బ్రహ్మము నిత్యమని మా మతము. కానీ శారద
నిత్యురాలు అనడం యుక్తం కాదు. ఎందుకంటే, మొదటి
జీవుడైన చతుర్ముఖ బ్రహ్మయే అనిత్యుడు (ప్రళయానికి లోనయ్యేవాడు) అయినప్పుడు,
ఆయన ముఖంలో ఉండే శారద (వాక్కు) అనిత్యమనే విషయంలో బుద్ధిమంతులకు
ఎటువంటి సందేహం ఉండదు.
శ్లోకం 41
ప్రకృతిః పరమా సరస్వతీ యా మహదాదేః సకలస్య కారణం సా । ఇతి చేన్న సమఞ్జసం
యతో౽స్తి పరమాత్మవ్యతిరేకిణో మృషాత్వమ్ ॥ 41 ॥
వ్యాఖ్య: మహత్తు మొదలైన సమస్త జగత్తుకు కారణమైన ప్రకృతియే పరమ సరస్వతి అని
మీరు అంటే, అది కూడా సరికాదు. ఎందుకంటే
పరమాత్మ కంటే వేరైనదంతా మిథ్య (అసత్యము) అని శాస్త్రం చెబుతోంది.
శ్లోకం 42
వాగాద్యతీతః పర ఏవ భూమా సదాదిబోధ్యః ప్రకృతిర్న వాచ్యా । సదాదిశబ్దైరత ఏవ తస్య
జ్ఞానం సుసమ్యక్పరిసాధనీయమ్ ॥ 42 ॥
వ్యాఖ్య: వాక్కు మొదలైన వాటికి అతీతుడైన పరమాత్మయే 'సత్' మొదలైన శబ్దాల ద్వారా
తెలియదగినవాడు. ప్రకృతిని 'సత్' శబ్దాలతో
పిలవలేము. కాబట్టి ఆ పరమాత్మ జ్ఞానాన్ని మీరు చక్కగా సాధించాలి.
శ్లోకం 43-44
జ్ఞాత్వా తమేవ ఖలు ముక్తిపదం ప్రయాతి మార్గో న చాన్య ఇతి వేద ఉదాజహార । శుద్ధాద్వయే
సతతమేవ రతా భవన్తః జ్ఞానాదికర్మపరమార్పణబుద్ధిమన్తః ॥ 43 ॥ కుర్వన్ననేకదురితాన్యపహాయ దూరం శుద్ధిం గతః సుఖఘనస్య విబో- ధతో వై।
వ్యాఖ్య: ఆ పరమాత్మను తెలుసుకోవడం వల్లనే ముక్తి లభిస్తుంది, వేరే మార్గం లేదు అని వేదం ఘోషిస్తోంది. కాబట్టి మీరు
శుద్ధమైన అద్వైతం నందు నిరంతరం ఆసక్తి కలిగి, కర్మలను
జ్ఞానముతో పరమాత్మకు అర్పించే బుద్ధిని కలిగి ఉండండి. ఇట్లా చేయడం వల్ల అనేక
పాపాలను దూరం చేసుకుని, చిత్తశుద్ధిని పొంది, ఆనందఘనమైన ఆత్మజ్ఞానాన్ని... ఆనందఘనమైన ఆత్మ ప్రకాశాన్ని పొంది తీరుతారు.
శ్లోకం 44
ముక్తా భవిష్యథ కదా౽పి న చాన్యథా హీత్యుక్తా బభూవురఖిలా యమినః సుశిష్యాః ॥ 44 ॥
వ్యాఖ్య: ఈ విధంగా మీరు ముక్తులు అవుతారు కానీ వేరే మార్గం లేదు అని
శంకరాచార్యులు బోధించగా, ఆ యములందరూ (ఇంద్రియ నిగ్రహం
కలవారు) ఆయనకు ఉత్తమ శిష్యులుగా మారారు.
శ్లోకం 45
వామాచారాః సమేత్యాహుస్తతో జ్ఞానవతాం వరమ్ । సంవిత్స్వరూపమజ్ఞాత్వా వృథావేషధరో
భవాన్ ॥ 45 ॥
వ్యాఖ్య: అటుపిమ్మట వామాచారులు జ్ఞానవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన శంకరుని వద్దకు వచ్చి
ఇట్లా అన్నారు: "సంవిత్ (చైతన్య) స్వరూపాన్ని తెలుసుకోకుండా మీరు వృథాగా ఈ
సన్న్యాస వేషాన్ని ధరించారు."
శ్లోకం 46
నిరతో౽ద్వైత విజ్ఞానే వన్ధ్యా పుత్రసమే యతః । లయే౽పి భేదసత్తాతో ౽ద్వైతం నైవ
కదాచన ॥ 46 ॥
వ్యాఖ్య: "మీరు అద్వైత విజ్ఞానం యందు
ఆసక్తి కలిగి ఉన్నారు, కానీ అది వంధ్యా పుత్రునితో (లేని
వానితో) సమానం. ఎందుకంటే ప్రళయ కాలంలో కూడా భేదము యొక్క ఉనికి (సత్తా) ఉంటుంది
కాబట్టి అద్వైతం అనేది ఎన్నటికీ సంభవించదు."
శ్లోకం 47-48
ఈశ్వరే౽పి విమర్శో౽యం పృథగేవాస్తి సర్వదా । యయా వినా పరేశస్య క్రియా
స్వల్పా౽పి దుర్లభా ॥ 47 ॥ సా శక్తిరస్తీహ సదా
స్వతన్త్రా జగద్విధాత్రీ చ శివస్య బీజమ్ । విద్యాత్మికా తత్ర రతిం గతానాం ముక్తిః
కరస్థా కిల నేతరేషామ్ ॥ 48 ॥
వ్యాఖ్య: "ఈశ్వరుని యందు కూడా ఈ 'విమర్శ' (శక్తి) అనేది ఎల్లప్పుడూ వేరుగానే ఉంటుంది.
ఆమె లేకుండా పరమేశ్వరునికి స్వల్పమైన క్రియ కూడా సాధ్యపడదు. జగత్తును సృష్టించేది,
శివుని యొక్క బీజము (కారణము) అయిన ఆ స్వతంత్ర శక్తి ఎల్లప్పుడూ
ఉంది. విద్యా స్వరూపిణి అయిన ఆమె యందు ఆసక్తి కలిగిన వారికి మాత్రమే ముక్తి
కరతలామలకం అవుతుంది కానీ ఇతరులకు కాదు."
శ్లోకం 49
విమర్శ సంజ్ఞమవ్యక్తం బ్రహ్మ భృగ్వాదయో జగుః । తత్పరాస్త్తత్త్వతో౽స్త్యన్యత్తతో
యద్యత్తు తద్వశమ్ ॥ 49 ॥
వ్యాఖ్య: "విమర్శ అనే పేరు గల
అవ్యక్తమే బ్రహ్మమని భృగువు మొదలైన మహర్షులు చెప్పారు. దానికంటే భిన్నమైన తత్త్వం
ఏదీ లేదు, ఉన్నదంతా దానికే వశమై ఉంటుంది."
శ్లోకం 50
తస్యాః సేవానిరతమనసాం నో నిషేధే౽ధికారో నాస్త్యేవైవం విహితకరణే
సిద్ధతామాగతానామ్ । నిస్త్రైగుణ్యే పథి విచరతాం కో విధిః కో నిషేధో
భృగ్వాదీనామమలమనసాం నః ప్రవృత్తిర్హి మానమ్ ॥ 50 ॥
వ్యాఖ్య: "ఆ శక్తి సేవలో నిమగ్నమైన
మనస్సు గల మాకు, సిద్ధత్వము పొందిన మాకు విధి నిషేధాలతో
(శాస్త్ర నియమాలతో) పనిలేదు. త్రిగుణాలకు అతీతమైన మార్గంలో విహరించే మాకు విధి ఏది?
నిషేధమేది? నిర్మల మనస్కులైన భృగువు మొదలైన
వారు మరియు మా ప్రవృత్తియే దీనికి ప్రమాణం."
శ్లోకం 51-52
తస్మాద్భవన్తో౽పి విహాయ సర్వం విద్యాం పరామాశ్రయతా౽౽త్మముక్త్యై । ఇత్యుక్త
ఆచార్య ఉవాచ మైవం యత్రేతి వేదేన హి బోధకాలే ॥ 51 ॥ ఆత్మాతిరిక్తస్య నిషేధ ఏవ కృతస్తదానీం న విమర్శదేశః । న హ్యస్తి
సత్యత్వమనాత్మనో నో ముక్తిస్త్వనిత్యప్రకృతేరుపాస్త్యా ॥ 52 ॥
వ్యాఖ్య: "కాబట్టి మీరు కూడా
అన్నింటినీ వదిలి ఆత్మ ముక్తి కోసం ఆ పరావిద్యను ఆశ్రయించండి." వారు ఇట్లా
చెప్పగా ఆచార్యులు ఇట్లా అన్నారు: "ఇది సరికాదు. ఆత్మబోధ కలిగే సమయంలో ఆత్మ
కంటే ఇతరమైనదంతా నిషేధించబడింది. అక్కడ 'విమర్శ'కు తావు లేదు. అనాత్మ అయిన దేనికి సత్యత్వం లేదు, అనిత్యమైన
ప్రకృతిని ఉపాసించడం వల్ల ముక్తి లభించదు."
శ్లోకం 53
మాయాభిరిన్ద్రః పురురూప ఈయత ఇత్యేవమస్యా బహురూపతా శ్రుతా । తస్మాచ్చిదాత్మా
ప్రకృతేః పరః ప్రభుర్జ్ఞేయో౽స్తి మోక్షాయ ముముక్షుభిర్ముదా ॥ 53 ॥
వ్యాఖ్య: "'మాయాభిరింద్రః పురురూప
ఈయతే' (ఇంద్రుడు తన మాయల చేత అనేక రూపాలు ధరిస్తాడు) అని ఆమె
(ప్రకృతి) యొక్క అనేక రూపాల గురించి శ్రుతిలో చెప్పబడింది. కాబట్టి మోక్షం
కోరేవారు ప్రకృతికి అతీతుడైన చైతన్య స్వరూప పరమాత్మను సంతోషంతో
తెలుసుకోవాలి."
శ్లోకం 54
ఈశానో భూతభవ్యస్యేత్యాది కశ్రుతిబోధితే । అకిఞ్చిత్కర ఇత్యుక్తిర్మోఢ్యాదేవ న
చ.న్యథా ॥ 54 ॥
వ్యాఖ్య: "భూత భవిష్యత్ కాలాలకు
నియంత (ఈశానుడు) పరమాత్మయే అని శ్రుతి బోధిస్తుండగా, ఆయన ఏమీ
చేయలేనివాడు (అకించితకరుడు) అని చెప్పడం మీ మూర్ఖత్వం వల్లే కానీ వేరు కాదు."
శ్లోకం 55-56
కలఞ్జాదశీ-లానాం సురాపానాది కుర్వతామ్ । బ్రాహ్మణ్యం నాస్తి యుష్మాకం కురుతాతో
వినిష్కృతిమ్ ॥ 55 ॥ భృగుణా తాడితో విష్ణుః
కుమ్భజేన సరిత్పతిః । పీతః కథం న భవతామస్తి శక్తిస్తథావిధా ॥ 56 ॥
వ్యాఖ్య: "నిషిద్ధ పదార్థాలను
భక్షించేవారు, సురాపానాదులు చేసేవారైన మీకు బ్రాహ్మణ్యం
లేదు. కావున ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకోండి. భృగు మహర్షి విష్ణువును తన్నాడు, అగస్త్యుడు సముద్రాన్ని తాగాడు. అటువంటి శక్తి మీలో ఎందుకు లేదు? (కేవలం వారి పేరు చెప్పుకుని నియమాలు అతిక్రమిస్తున్నారు)."
శ్లోకం 57-58
తస్మాద్విమూఢతాం త్యక్త్వా భ్రష్టైర్బ్రాహ్మణజాతితః ।
ప్రాయశ్చిత్తమనుష్ఠేయమిత్యుక్తాస్తే పరం గురుమ్ ॥ 57 ॥ నత్వా ప్రాయశ్చిత్తమేవా౽౽శు కృత్వా శుద్ధాద్వైతే సంరతాః సాధువృత్తాః ।
సత్కర్మస్థాః పఞ్చపూజాపరాస్తే జాతాః శిష్యాః సర్వపాపైర్విహీనాః ॥ 58 ॥
వ్యాఖ్య: "కాబట్టి మూర్ఖత్వాన్ని
వదిలి, బ్రాహ్మణ జాతి నుండి భ్రష్టులైన మీరు ప్రాయశ్చిత్తం
చేసుకోండి." అని పరమ గురువు శంకరులు చెప్పగా, వారు
ఆయనకు నమస్కరించి, వెంటనే ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకున్నారు.
అటుపిమ్మట వారు శుద్ధాద్వైతం నందు ఆసక్తి కలవారై, సత్ప్రవర్తనతో,
సత్కర్మల యందు నిష్ఠ కలిగి, పంచాయతన పూజను
చేస్తూ, సర్వ పాపాల నుండి విముక్తులై శంకరుల శిష్యులుగా
మారారు.
శ్లోకం 3
స హి యుక్తిభరైర్విధాయ శాక్తా-న్ప్రతి వాగ్వ్యాహరణే౽పి తానశక్తాన్ ॥ ద్విజజాతిబహిష్కృతాననార్యాన్-అకరోల్లోకహితాయ
కర్మసేతుమ్ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము: ఆ శ్రీశంకరాచార్యులు తన యుక్తి యుక్తమైన వాదనలతో ఆ శాక్తేయులను
కనీసం ఎదురు మాట్లాడలేని (వాక్కును ఉచ్చరించలేని) అశక్తులుగా చేశారు. లోక కల్యాణం
కోసం, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను రక్షించడం కోసం,
బ్రాహ్మణ జాతి నుండి బహిష్కృతులైన ఆ అనాచారపరులను తిరిగి
సన్మార్గంలోనికి (కర్మసేతువులోనికి) తీసుకువచ్చారు.
వ్యాఖ్య: వీటన్నింటిని క్లుప్తంగా ఇక్కడ దర్శింపజేస్తున్నారు- ఆ శ్రీశంకరులు
అటువంటి శాక్తేయులను తన అత్యుత్తమమైన యుక్తులతో ఎదురు పలకడానికి కూడా అశక్తులుగా
చేసి, కర్మసేతువును (ధర్మ మార్గాన్ని)
నిర్మించారు. వారిని విశేషంగా చెప్తున్నారు- ద్విజజాతి నుండి బహిష్కరింపబడిన
వారని. ఆచార్యుల యొక్క ఈ విజయం తన కీర్తి కోసం కాదని చెబుతున్నారు- లోకహితం కోసం
అని.
శ్లోకం 4
అభిపూజ్య స తత్ర రామనాథం సహ పాణ్డ్యః స్వవశే విధాయ చోలాన్ ।। ద్రవిడాంశ్చ తతో
జగామ కాఞ్చీం నగరీ హస్తిగిరేర్నితమ్బకాఞ్చీమ్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము: అక్కడ రామేశ్వరుడిని (రామనాథుడిని) పూజించి, పాండ్య రాజులతో పాటు చోళులను, ద్రవిడ
దేశస్థులను తన వశం చేసుకున్న (తన అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని ఒప్పించిన) పిమ్మట, హస్తిగిరి (కంచి వరదరాజ స్వామి కొండ) అనే పర్వతానికి మొలనూలు (కాంచీ
గుణము) వలె ప్రకాశించే కాంచీ నగరానికి చేరుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: ఈ విధంగా సేతువు వైపునకు బయలుదేరిన ఆచార్యుల వారు, అక్కడ తులాభవాని సమీపంలో ఉన్నవారిని ఓడించడాన్ని సంక్షిప్తంగా
ప్రదర్శించి, ఇప్పుడు రామేశ్వర ప్రాంత దేశస్థుల విజయగాథను
సంగ్రహంగా వర్ణిస్తున్నారు- రామేశ్వరుడిని కింద చెప్పబోయే విధంగా పూజించి, పాండ్యులతో కలిసి చోళ, ద్రవిడ దేశాలను తన వశం
చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత హస్తిగిరి అనే పర్వతానికి కటి మేఖల (మొలనూలు) వంటిదైన
కాంచీ నగరానికి వెళ్ళారు. ఇక్కడ ఈ క్రింది విషయాలను గమనించాలి:
"శ్రీరామునిచే
ప్రతిష్ఠింపబడినవాడు, కామేశ్వరీ దేవిచే అలంకరింపబడిన ఎడమ
భాగము కలవాడు, ఇంద్రనీలమణులతో ప్రకాశించే కిరీటము కలవాడైన ఓ
భీమేశ్వరా! నిన్ను ఇక్కడ పూజిస్తున్నాను." అని ప్రార్థిస్తూ శంకరులు శుద్ధమైన
గంగాజలములతో, ఉత్తమమైన బిల్వదళములతో, పద్మములతో,
వన్య పుష్పములతో మరియు వన్య ఫలములతో అర్చించారు. అక్కడ రెండు
మాసములు నివసించగా, అద్వైత విరోధులైన శైవులు అక్కడికి
వచ్చారు. వారు రెండు బాహువుల మీద లింగములను ధరించి, నుదుట
శూలములను అలంకరించుకున్న రౌద్ర భక్తులు. మరికొందరు డమరుక చిహ్నములను బాహువుల మీద,
హృదయము మీద, శూలమును శిరస్సు మీద ధరించిన
జంగములు. నుదురు, హృదయము, నాభి,
బాహువుల మీద శూలముతో గుర్తులు పెట్టుకున్న పాశుపతులు గురువుకు
నమస్కరించి ఇట్లా అన్నారు:
"ఈశ్వరుడైన శివుడే జగత్తుకు
కారణము. కావున ఆయన చిహ్నములను ధరించి ప్రయత్నపూర్వకముగా సేవించాలి. 'ఋతం సత్యం పరం బ్రహ్మ పురుషం కృష్ణపింగళమ్... విశ్వరూపాయ వై నమో నమః'
అని వేదం చెబుతోంది. ఆకాశము ఆయన నాభి అని, సూర్యచంద్రులు
నేత్రాలని, దిక్కులు చెవులని, వేదములే
వాక్కు అని ఎవరి గురించి వేదాలు చెబుతున్నాయో, ఆ శివుని శరణు
వేడుతున్నాను. ఓ యతీశ్వరా! ఇటువంటి వచనాలచే చెప్పబడిన శివుని యందు భక్తి కలిగి,
ఆయన చిహ్నాలను ధరించిన వారికే శివలోక ప్రాప్తి కలుగుతుంది."
"అంతేకాక, కారణాన్ని గురించి చింతించినప్పుడు శివుడు ఆకాశ మధ్యలో ఉన్నాడని
చెప్పబడింది. దేవతలు 'నీవు ఎవరు?' అని
అడిగినప్పుడు శంకరుడు ఇట్లా అన్నాడు- 'నేను ఒక్కడినే పురాతన
కాలం నుండి ఉన్నాను, నాకంటే వేరొకటి లేదు. ఇప్పుడు కూడా నేనే
ఉన్నాను, నేనే జగదీశ్వరుడిని'. కాబట్టి
శివుడే కర్త అని సామాన్యులు కూడా చెబుతారు. 'సత్', 'బ్రహ్మ', 'ఆత్మ' మొదలైన శబ్దాల
ద్వారా ప్రభువైన శివుడే ఉపాదాన కారణము."
"పూర్వం వాసుదేవుడు ఒక్కడే
ఉన్నాడు, బ్రహ్మ లేడు, శంకరుడు లేడు
అని ఎక్కడైతే చెప్పబడిందో, అక్కడ వాసుదేవ నామముతో
పిలువబడింది మహాదేవుడే. జగత్తంతా ఎవరి యందు నివసిస్తుందో (వసతి) ఆయనే వాసువు,
ఆయనే దేవుడు కావున వాసుదేవుడు. ఆయనే జగత్కర్త అయిన మహేశ్వరుడు. 'శం' అనగా సుఖమును, జీవనమును
ఇచ్చేవాడు కావున శంకరుడు. పాలకుడైన విష్ణువు ప్రాకృత ప్రళయ కాలంలో ఉండడు.
పాలించబడే వస్తువులే లేనప్పుడు పాలకుడు ఎందుకు ఉంటాడు? దీనికి
కృష్ణుడు పలికిన గీత వాక్యమే ప్రమాణం - 'రుద్రాణాం
శంకరశ్చాస్మి' (రుద్రులలో నేను శంకరుడిని). శివరహస్యము నందు
దూర్వాస మహామునితో మహాదేవుడు పలికిన వాక్యాలను సావధానంగా వినండి ఓ యతీశ్వరా!"
"నేను ఏకాక్షర స్వరూపుడను,
కర్తను, పరాత్పరుడైన శివుడిని. సదాత్మను,
బ్రహ్మ విష్ణువులకు మరియు లోకాలకు ఆది కారణమును. నేను పురాణ
పురుషుడను, అద్వయుడను (రెండవ వారు లేనివాడిని). నా ఇచ్చా
రూపమైన శక్తియే జగత్తును సంహరిస్తుంది. ఆ శక్తి నా యందే లీనమై ఉంటుంది, మరల సృష్టి కాలంలో నా చేతనే సృజింపబడుతుంది. ఆమెయే ముగుణాలకు
(త్రిగుణాలకు) అంకుర కారణమైన మహత్తత్వాన్ని పుట్టిస్తుంది."
శైవ పాశుపత భక్తులు శివతత్త్వాన్ని, పురాణ
గాథలను వివరిస్తూ శంకరాచార్యులతో చేసిన వాదన ఇక్కడ కొనసాగుతోంది:
శ్లోకం 21 - 25
అహంకారం సముత్పాద్య త్రైగుణ్యం పూర్వతత్త్వతః । గుణత్రయాత్మికాన్కృత్వా
రుద్రానేకాదశావ్యయాన్ ॥ 21 ॥ రాజసా సృష్టికర్మార్థ
కారయామాస సాదరమ్ । సాత్త్వికాన్పాలనపరాంస్తామసాన్ప్రలయేశ్వరాన్ ॥ 22 ॥ క్రమాదవర్ణాత్సంజాతా ఉవర్ణాచ్చ మవర్ణతః । తేషు ముఖ్యతయా బ్రహ్మవిష్ణురుద్రా
ఇతి త్రిధా ॥ 23 ॥ అన్యే తదనువృత్తిస్థా
ఏవమేకాదశేశ్వరాః । తేషాం విభూతయః సర్వే దేవా లోకాశ్వరాచరాః ॥ 24 ॥ పృథక్పృథక్నామగతాస్తత్తత్కర్మానుసారతః। తే సర్వే ప్రలయే బ్రహ్మతేజస్యేవ లయం
గతాః ॥ 25 ॥
వ్యాఖ్య: పూర్వ తత్త్వం నుండి అహంకారాన్ని, త్రిగుణాలను పుట్టించి, ఆపై గుణత్రయ
రూపులైన పదకొండు మంది అవ్యయ రుద్రులను సృష్టించాడు. సృష్టి కార్యము కొరకు రాజస గుణ
ప్రధానమైన వారిని, పాలన కొరకు సాత్త్వికులను, ప్రలయము (సంహారము) కొరకు తామస గుణ ప్రధానులను నియమించాడు. వీరు క్రమముగా
ఓంకారంలోని 'అ', 'ఉ', 'మ' అనే వర్ణాల నుండి ఉద్భవించారు. వారిలో ముఖ్యముగా
బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులు అని
ముగ్గురు. మిగిలిన వారు వారిని అనుసరించి ఉండేవారు. ఇట్లా పదకొండు మంది ఈశ్వరులు
ఉన్నారు. చరాచర జగత్తులోని దేవతలందరూ వారి విభూతులే. తమ తమ కర్మల ననుసరించి
వేర్వేరు పేర్లను పొందారు. వీరందరూ ప్రళయ కాలంలో బ్రహ్మ తేజస్సు నందే లీనమవుతారు.
శ్లోకం 26 - 28
రాజసే రక్తవర్ణే చ స తు బ్రహ్మా సమస్తభృత్ । కృష్ణే నారాయణస్యైవ
తేజస్యస్తో౽భవత్పురా ॥ 26 ॥ రుద్రస్య శుక్లవర్ణే తు
హ్యస్తో నారాయణః స్వయమ్ । స తు రుద్రః ప్రకృత్యన్తర్గతః శుక్లేన తేజసా ॥ 27 ॥ మదిచ్ఛాశుక్లవర్ణా సా మయ్యేవ విలయం గతా । అతో౽స్మ్యనన్తః సర్వార్థవదేరపి న
గోచరః ॥ 28 ॥
వ్యాఖ్య: రక్త వర్ణము కలిగిన రాజస గుణముతో సమస్తాన్ని భరించే బ్రహ్మ, కృష్ణ వర్ణము గల నారాయణ తేజస్సు నందు అస్తమించాడు
(లీనమయ్యాడు). ఆ నారాయణుడు స్వయముగా శుక్ల వర్ణము గల రుద్రుని యందు లీనమయ్యాడు. ఆ
రుద్రుడు శుక్ల తేజస్సుతో ప్రకృతిలో అంతర్భాగమయ్యాడు. నా ఇచ్చా శక్తి అయిన ఆ శుక్ల
వర్ణ ప్రకృతి నా యందే విలయము చెందింది. కావున నేను అనంతమైన వాడను, వేదాలకు కూడా అగోచరమైన వాడను.
శ్లోకం 29 - 31
వేత్తి కశ్చిన్న మన్మాయాం జన్మస్థితిలయావహామ్ । అతో రుద్రార్చనపరా రుద్రసూక్త
జపాశ్రితాః ॥ 29 ॥ పఞ్చాక్షరీ జపపరా
రుద్రాక్షామర నైర్యుతాః । భూతిభూషితసర్వాఙ్గాః సదా ధ్యానపరాయణాః ॥ 30 ॥ ఈశ్వరం రుద్రమవ్యక్తం వ్యక్తరూపం జగత్త్రయే । యే౽ర్చయన్తి నరశ్రేష్ఠాస్తేషాం
ముక్తిః కరే స్థితా ॥ 31 ॥
వ్యాఖ్య: సృష్టి స్థితి లయ కారకమైన నా మాయను ఎవ్వరూ ఎరుగరు. కాబట్టి
రుద్రార్చన చేయువారు, రుద్ర సూక్త జపాన్ని ఆశ్రయించిన
వారు, పంచాక్షరీ మంత్రాన్ని జపించేవారు, రుద్రాక్షలను ధరించి, విభూతిని సర్వాంగములకు
పూసుకుని ఎల్లప్పుడూ ధ్యానంలో ఉండేవారు ధన్యులు. జగత్తులో వ్యక్త, అవ్యక్త రూపాలలో ఉన్న రుద్రుడిని ఎవరైతే అర్చిస్తారో, అట్టి నరశ్రేష్ఠులకు ముక్తి కరతలామలకమే.
శ్లోకం 32 - 33
అతస్త్వం భూతిరుద్రాక్షధారణం కురు సర్వదా । కురు నిత్యం మహాదేవపూజనం
భక్తిసంయుతః । దూర్వాససే మునీన్ద్రాయ యేవముక్త్వా సదాశివః ॥ 32 ॥ అన్తర్దధే తదా చారసక్తా౽భూన్మునిసత్తమః। ఇత్యతః పరమాత్మా౽సౌ సేవనీయో
ముముక్షుభిః ॥ 33 ॥
వ్యాఖ్య: "కావున నీవు కూడా
ఎల్లప్పుడూ విభూతి, రుద్రాక్షలను ధరించు. నిత్యం భక్తితో
మహాదేవుని పూజించు" అని మునీంద్రుడైన దూర్వాసుడికి సదాశివుడు ఉపదేశించి
అంతర్థానమయ్యాడు. అప్పటి నుండి ఆ ముని అట్టి ఆచారము నందు ఆసక్తుడయ్యడు. కావున
ముముక్షువులందరూ ఆ పరమాత్మనే సేవించాలి.
శ్లోకం 34 - 36
నారాయణో౽కామయతాద్వితీయః ప్రజాః సృజామీతి తతో మహాన్తి । భూతాన్య జాయన్త తథా
విధాతా ప్రజాపతిశ్చాపి జనిం భేయాతౌ ॥ 34 ॥ అత్రాపి నారాయణశబ్దవాచ్యో
మహేశ ఏవాస్తి యతస్తు నారమ్ । బ్రహ్మేన్ద్రవిష్ణ్వాదినృణాం సమూహః స్థానం
తదస్యాఖిలబుద్ధి గస్య ॥ 35 ॥ అస్యైవాంశా విశ్వదేవాః
ప్రమాణం త్వస్మిన్నర్థే వేద ఏవాస్తి యో౽సౌ । యే భూమ్యాదౌ సన్తి రుద్రా నతిస్తేభ్యః
సర్వేభ్యో౽స్త్వేవమాహాతీయత్నాత్ ॥ 36 ॥
వ్యాఖ్య: "నారాయణుడు ఒక్కడే ఉండి,
ప్రజాసృష్టి చేయాలని సంకల్పించాడు. దాని నుండి పంచభూతాలు, బ్రహ్మ, ప్రజాపతి ఉద్భవించారు" - ఇక్కడ నారాయణ
శబ్దము చేత చెప్పబడేది మహేశ్వరుడే. ఎందుకంటే 'నారము' అనగా బ్రహ్మ, ఇంద్ర, విష్ణువుల
వంటి సమూహము. అందరి బుద్ధులలో ఉండే ఆ మహేశ్వరుడే వారికి స్థానము (అయనము).
విశ్వదేవతలందరూ ఆయన అంశలే. దీనికి వేదమే ప్రమాణము. భూమి మొదలైన చోట్ల ఉన్న
రుద్రులందరికీ నమస్కారము అని వేదం అత్యంత శ్రద్ధతో చెబుతోంది.
శ్లోకం 37 - 38
కారణత్వేన జ్యేష్ఠ త్వం తథా ప్రాహ కనిష్ఠతామ్ । కార్యాత్మనా యతో
జాతాస్త్రిదేవా ఇతి చ శ్రుతిః ॥ 37 ॥ సత్యం జ్ఞానమనన్తం యో
గుహాయాం నిహితం ప్రభుమ్ । వేదేత్యాదిశ్రుతిప్రోక్తస్తతో దేవో మహేశ్వర్ః ॥ 38 ॥
వ్యాఖ్య: కారణ రూపంలో ఆయన జ్యేష్ఠుడు (పెద్దవాడు), కార్య రూపంలో పుట్టినప్పుడు కనిష్ఠుడు (చిన్నవాడు) అని శ్రుతి
చెబుతోంది. బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులు
ఆయన కార్య రూపాలే. 'సత్యం జ్ఞానం అనంతం బ్రహ్మ' అని, హృదయ గుహలో ఉన్నాడని ఏ ప్రభువు గురించి వేదం
చెబుతోందో ఆ దేవుడు మహేశ్వరుడే.
శ్లోకం 39 - 41
నిర్గుణో౽ప్యేష ఏవేశశ్చిన్తయిత్వా౽చిరం పురా । సృజామీత్యాత్మనస్తేజః
సూర్యాకారేణ సృష్టవాన్ ॥ 39 ॥ మనశ్చన్ద్రం తథా సత్త్వం
భౌమం సౌమ్యం తు వాఙ్గథమ్ । సుఖజ్ఞానమయం దేవగురుం శుక్లమయం సితమ్ ॥ 40 ॥ క్లేశాత్మకం శనిం చైవ చకార పరమేశ్వరః । సూర్యాదిమణ్డలానీశస్తేజసా భాన్తి న
స్వతః ॥ 41 ॥
వ్యాఖ్య: నిర్గుణుడైన ఈ ఈశ్వరుడు పూర్వం సృజించాలనే సంకల్పంతో తన తేజస్సును
సూర్య రూపంలో సృష్టించాడు. చంద్రుడిని మనస్సుగా, కుజుడిని (భౌమ) సత్త్వముగా, బుధుడిని
(సౌమ్య) వాక్కుగా, గురుడిని సుఖజ్ఞానమయంగా, శుక్రుడిని (సిత) శుక్లమయంగా, శనిని క్లేశాత్మకంగా
పరమేశ్వరుడు నిర్మించాడు. సూర్యాది మండలాలు ఈశ్వరుని తేజస్సు చేతనే
ప్రకాశిస్తున్నాయి కానీ వాటికవే ప్రకాశించడం లేదు.
శ్లోకం 42 - 44
న తత్ర సూర్యో భాతి న చన్ద్రతారకం నేమా విద్యుతో భాన్తి కుతో౽యమగ్నిః । తమేవ
భాన్తమనుభాతి సర్వం తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి ॥ 42 ॥ ఇతి శ్రుతేస్తతో దేవాన్నిారాయణపదాస్పదాత్ । బ్రహ్మా ప్రజాయతే విష్ణుః ప్రజా
పాలనకృత్తథా ॥ 43 ॥ ఆసీన్నారాయణః పూర్వం నేశానో
న విధిస్తథా । ఇతి శ్రుతౌ విష్ణురుక్త ఈశానో న మహేశ్వరః ॥ 44 ॥ సర్వాభావే౽పి నాభావః పరేశస్య కదాచన ।
వ్యాఖ్య: "అక్కడ సూర్యుడు
ప్రకాశించడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు
ప్రకాశించవు. ఈ మెరుపులు ప్రకాశించవు, ఇక ఈ అగ్ని ఎక్కడ?
ఆయన ప్రకాశిస్తుంటేనే ఇవన్నీ ఆయనను అనుసరించి ప్రకాశిస్తున్నాయి.
ఆయన కాంతి చేతనే ఈ జగత్తంతా విభాసిస్తోంది" - ఇట్టి శ్రుతి వాక్యం ప్రకారం
నారాయణ పదవాచ్యుడైన ఆ పరమేశ్వరుడి నుండే బ్రహ్మ, విష్ణువులు
జన్మించారు. "పూర్వం నారాయణుడు ఒక్కడే ఉన్నాడు, ఈశానుడు
లేడు, బ్రహ్మ లేడు" అనే శ్రుతిలో చెప్పబడిన విష్ణువు
ఈశానుడే కానీ వేరు కాదు. సర్వము నశించినా పరమేశ్వరునికి ఎన్నటికీ నాశనము లేదు.
శ్లోకం 45 - 49
జగత్కారణభూతస్య వేదవాక్యప్రమాణతః ॥ 45 ॥ కర్మణా జాయతే లోకః కర్మణైవ హి లీయతే । ఇతి
వాక్యాజ్జగద్బీజం కర్మవాస్త్వితి నోచితమ్ ॥ 46 ॥ ఈశం వినా జడం కర్మ ఫలదానే క్షమం న హి । బ్రహ్మాభావవిదో
నిన్దా వేద ఉక్తా తతో న సః ॥ 47 ॥ అసన్నేవ స భవతి అసద్బ్రహ్మేతి వేద చేత్ । అస్తి
బ్రహ్మేతి చేద్వేద సన్తమేనం తతో విదుః ॥ 48 ॥ ఇతి తస్మాజ్జగత్కర్తుర్మహేశస్య పరాత్మనః । ఉపాసనం
తథా తస్య చిహ్నానాం ధారణం సుసత్ ॥ 49 ॥
వ్యాఖ్య: వేద వాక్య ప్రమాణాల ప్రకారం జగత్తుకు కారణభూతుడైన వాడు ఈశ్వరుడే.
"కర్మ వల్లనే లోకం పుడుతోంది, కర్మలోనే లీనమవుతోంది" అనే
వాక్యం ఉన్నప్పటికీ, కేవలం జడమైన కర్మ జగత్తుకు బీజమని
చెప్పడం సరైనది కాదు. ఎందుకంటే, ఈశ్వరుని అధిష్ఠానం లేకుండా
జడమైన కర్మ ఫలాన్ని ఇవ్వలేదు. బ్రహ్మము లేదని భావించే వారిని వేదం నిందిస్తోంది.
"ఎవడైతే బ్రహ్మము అసత్తు (లేదు) అని తెలుసుకుంటాడో, వాడు
తానే అసత్తు అవుతాడు. బ్రహ్మము కలదు అని తెలుసుకున్న వాడిని సత్పురుషులు జ్ఞానిగా
గుర్తిస్తారు". కావున జగత్కర్త అయిన మహేశ్వరుని ఉపాసించడం, ఆయన చిహ్నాలను ధరించడం శ్రేష్ఠం.
ఆచార్యుల సమాధానం (శ్లోకం 1 - 2)
ఇత్యుక్త ఆచార్యవరో బభాషే సృష్టిం స్థితిం నాశమభైక ఏవ । బ్రహ్మాదిరూపేణ కరోతి
దేవో వేదార్థ ఏషో౽భిమతో మమాపి ॥ 1 ॥ మూలహీనం తు లిఙ్గాదేర్ధారణం
త్యాజ్యమేవ హి । సర్వదేవాలయస్యాయం తాపః శ్రేయస్కరో న హి ॥ 2 ॥
వ్యాఖ్య: వారు ఇట్లా చెప్పగా ఆచార్య శ్రేష్ఠుడైన శంకరులు ఇట్లా పలికారు:
"ఒక్కడే అయిన పరమేశ్వరుడు బ్రహ్మ మొదలైన రూపాలతో సృష్టి, స్థితి, లయలను చేస్తున్నాడనే వేదార్థం
నాకు కూడా సమ్మతమే. అయితే, శాస్త్ర మూలం లేని విధంగా తప్త
ముద్రా ధారణ (శరీరంపై లింగ చిహ్నాలను కాల్చుకోవడం) వంటివి వదిలివేయదగినవి. సర్వ
దేవతలకు నిలయమైన ఈ శరీరానికి అగ్ని తాపం కలిగించడం శ్రేయస్కరం కాదు."
శ్లోకం 3 - 7
నాభేరూర్ధ్వే సోమపాస్తు నాభ్యధస్తాదసోమపాః । దేవాస్తిష్ఠన్తి విప్రేన్ద్ర
వేదవేదాఙ్గపారగే ॥ 3 ॥ శిఖాం శిరో లలాటం చ కర్ణౌ
ఘ్రాణం కపోలకమ్ । జిహ్వాగ్రం చ తథా చోష్ఠౌ చిబుకం కణ్ఠమేవ చ ॥ 4 ॥ అంసద్వయం భుజద్వన్ద్వం బాహుహస్తయుగం తథా । వక్షో నాభిం కటిం లిఙ్గం వృషణం
చోరుజానుక్రమ్ ॥ 5 ॥ గుల్ఫౌ పాదౌ సమాశ్రిత్య
మదాద్యాః సర్వదేవతాః । పితరో మునయశ్చైవ స్నానాద్యాహారమిశ్రితైః ॥ 6 ॥ నిత్యాదికర్శభిస్తృప్తా భవామో నాత్ర సంశయః । ఇత్యేవం
ప్రోక్తవాన్బ్రహ్మా౽రుణకేతుం ప్రతీశ్వరః ॥ 7 ॥
వ్యాఖ్య: బ్రహ్మదేవుడు అరుణకేతువుతో ఇట్లా అన్నాడు: "ఓ విప్రేంద్రా!
వేదవేదాంగ పారంగతుడైన బ్రాహ్మణుని శరీరంలో నాభికి పైన సోమపానం చేసే దేవతలు, నాభికి కింద సోమపానం చేయని దేవతలు నివసిస్తారు. శిఖ, శిరస్సు, నుదురు, చెవులు,
ముక్కు, బుగ్గలు, నాలుక,
పెదవులు, గడ్డం, కంఠం,
భుజాలు, బాహువులు, చేతులు,
వక్షస్థలం, నాభి, నడుము,
ఊరువులు, మోకాళ్లు, పాదాలను
ఆశ్రయించి మరుత్తులు మొదలైన దేవతలు, పితృదేవతలు, మునులు ఉంటారు. స్నానము, సంధ్యావందనము వంటి నిత్య
కర్మల ద్వారా మేము తృప్తి చెందుతాము."
శ్లోకం 8 - 10
శ్రుతిస్తథోచే సకలా హి దేవా వసన్తి దేహే ఖలు భూసురస్య । తతో౽స్య తాపే తు కృతే
సురాస్తే పలాయ్య సంయాన్తి శరీరతో౽స్య ॥ 8 ॥ ఏనం శప్త్వా పలాయన్తే దేవాః
శీర్షాదివాసినః । పతితో౽యం భవత్యేవ శూద్రవచ్చితికాష్ఠతః ॥ 9 ॥ వ్యాధిం వినా కర్మయోగ్యవిప్రాఙ్గే చిహ్నమీక్ష్య చ । లోకేశ్వరం భానుమీక్షేత
హ్వా హ్రదమావిశేత్ ॥ 10 ॥
వ్యాఖ్య: బ్రాహ్మణుని శరీరంలో సకల దేవతలు నివసిస్తారని శ్రుతి చెబుతోంది.
కావున ఈ శరీరాన్ని (ముద్రల కోసం) కాల్చినప్పుడు, ఆ దేవతలు శరీరాన్ని వదిలి పారిపోతారు. శిరస్సు మొదలైన చోట్ల
నివసించే దేవతలు అతడిని శపించి వెళ్ళిపోతారు. అప్పుడు ఆ వ్యక్తి పతితుడై, శ్మశాన కాష్ఠం వలె అపవిత్రుడు అవుతాడు. వ్యాధి లేకుండా కర్మలకు యోగ్యమైన
బ్రాహ్మణ శరీరముపై ఇటువంటి దహన చిహ్నాలను చూస్తే, సూర్యుని
చూడాలి లేదా నీటిలో మునిగి స్నానం చేయాలి (ప్రాయశ్చిత్తం).
శ్లోకం 11 - 13
ఇత్యాదివాక్యాని బహూని సన్తి యో౽న్యామితీయమ్ శ్రుతిరేవ సాక్షాత్ । ఉపాసనం
భేదయుతం వినిన్ద్య బ్రూతే తథా౽న్యా శ్రుతిరేవమాహ ॥ 11 ॥ లోకాన్హి సర్వాన్ఖలు కర్మణా చితాన్నిత్యత్వహీనానవలోక్య భూసురః । నిర్వేదమాయాన్న
కృతేన లభ్యతే మోక్షో౽త ఆత్మజ్ఞమనన్యమానసః ॥ 12 ॥ వేదార్థజ్ఞం బ్రహ్మబోధాయ
గచ్ఛేదిత్యేవం తస్మాద్విమోక్షాయ బోధ్యమ్ । బ్రహ్మైవాన్యచ్చిహ్నసన్ధారణం తు వ్యర్థం
ముక్తిః కేవలజ్ఞానతో ౽స్తి ॥ 13 ॥
వ్యాఖ్య: ఇటువంటి వాక్యాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. 'యో౽న్యాం దేవతాముపాస్తే...' (ఎవడైతే
తనకంటే వేరుగా దేవతను ఉపాసిస్తాడో వాడు పశువు వంటి వాడు) అని శ్రుతి భేద ఉపాసనను
నిందిస్తోంది. కర్మల వల్ల లభించే లోకాలు అనిత్యమని గ్రహించి, బ్రాహ్మణుడు వైరాగ్యాన్ని పొంది, మోక్షం కోసం
బ్రహ్మజ్ఞానిని ఆశ్రయించాలి. మోక్షం కేవలం జ్ఞానం వల్లనే లభిస్తుంది కానీ బాహ్య
చిహ్నాల ధారణ వల్ల కాదు.
శ్లోకం 14 - 17 (కఠోపనిషత్ & శ్వేతాశ్వతర మంత్రాలు)
తం దుర్దర్శం గూఢమనుప్రవిష్టం గుహాహితం గహ్వరేష్ఠం పురాణమ్ । అధ్యాత్మయోగానుగతేన
దేవం మత్వా ధీరో హర్షశోకౌ జహాతి ॥ 14 ॥ నాయమాత్మా ప్రవచనేన లభ్యో న
మేధయా న బహునా శ్రుతేన । యమేష వై వృణుతే తేన లభ్యస్తస్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూం
స్వామ్ ॥ 15 ॥ అశరీరం
శరీరేష్వనవస్థేష్వవస్థితమ్ । మహాన్తం విభుమాత్మానం మత్వా ధీరో న శోచతి ॥ 16 ॥ యదా చర్మవదాకాశం వేష్టయిష్యన్తి మానవాః । తదా దేవమవిజ్ఞాయ దుఃఖస్యాన్తో
భవిష్యతి ॥ 17 ॥
వ్యాఖ్య: దుర్లభమైనవాడు, హృదయ గుహలో దాగి ఉన్నవాడు,
పురాతనమైన వాడు అయిన ఆత్మను ధ్యాన యోగం ద్వారా తెలుసుకున్న ధీరుడు
సుఖదుఃఖాలను వదిలివేస్తాడు. ఈ ఆత్మ కేవలం ఉపన్యాసాల వల్లనో, మేధస్సు
వల్లనో, ఎక్కువ వినడం వల్లనో లభించదు. శరీర రహితుడై, అనిత్యమైన శరీరాలలో నిత్యుడై ఉన్న ఆ విభువును తెలుసుకున్నవాడు శోకించడు.
మనుష్యులు ఆకాశాన్ని చర్మం వలె చుట్టగలిగితే తప్ప, పరమాత్మను
తెలుసుకోకుండా దుఃఖానికి అంతం ఉండదు.
శైవ పాశుపత మతస్థుల వాదనలకు ఆచార్యుల వారు వేద ప్రమాణాలతో సమాధానమివ్వగా, వారిలో కలిగిన మార్పు మరియు ఇతర శైవ శాఖల వారు చేసిన వాదన
ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకం 18 - 20
తస్మాదుపాశ్రిత్య పరాత్మవిద్యాం ప్రాప్తాం గురోరేవ కృపాకటాక్షాత్ । అభేదవాదామృతపానతృప్తో
భవేతి సంశ్రుత్య గురోర్ముఖాబ్జాత్ ॥ 18 ॥ విద్వేషనీరనామా వై
కశ్చిల్లిఙ్గభృన్మణిః । ఉవాచ పరమ-ప్రీతః స్వామినం పరమం గురుమ్ ॥ 19 ॥ స్వామింస్త్వమేవ శరణం మమ సర్వదా౽సి సంసారసర్పవిష-దష్టతనుం నయా౽౽శు । మామద్య
యుష్మదతినిర్మలవేదవాక్యైర్నష్టా భిదా౽స్మి శివ ఏవ జగత్పితా౽హమ్ ॥ 20 ॥
వ్యాఖ్య: గురువు యొక్క కృపా కటాక్షం వల్ల లభించిన పరమాత్మ విద్యను ఆశ్రయించి, అభేదవాదం (అద్వైతం) అనే అమృతాన్ని పానం చేసి తృప్తి చెందమని
ఆచార్యుల వారు బోధించారు. అది విన్న లింగధారులలో శ్రేష్ఠుడైన 'విద్వేషనీర' అనే భక్తుడు పరమ సంతోషంతో పరమ గురువుతో
ఇట్లా అన్నాడు: "స్వామీ! నీవే నాకు ఎల్లప్పుడూ శరణు. సంసారమనే సర్పం కాటు
వేసిన నా శరీరాన్ని (జీవితాన్ని) నీ నిర్మలమైన వేద వాక్యాలతో త్వరగా రక్షించు.
నాలోని భేద భావం నశించింది. జగత్పిత అయిన ఆ శివుడను నేనే (శివో౽హమ్)."
శ్లోకం 21 - 23
మహాదేవస్య పూజాయాః ఫలం త్వమసి సత్తమ। అద్వైతామృతదాతా త్వం
రుద్రాదప్యుత్తమోత్తమః ॥ 21 ॥ ఇత్యేవం స్తుతిపాత్రం తం
స్తుత్వా నత్వా ముహుర్ముహుః । పీత్వా పాదోదకం సమ్యక్ తదుక్తాచారతత్పరః ॥ 22 ॥ స్వకుల్యాన్దేశస్థాన్సర్వానద్వైతవర్తినః । కృత్వా గురుం నమస్కృత్య సుఖమాప స
శఙ్కరమ్ ॥ 23 ॥
వ్యాఖ్య: "ఓ సత్తమా! నీవు మహాదేవుని
పూజకు లభించిన ఫల స్వరూపుడవు. అద్వైతామృతాన్ని ఇచ్చే నీవు రుద్రుడి కంటే కూడా
ఉత్తమోత్తముడివి" అని స్తుతించి, మాటిమాటికీ
నమస్కరించాడు. ఆచార్యుల పాదతీర్థాన్ని స్వీకరించి, ఆయన
చెప్పిన ఆచారాలను పాటించాడు. తన వంశీయులను, దేశస్థులను
అందరినీ అద్వైత మార్గంలోకి తీసుకువచ్చి, శంకరాచార్యులకు
నమస్కరించి సుఖాన్ని పొందాడు.
శ్లోకం 24 - 27
తతో౽న్యే భూతిరుద్రాక్షధారిణో లిఙ్గచిహ్నితాః । ప్రోచుర్విపక్ష శూలాద్యా
దృష్ట్వా స్వామినమద్భుతమ్ ॥ 24 ॥ మాయావేషధరః కస్త్వమ్
ప్రామాణికమతాదముమ్ । భ్రష్టం కృత్వా౽ధునా గన్తుం ప్రవృత్తో౽స్యతివఞ్చకః ॥ 25 ॥ బ్రాహ్మణ్యాదుత్తమం ప్రోక్తం వైష్ణవ్యం మునిసత్తమ వైష్ణవ్యాదధికం శైవ్యం
ఇత్యజః ప్రాహ నారదమ్ ॥ 26 ॥ తస్మాదారూఢపతనం కిమర్థం
భవతా కృతమ్ । నమస్తే ఇతి వేదేన స్తుతః సమ్యఙ్మహేశ్వరః ॥ 27 ॥
వ్యాఖ్య: ఆ తర్వాత విభూతి, రుద్రాక్షలు ధరించిన మరికొందరు
శైవులు (శూలధారులు) ఆచార్యుల వద్దకు వచ్చి ఇట్లా అన్నారు: "మాయా వేషం ధరించిన
నీవు ఎవరివి? ప్రామాణికమైన మతం నుండి వీరిని భ్రష్టులను చేసి
వెళ్ళిపోవాలని చూస్తున్నావా? ఓ మునిసత్తమా! బ్రాహ్మణ్యం కంటే
వైష్ణవ్యం, వైష్ణవ్యం కంటే శైవ్యం గొప్పదని బ్రహ్మదేవుడు
నారదుడికి చెప్పాడు. అటువంటి ఉన్నతమైన మార్గంలో ఉన్నవారిని కిందకు పడదోయడం ఎందుకు?
'నమస్తే రుద్ర మన్యవ...' అని వేదం
మహేశ్వరుడిని స్తుతిస్తోంది కదా!"
శ్లోకం 28 - 30
సర్వాననశిరోగ్రీవః సర్వభూత-గుహాశయః । సర్వవ్యాపీ స భగవాంస్తస్మాత్సర్వగతః శివః
॥ 28 ॥ ఇతి శ్వేతాశ్వతరం పుంసూక్తం-ముక్త్వోపసంహృతమ్ । తతస్తేనాపి సర్వాత్మా శివ ఏవ
నిరూపితః ॥ 29 ॥ పత్న్యౌ తే హ్రీశ్చ
లక్ష్మీశ్చ పార్శ్వే౽హోరాత్రకే మతే । ఇతి వాక్యద్వయేనాపి శివ ఏవ నిరూపితః ॥ 30 ॥
వ్యాఖ్య: "సర్వవ్యాపియై, అందరి హృదయ గుహలలో నివసించే ఆ భగవంతుడు శివుడే అని శ్వేతాశ్వతర ఉపనిషత్తు
చెబుతోంది. పురుష సూక్తం కూడా శివుడినే నిరూపిస్తోంది. 'హ్రీశ్చ
తే లక్ష్మీశ్చ పత్న్యౌ' (హ్రీ మరియు లక్ష్మి నీ పత్నులు) అనే
వాక్యం కూడా శివుడికే వర్తిస్తుంది" అని వారు వాదించారు.
శ్లోకం 31 - 34 (గంగ - హ్రీ - పార్వతి
గాథ)
గఙ్గా హ్రీః పార్వతీ లక్ష్మీస్తత్పతిః శివ ఈరితః । స్కాన్దే చ యామలే చైవ
తద్వాక్యాని మునే శృణు ॥ 31 ॥ హిమాగ్రాదపతన్మౌలౌ గఙ్గా
రుద్రస్య వేగతః । తదీయభారసంభ్రాన్తో హ్యావాదీత్తాం సదాశివః ॥ 32 ॥ హ్రీమతీ భవ నాత్యుచ్చైర్వర్తస్వ ప్రాప్య మామిహ । పురుషం పురుషశ్రేష్ఠం
బ్రహ్మవిష్ణ్వాదికారణమ్ ॥ 33 ॥ సా తం నత్వా మహాదేవం
తదాప్రభృతి భక్తితః । హ్రియా తం యా౽౽శు మిలితా హ్రీరితి ప్రోచ్యతే బుధైః ॥ 34 ॥
వ్యాఖ్య: "గంగయే 'హ్రీ', పార్వతియే 'లక్ష్మి'
- వారి పతి శివుడు అని స్కాంద పురాణం చెబుతోంది. హిమవంతుని నుండి
గంగ వేగంగా రుద్రుని శిరస్సుపై పడినప్పుడు, ఆ భారానికి
సదాశివుడు ఆమెతో 'బ్రహ్మ విష్ణువులకు కారణమైన నన్ను పొంది
కూడా ఇంత గర్వంగా (అత్యుచ్చైః) ఉండకు, సిగ్గు (హ్రీ) కలిగి
ఉండు' అన్నాడు. అప్పటి నుండి ఆమె భక్తితో, సిగ్గుతో (హ్రియా) ఆయనలో లీనమైనందున ఆమెను 'హ్రీ'
అని పిలుస్తారు."
శ్లోకం 35 - 37
తస్యాఙ్కమధునా౽౽రూఢా శక్తిర్మాహేశ్వరీ పరా । మహాలక్ష్మీరితి ఖ్యాతా శ్యామా
సర్వమనోహరా ॥ 35 ॥ తస్యాస్తేజః కణాజ్జాతా
లక్ష్మ్యశ్చ కోటయః పురా । శివతేజః సముద్ధూతా హరిబ్రహ్మాదికోటయః ॥ 36 ॥ క్రియన్తే పునరేవైతే తత్ర తత్ర లయానుగాః । ఇతి తస్మాచ్ఛివస్యైవ తత్పతిత్వం
సునిశ్చితమ్ ॥ 37 ॥
వ్యాఖ్య: "ఆ శివుని అంకమున (తొడపై)
ఉన్న పరాశక్తియే 'మహాలక్ష్మి'. ఆమె
తేజస్సు నుండి కోట్ల మంది లక్ష్ములు, శివ తేజస్సు నుండి
కోట్ల మంది బ్రహ్మ విష్ణువులు ఉద్భవించారు. వారందరూ మరల శివునిలోనే లీనమవుతారు.
కావున హ్రీ, లక్ష్ములకు పతి శివుడే అని నిశ్చయం."
శ్లోకం 38 - 40
శుద్ధస్ఫటిక సంకాశే దక్షిణే పార్శ్వకే మతమ్ । దినత్రం రాత్రీతా వామే భాగే
దేవ్యా మతా యతః ॥ 38 ॥ శ్యామవర్ణా౽పి చార్థ్వేదే
సర్వాత్మరూపతామ్ । నిత్యా-నిత్యో ౽హమిత్యాదినా ౽౽హ స్వస్య సురాన్ శివః ॥ 39 ॥ జగత్కారణభూతస్య తథా శివ-రహస్యకే । ధ్యేయత్వాదికమాఖ్యాతం శివస్య పరమాత్మనః ॥ 40 ॥
వ్యాఖ్య: "శుద్ధ స్ఫటిక వర్ణం గల
శివుని కుడి భాగం పగలు (అహః) అని, శ్యామ వర్ణం గల దేవి ఉన్న
ఎడమ భాగం రాత్రి అని వేదం చెబుతోంది (అహోరాత్రే పార్శ్వే). శివ రహస్యం వంటి
గ్రంథాలలో జగత్కారణుడైన శివుడినే ధ్యానించాలని చెప్పబడింది."
శ్లోకం 41
ధ్యేయత్వే తవ సాక్షిణో మునిగణా జ్ఞానప్రదత్వే శుకో వేద్యత్వే నిగమాః
స్వభక్తవిమతకాన్తౌ కృతాన్తాదయః ।
వ్యాఖ్య: "ఓ శివా! నీవు
ధ్యానింపదగినవాడవని మునిగణాలు, జ్ఞాన ప్రదాతవని శుక మహర్షి,
వేద్యుడవని (తెలియదగినవాడవు) వేదాలు, భక్తుల
విరోధులను అంతం చేసేవాడవని యముడు (కృతాంత) సాక్షులు."
శైవ పాశుపత భక్తులు తమ మతంలోని ఆచారాలైన విభూతి, రుద్రాక్ష మరియు తప్త ముద్రా ధారణల విశిష్టతను వివరిస్తూ
శంకరాచార్యులతో చేసిన వాదన ఇక్కడ కొనసాగుతోంది:
శ్లోకం 41 - 42
నిత్యత్వే భగవన్పితామహ శిరఃఖమ్వృన్దమాద్యన్తయోః శూన్యత్వే చ వరాహహంసవపుషౌ
పద్మాక్షపద్మాసనౌ ॥ 41 ॥ ఏవం శ్రుతిషు సర్వత్ర
జగత్కారణమీశ్వరః । రుద్ర ఉక్త ఇతి జ్ఞేయం న చైవాన్యో వివేకిభిః ॥ 42 ॥
వ్యాఖ్య: "పరమేశ్వరుని ఆది అంతాలు
కనుగొనలేక విష్ణువు వరాహ రూపంలో కిందకు, బ్రహ్మ హంస రూపంలో
పైకి వెళ్ళిన గాథ మనకు తెలుసు. ఈ విధంగా వేదాలలో సర్వత్రా జగత్తుకు కారణం ఈశ్వరుడే
అని, ఆయనే రుద్రుడని వివేకవంతులు గ్రహించాలి. ఆయన కంటే
వేరొకరు లేరు."
శ్లోకం 43 - 45
తప్తలిఙ్గాదిరుద్రాక్ష విభూత్యాదికధారణాత్ । పీఠాద్యర్చనయా చైవ
రుద్రాధ్యాయజపేన చ ॥ 43 ॥ సర్వపాపవినిర్ముక్తః
ప్రాప్నోతి శివరూపతామ్ । రుద్రకాణ్డే౽యమర్థో హి సమ్యక్త్వేన నిరూపితః ॥ 44 ॥ స్తేయం కృత్వా గురుదారాంశ్చ గత్వా సురాం పీత్వా బ్రహ్మహత్యాం చ కృత్వా ।
భస్మచ్ఛన్నో భస్మశయ్యాశయానో రుద్రాధ్యాయీ ముచ్యతే సర్వపాపైః ॥ 45 ॥
వ్యాఖ్య: "లింగ ముద్రలను శరీరంపై
కాల్చుకోవడం (తప్తలింగ), రుద్రాక్షలు, విభూతిని
ధరించడం, పీఠార్చన చేయడం మరియు రుద్రాధ్యాయాన్ని (నమక
చమకాలు) జపించడం వల్ల మనిషి సర్వ పాపాల నుండి విముక్తుడై శివ రూపాన్ని పొందుతాడు.
గురు పత్ని గమనం, సురాపానం, బ్రహ్మహత్య
వంటి ఘోర పాపాలు చేసినా, విభూతిని పూసుకుని, భస్మ శయ్యపై పడుకుని రుద్రాధ్యాయం జపించేవాడు ఆ పాపాల నుండి
విముక్తుడవుతాడు."
శ్లోకం 46 - 49
కోటిజన్మార్జితైః పుణ్యైః శివే భక్తిః ప్రజాయతే । బహునా౽త్ర కిముక్తేన యస్య
భక్తిః శివే దృఢా ॥ 46 ॥ మహానగపౌఘరాపౌత్రకోటిగ్రస్తో౽పి
ముచ్యతే । ఇత్యుక్తం శివగితాసు పునస్తత్ర చ కీర్తితమ్ ॥ 47 ॥ ధర్మార్థకామమోక్షాణాం పారం యాస్యథ యేన వై । మునయస్తత్ప్రవక్ష్యామి వ్రతం
పాశుపతాభిధమ్ ॥ 48 ॥ కృత్వా తు విరజాం దీక్షాం
భూతిరుద్రాక్షధారణమ్ । జప్యతాం వేదసారాఖ్యం శివనామసహస్రకమ్ ॥ 49 ॥
వ్యాఖ్య: "కోట్ల జన్మల పుణ్యం ఉంటేనే
శివునిపై భక్తి కలుగుతుంది. శివ గీతలో చెప్పినట్లుగా, ఎవడికైతే
శివునిపై దృఢమైన భక్తి ఉంటుందో వాడు భయంకరమైన పాపరాశుల నుండి కూడా
విముక్తుడవుతాడు. మునులారా! ధర్మార్థ కామ మోక్షాలను ఇచ్చే 'పాశుపత
వ్రతం' గురించి చెబుతాను వినండి. విరజా దీక్షను స్వీకరించి,
విభూతి రుద్రాక్షలు ధరించి, వేదసారమైన శివ
సహస్రనామాలను జపించాలి."
శ్లోకం 50 - 54
సంత్యజ్య తేన మర్త్యత్వం శైవీం తనుమవాప్స్యథ । తతః ప్రసన్నో భగవాంశంకరొ
లోకశంకరః ॥ 50 ॥ భవతాం దృశ్యతామేత్య కైవల్యం
వః ప్రదాస్యతి । ఇతి కాలాగ్నిరుద్రోపనిషద్యపి నిరూపితమ్ ॥ 51 ॥ అవశ్యం బ్రాహ్మణైర్ధార్యా విభూతిరితి విస్తృతమ్ । అతో విభూతిమాహాత్మ్య
ప్రవక్తుం కేన శక్యతే ॥ 52 ॥ శీర్ష కణ్ఠే కర్ణయోశ్చ
బాహ్వో రుద్రాక్షధారణాత్ । నీలకణ్ఠో భవేన్మర్త్యో బ్రాహ్మణశ్చేత్పరాత్పరః ॥ 53 ॥ ఇత్యగస్త్యస్య సంప్రోక్తం సంహితాయాం యతీశ్వర । అతప్తాత్మతనునైవ తద్ధామైతీతి
మానతః ॥ 54 ॥
వ్యాఖ్య: "దీనివల్ల మనుష్యత్వం పోయి
శైవ తనువు లభిస్తుంది. అప్పుడు లోకశంకరుడైన భగవంతుడు ప్రసన్నుడై కైవల్యాన్ని
ప్రసాదిస్తాడు. ఇది కాలాగ్ని రుద్రోపనిషత్తులో కూడా చెప్పబడింది. బ్రాహ్మణులు
తప్పక విభూతిని ధరించాలి. తల, కంఠం, చెవులు,
బాహువులపై రుద్రాక్షలు ధరించేవాడు సాక్షాత్తు నీలకంఠుడే అవుతాడు.
అగస్త్య సంహిత ప్రకారం, శరీరాన్ని (ముద్రలతో) తపింపజేసుకోని
వాడు ఆ పరమపదాన్ని పొందలేడు."
ఆచార్యుల సమాధానం (శ్లోకం 55 - 58)
లిఙ్గాఙ్కనమవశ్యం వై కర్తవ్యం మోక్షకాఙ్క్షిభిః । ఇత్యుక్త ఆహ నైవాత్ర
బాహ్నితాపో వివక్షితః ॥ 55 ॥ కింతు కృచ్ఛ్రాదికం తాపః
కృచ్ఛ్రచాన్ద్రాయణైః కృశః । ఇత్యుక్తేర్నారదీయేన విరోధాబృహతా తథా ॥ 56 ॥ లిఙ్గాఙ్కితతనుం దృష్ట్వా శఙ్ఖచక్రాఙ్కితం తథా । స్నానమేవ తదా కార్లమథ వా
సూర్యమీక్షయేత్ ॥ 57 ॥ పతితం తప్తలిఙ్గాదయం
చక్రాఙ్కితమథాపి వా । వాఙ్మాత్రేణాపి నాచేత పాషణ్డా చారతత్పరమ్ ॥ 58 ॥
వ్యాఖ్య: శైవుల వాదనను విన్న శంకరాచార్యులు ఇట్లా సమాధానమిచ్చారు:
"శ్రుతులలో చెప్పబడిన 'తాపం' అంటే
శరీరాన్ని అగ్నితో కాల్చుకోవడం కాదు. కృచ్ఛ్ర, చాంద్రాయణ
వంటి వ్రతాల ద్వారా శరీరాన్ని తపింపజేసి (నిగ్రహించి) శుద్ధి చేసుకోవడమే అసలైన
తాపం. బృహన్నారదీయ పురాణం ప్రకారం, శరీరంపై లింగము లేదా శంఖ
చక్రాల ముద్రలను కాల్చుకున్న వారిని చూస్తే దోషం కలుగుతుంది. వారిని చూసినప్పుడు
వెంటనే స్నానం చేయాలి లేదా సూర్యుడిని చూడాలి. అటువంటి పాషండ ఆచారాలు పాటించే
వారితో మాట్లాడకూడదు."
శ్లోకం 59 - 61
శూద్రవత్స పరిత్యాజ్యో జీవన్శవసమాకృతిః । తస్మై దత్తం చ హవ్యం చ కవ్యం చాపి
వృథా భవేత్ ॥ 59 ॥ తద్దర్శనాత్పరిత్యాజ్యమన్నం
మన్త్రాభిమన్త్రితమ్ । అపి శూద్రేక్షణే భుజ్జేల్లిఙ్గచక్రాఙ్కితం వినా ॥ 60 ॥ అపి చేన్నిగమాచారరతా వేదాఙ్గతత్పరః । లిఙ్గచక్రాఙ్కమాత్రేణ స సద్యః పతితో
భవేత్ ॥ 61 ॥
వ్యాఖ్య: "శరీరంపై ముద్రలు
కాల్చుకున్న బ్రాహ్మణుడు బ్రతికున్న శవం వంటి వాడు. అతడిని శూద్రుని వలె
పరిత్యజించాలి. అతడికి ఇచ్చే హవ్య, కవ్యాలు (దేవ, పితృ కార్యాలు) వృథా అవుతాయి. అతడు చూసిన అన్నం మంత్రపూతమైనా సరే
తినకూడదు. వేదాంగ పారంగతుడైనా సరే, కేవలం ముద్రలను
కాల్చుకోవడం వల్ల వాడు వెంటనే పతితుడవుతాడు."
శ్లోకం 62 - 64
ఇత్యుక్తం హి బృహన్నారదీయే కిం చ ప్రకీర్తితమ్ । మార్కణ్డేయపురాణే వై
శ్రోతవ్యం తత్సమాహితైః ॥ 62 ॥ బ్రాహ్మణానాం చ గాయత్ర్యాః
సంవాదో ౽భూన్మహాన్పురా । అతస్తథా౽తిసంశప్తాః పాషణ్డాశ్చైవ దేవతాః ॥ 63 ॥ వేదోక్తకర్మహీనాశ్చ తాన్త్రికాచారతత్పరాః । యూయం కలౌ భవన్త్వేవమితి తానాహ సా
రుషా ॥ 64 ॥
వ్యాఖ్య: "బృహన్నారదీయ పురాణంలో
మరియు మార్కండేయ పురాణంలో ఈ విషయం స్పష్టంగా ఉంది. పూర్వం గాయత్రీ దేవికి, బ్రాహ్మణులకు మధ్య జరిగిన సంవాదంలో, వేదోక్త కర్మలను
వదిలి తాంత్రికాచారాలను పాటించే వారు కలియుగంలో పాషండులుగా పుడతారని ఆమె కోపంతో
శపించింది."
శైవ పాశుపత భక్తులు తమ వాదనను సమర్థిస్తూ పురాణ గాథలను ప్రస్తావించగా, జగద్గురు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు వారి అజ్ఞానాన్ని తొలగించి,
వేదసమ్మతమైన మార్గాన్ని బోధించిన ఘట్టం ఇక్కడ ఉంది.
శ్లోకం 62 - 68: కలియుగ ధర్మం - పాషండ
లక్షణాలు
కలియుగే ప్రాప్తే భవిష్యన్తి ద్విజాధమాః । వేదార్థహీనాః పాషణ్డా
లిఙ్గచక్రాదిచిహ్నితాః ॥ 62 ॥ జ్ఞానకర్మపథాదభ్రష్టాః
కామక్రోధాదిపీడితాః । దురాత్మానః సత్యధర్మవర్జితాః శాప-భాగినః ॥ 63 ॥ కలౌ త్రింశత్సహస్రాబ్దే పునర్నష్టా భవన్తి తే । నిఃశేషతాం గతాః పశ్చా
దద్వైతార్థానుచిన్తకాః ॥ 67 ॥ సత్యధర్మపరా భూయో
భవిష్యన్తి న సంశయః । ఇతి తస్మాన్న వర్తవ్యం లిఙ్గాదేర్ధారణం నరైః ॥ 68 ॥
వ్యాఖ్య: "కలియుగంలో వేదార్థం
తెలియని వారు, జ్ఞాన కర్మ మార్గాల నుండి భ్రష్టులైన వారు తమ
శరీరాలపై లింగ, చక్ర చిహ్నాలను కాల్చుకుని తిరుగుతుంటారు.
వీరు సత్య ధర్మాలను వదిలి శాపగ్రస్తులవుతారు. కలియుగంలో 30,000 ఏళ్ల తర్వాత ఇటువంటి పాషండ మతాలన్నీ నశించి, తిరిగి
అద్వైత చింతన, సత్య ధర్మాలు వెల్లివిరుస్తాయి. కావున మనుషులు
శరీరాలను తపింపజేసే (కాల్చుకునే) చిహ్నాలను ధరించకూడదు."
శ్లోకం 69 - 71: విభూతి, రుద్రాక్షల ప్రాశస్త్యం
యతో వాచో నివర్తన్తే అప్రాప్య మనసా సహ । ఇతి సత్యాదిలక్ష్యస్యోపాస్త్యగోచరతా
మతా ॥ 69 ॥ తతో బ్రహ్మావతారస్య శివస్యోపాసనం శ్రుతౌ । ప్రోక్తం తస్య నిరాసో నో కర్తుం
కేనాపి శక్యతే ॥ 70 ॥ భూతిరుద్రాక్షయోశ్చాపి
కర్తవ్యం ధారణం నరైః । కిన్తు లిఙ్గాదిచిహ్నానాం ధారణే మానశూన్యతా ॥ 71 ॥
వ్యాఖ్య: "వాక్కుకు, మనస్సుకు అందని ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని ఉపాసించడం సామాన్యులకు సాధ్యం కాదు
కాబట్టి, వేదాలలో శివోపాసన చెప్పబడింది. దీనిని ఎవరూ
కాదనలేరు. మనుషులు విభూతి, రుద్రాక్షలను ధరించవచ్చు, అది శాస్త్రసమ్మతమే. కానీ శరీరాన్ని కాల్చుకుని లింగ చిహ్నాలను
ధరించడానికి ఎటువంటి వేద ప్రమాణం లేదు."
శ్లోకం 72 - 81: త్రిపురాసుర సంహార గాథ -
శైవుల వాదన
అప్పుడు భక్తాగ్రేసరుడైన ఒక శైవుడు ఆచార్యులతో ఇట్లా అన్నాడు: "స్వామీ!
పూర్వం త్రిపురాసురులను సంహరించడానికి దేవతలు ఒక బాణాన్ని తయారుచేశారు. దానికి
అగ్ని ముఖం, సోముడు (చంద్రుడు) మధ్యభాగం,
విష్ణువు చివరగా ఉన్నారు. ఆ బాణాన్ని ఎవరు ధరించగలరని చర్చించగా,
రుద్రుడే సమర్థుడని తేలింది. ఎందుకంటే అగ్ని, చంద్రులు
ఆయన నేత్రాలు, విష్ణువు ఆయన దేహజము (సత్త్వాంశ)."
రుద్రుడు దేవతలతో "నేను మీ పశువులకు (జీవులకు) పతిని (యజమానిని)
కావాలి" అని కోరగా, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలందరూ
"మేమంతా పశువులము, నీవు మా పశుపతివి" అని
అంగీకరించి, శివుని చిహ్నాలైన లింగ, శూలాలను
ధరించారు. ఆ తర్వాత శివుడు మేరు పర్వతాన్ని ధనుస్సుగా, వాసుకిని
నారిగా, సూర్యచంద్రులను చక్రాలుగా చేసుకుని త్రిపురాసురులను
సంహరించాడు. "కావున శివ చిహ్నాలను ధరించడం యుక్తమే" అని వారు వాదించారు.
శ్లోకం 82 - 86: శంకరాచార్యుల ఖండన
దర్శనాచ్చ తథా లోకే సేవ్యసేవకయోర్మునే । అస్మాభిః సేవకైశ్చిహ్నం సేవ్యస్య
పరమేశితుః ॥ 82 ॥ అవశ్యమేవ
సఙ్గ్రాహ్యమిత్యుక్తః ప్రాహ తం గురుః । మానహీనమిదం వాక్యం యతో దేవాదిషు కచిత్ ॥ 83 ॥ లిఙ్గాదేర్ధారణం నైవ ప్రసిద్ధం కిన్తు తేషు వై। భూత్యాదేర్ధారణం కిఞ్చ
కైవల్యోపనిషద్వచః ॥ 84 ॥ శ్రద్ధాభక్తిధ్యానయోగాదేవేహీత్యేవం
బ్రూతే నైవ శూలాదిచిహ్నమ్ । జ్ఞానస్యాఙ్గం తేన నాస్త్యేవ తస్య జ్ఞానే సూనాం ధారణం
భోః కదా౽పి ॥ 85 ॥
వ్యాఖ్య: శంకరులు నవ్వుతూ ఇట్లా అన్నారు: "మీ వాదన ప్రమాణ రహితం. సేవకుడు
యజమాని చిహ్నాలను ధరించడం లోకంలో ఉండవచ్చు, కానీ దైవ
విషయంలో అది చెల్లదు. దేవతలు లింగ, శూలాలను కాల్చుకుని
ధరించినట్లు ఏ వేదంలోనూ లేదు. కైవల్యోపనిషత్తు ప్రకారం మోక్షం లభించేది 'శ్రద్ధ, భక్తి, ధ్యాన యోగాల'
వల్లనే కానీ, శరీరాలపై ముద్రలు వేసుకోవడం వల్ల
కాదు. జ్ఞానానికి అంగము మనఃశుద్ధియే కానీ దేహ తాపం కాదు."
శ్లోకం 87 - 88: యుక్తితో కూడిన హితవు
లోకే రాజ్ఞశ్ఛత్రచిహ్నం న భృత్యే దృష్టం శూలాదేర్హి సన్ధారణం చేత్ । యుష్మాకం
కోప్యగ్రహస్తర్హి లౌహం స్వీకర్తవ్యం తేన తద్భార ఏవ ॥ 87 ॥ కిఞ్చాస్య భక్తేన భుజాదిభూషణం సర్పాదికం ధార్యమనన్యచేతసా । పరం తు నైతత్ఖలు
యుజ్యతే నరే రుషభ్రమేణాపి మదేన కంపినీ ॥ 88 ॥
వ్యాఖ్య: "లోకంలో రాజుకు ఉండే ఛత్రం
(గొడుగు) సేవకుడికి ఉండదు. మీరు శివుని చిహ్నాలను ధరించాలనుకుంటే, ఆయన పాములను ధరించాడు, మీరు కూడా పాములను ధరిస్తారా?
ఆయన వృషభాన్ని (ఎద్దు) వాహనంగా చేసుకున్నాడు, మీరు
కూడా ఎద్దులాగా ప్రవర్తిస్తారా? ఇవన్నీ కేవలం అజ్ఞానమే.
లోహపు గుర్తులను కాల్చుకోవడం వల్ల శరీరానికి భారమే తప్ప ఆత్మకు లాభం లేదు."
శైవ పాశుపత మతస్థులను అనుగ్రహించిన తర్వాత, శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు అనంతశయనం (నేటి తిరువనంతపురం)
చేరుకుని అక్కడ ఉన్న వివిధ వైష్ణవ శాఖల వారిని ఏ విధంగా సంస్కరించారో ఈ భాగంలో
వివరించబడింది.
శ్లోకం 89 - 91: శైవుల పరివర్తన
తస్మాదిమాం పామరబుద్ధిమాశు విహాయ చిహ్నం చ సమర్థ కర్మ । వేదోక్తమీశే
పరజీవయోశ్చైక్య-స్యానుసన్ధానమనన్యచిత్తః ॥ 89 ॥ కుర్వన్నిబోధేన పరస్య
తస్యాజ్ఞానస్య నాశేన భవిష్యసి త్వమ్ । ముక్తో న చాన్యేన పథా కదా౽పీత్యుక్తః స
ఆచార్యవరం ప్రణమ్య ॥ 90 ॥ చిహ్నాని సన్త్యజ్య
సపుత్రబాన్ధవః శిష్యో బభూవాద్వయవాదతత్పరః । తథైవ చాన్యేపి గురోః ప్రసాదతో
బభూవురద్వైతపరాః సుఖార్థినః ॥ 91 ॥
వ్యాఖ్య: "ఓ సాధువులారా! ఈ పామర
బుద్ధిని, శరీరాన్ని కాల్చుకునే వ్యర్థ చిహ్నాలను
వదిలివేయండి. వేదోక్తమైన కర్మలను ఆచరిస్తూ, ఈశ్వరుడు మరియు
జీవుడు ఒక్కటే అనే అద్వైత అనుసంధానాన్ని చేయండి. దీనివల్ల కలిగే ఆత్మజ్ఞానంతో
అజ్ఞానం నశించి మీరు ముక్తులవుతారు. ఇది తప్ప వేరే మార్గం లేదు" అని ఆచార్యుల
వారు బోధించారు. అది విన్న ఆ శైవ భక్తుడు తన పుత్ర మిత్ర పరివారంతో సహా బాహ్య
చిహ్నాలను వదిలి, శంకరుల శిష్యుడిగా మారి అద్వైత మార్గంలో
సుఖాన్ని పొందాడు.
శ్లోకం 92 - 95: అనంతశయన ప్రయాణం - ఆరు
రకాల వైష్ణవులు
అనన్తశయనం నామ ప్రదేశం ప్రాప్తవాంస్తతః । దేవస్య దర్శనం కృత్వా మాసమాస స తత్ర
వై ॥ 92 ॥ భక్తా భాగవతాశ్చైవ వైష్ణవాః పాఞ్చరాత్రిణః । వైఖానసాః కర్మహీనాః షడ్విధా
వైష్ణవా మతాః ॥ 93 ॥ తానాహ శంకరాచార్యః కిం వో
లక్షణముచ్యతామ్ । భక్తాః ప్రథమమాహుస్తం సర్వజ్ఞో జగదీశ్వరః ॥ 94 ॥ వాసుదేవః స రామాద్యానవతారాన్బిభర్త్యజః । తదుపాస్త్యా వయం మూఢాః
ప్రాప్స్యామస్తత్సలోకతామ్ ॥ 95 ॥
వ్యాఖ్య: అటుపిమ్మట ఆచార్యుల వారు అనంతశయనం చేరుకుని, అక్కడ పద్మనాభ స్వామిని దర్శించుకుని ఒక మాసం పాటు
నివసించారు. అక్కడ ఆరు రకాల వైష్ణవ మతస్థులు ఉండేవారు:
- భక్తులు
- భాగవతులు
- వైష్ణవులు
- పాంచరాత్రీయులు
- వైఖానసులు
- కర్మహీనులు
శంకరాచార్యులు వారిని పిలిచి, వారి మత లక్షణాలను అడిగారు.
అందులో మొదటివారైన 'భక్తులు' ఇట్లా
చెప్పారు: "వాసుదేవుడే సర్వజ్ఞుడైన జగదీశ్వరుడు. ఆయన రామాది అవతారాలను
ధరిస్తాడు. ఆ స్వామిని ఉపాసించడం వల్ల మేము ఆయన ఉండే లోకాన్ని (సలోకత)
పొందుతాము."
శ్లోకం 96 - 99: విష్ణుశర్మ వాదన -
కర్మహీనత
ఇతి బుద్ధ్యా వయం సర్వే కౌణ్డిన్యమునినా ప్రభోః । ప్రసాదితస్య సేవాయామనన్తస్య
సదా రతాః ॥ 96 ॥ ఆచారో ద్వివిధో౽స్మాకం
క్రియాజ్ఞానవిభేదతః । కర్మఠా బ్రహ్మగుప్త్యాద్యా విష్ణుశర్మాదయో వయమ్ ॥ 97 ॥ జ్ఞానినో౽త్రైవ తిష్ఠామ ఇత్యుక్తో జ్ఞానలక్షణమ్ ॥ పప్రచ్ఛ విష్ణుశర్మా౽థ ప్రాహ
తేషు విలక్షణః ॥ 98 ॥ అనన్త భగవత్పాదకమలం శరణం
పరమ్ । ఇతి తూష్ణీం స్థితిర్జ్ఞానం యతో నైవ తదాజ్ఞయా ॥ 99 ॥ వినా తృణాదిసంచారో భవతీత్యుక్త ఆహ తమ్ ।
వ్యాఖ్య: విష్ణుశర్మ అనే వైష్ణవ పండితుడు ఇట్లా అన్నాడు: "మేము కౌండిన్య
మహర్షి మార్గంలో అనంత పద్మనాభ స్వామిని సేవిస్తున్నాము. మాలో కర్మలను ఆచరించే వారు
కొందరైతే (బ్రహ్మగుప్త మొదలైనవారు), ఏ కర్మలూ చేయకుండా కేవలం జ్ఞాన
మార్గంలో ఉండేవారం మేము. భగవంతుని పాదపద్మాలే శరణని మౌనంగా ఉండటమే జ్ఞానం. ఆయన
ఆజ్ఞ లేనిదే గడ్డిపోచ కూడా కదలదు కదా, ఇక మేము కర్మలు చేయడం
ఎందుకు?"
శ్లోకం 100 - 105: శంకరాచార్యుల సమాధానం
- కర్మ ఆవశ్యకత
జన్మనా జాయతే శూద్రః కర్మణా జాయతే ద్విజః ॥ 100 ॥ నిత్యం సంధ్యాముపాసీత ప్రత్యవాయ్యన్యథా భవేత్ । ప్రాతరాదిషు కాలేషు
హ్యగ్నిహోత్రాదికమ్ బుధః ॥ 1 ॥ కుర్వన్వై బ్రాహ్మణో
విద్వాన్సకలం భద్రమశ్నుతే । ఇత్యాదిశ్రుతివాక్యాని నిత్యం కర్మ స్తువన్తి హి ॥ 2 ॥ అతః సర్వైః శ్రుతిప్రోక్తం కర్తవ్యం కర్మ సర్వదా । వైధస్య తస్య
సన్త్యాగాద్దుఃఖస్యా౽౽ప్తిం మనుర్జగౌ ॥ 3 ॥ జీవన్కర్మపరిత్యాగం యః
కరోతి నరాధమః । స మూఢో నరకం యాతి యావదాభూతసంప్లవమ్ ॥ 4 ॥ యతీనామపి కర్మాస్తి స్నానదేవార్చనాదికమ్ । బ్రాహ్మణ్యహానిరేవాతో భ్రష్టానాం
స్వీయకర్మతః ॥ 105 ॥
వ్యాఖ్య: ఆచార్యుల వారు గంభీరంగా ఇట్లా సమాధానమిచ్చారు: "పుట్టుకతో అందరూ
శూద్రులే, సంస్కారము మరియు కర్మల ద్వారానే ద్విజులు
(బ్రాహ్మణులు) అవుతారు. సంధ్యావందనం, అగ్నిహోత్రం వంటి నిత్య
కర్మలను వదిలివేస్తే పాపం (ప్రత్యవాయం) చుట్టుకుంటుంది. వేదాలు నిత్య కర్మల
ప్రాశస్త్యాన్ని ఘోషిస్తున్నాయి. కర్మలను వదిలివేసిన నరాధముడు ప్రళయం వరకు నరకంలో
ఉంటాడని మనువు చెప్పాడు. సన్న్యాసులకు కూడా స్నానము, దేవార్చన
వంటి కర్మలు ఉంటాయి. స్వధర్మాన్ని వదిలితే బ్రాహ్మణ్యమే నశిస్తుంది."
శ్లోకం 106 - 110: విష్ణుశర్మ శరణాగతి
విష్ణు శర్మా మయా తుల్యః సప్తమః పురుషః ప్రభో ॥ 6 ॥ కించిత్కర్మపరస్తస్య పితా౽భూదితి వై శ్రుతమ్ । బాల్యే మయేతి సంప్రోక్తః ప్రాహ
దూరం వ్రజాధునా ॥ 7 ॥ ఏవముక్తః స తు దేవో౽పూరితః
సగణస్తదా । ప్రణమ్య దణ్డవద్భూమౌ క్షమస్వేత్యాహ తం గురుమ్ ॥ 8 ॥ దృష్ట్వా తం శరణం ప్రాప్తం ప్రాహ శిష్యాన్దయానిధిః । ప్రాయశ్చిత్తవిధానార్థం
తే౽పి కుర్యుస్తథైవ హి ॥ 9 ॥ ప్రాయశ్చిత్తేన సంశుద్ధా
విష్ణుశర్మాదయో౽పి తే । కర్మనిష్ఠాస్తమాచార్యం ప్రోచుస్త్వత్కృపయా ప్రభో ॥ 110 ॥
వ్యాఖ్య: ఆచార్యుల వారి వాదనలోని సత్యాన్ని గ్రహించిన విష్ణుశర్మ, తన పూర్వీకులు కర్మనిష్ఠ గలవారేనని గుర్తు తెచ్చుకున్నాడు. తన
అజ్ఞానానికి పశ్చాత్తాపం చెంది, శిష్య సమేతంగా ఆచార్యుల
పాదాలపై పడి "మమ్మల్ని క్షమించి రక్షించండి" అని ప్రార్థించాడు.
దయామయుడైన శంకరుడు వారికి ప్రాయశ్చిత్త విధులను తెలిపి, తిరిగి
వారిని కర్మనిష్ఠ గల బ్రాహ్మణులుగా మార్చారు.
శ్లోకం 111 - 113: ముక్తి మార్గం -
పంచాయతన పూజ
బ్రాహ్మణ్యసిద్ధిరస్మాకం జాతా ముక్తిః కథం భవేత్ । ఇత్యుక్త ఆహ పరమో గురుః
కరుణయా౽న్వితః ॥ 111 ॥ బ్రాహ్మణాచారదేవాః స్యురీశో
విష్ణుర్దినేశ్వరః । ఉమా గణపతిశ్చైతే తేషాం పూజాపరా నరాః ॥ 112 ॥ బ్రహ్మార్పణధియా కామాంస్త్యక్త్వా కర్మ చరన్తి వై। ఏవం కృతే నిత్యకర్మణ్యమలే
మనసి ప్రభోః ॥ 113 ॥
వ్యాఖ్య: "మాకు తిరిగి బ్రాహ్మణ్యం
సిద్ధించింది, ఇక ముక్తి ఎలా లభిస్తుంది?" అని వారు అడగగా, శంకరులు ఇట్లా బోధించారు:
"శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడు,
దేవి (ఉమ), గణపతి - ఈ ఐదుగురు దేవతలను
(పంచాయతన పూజ) నిత్యం ఆరాధించాలి. చేసే ప్రతి కర్మను 'బ్రహ్మార్పణం'
చేస్తూ, ఫలాపేక్ష లేకుండా ఆచరిస్తే మనస్సు
నిర్మలమవుతుంది. అట్టి నిర్మలమైన మనస్సులో పరమాత్మ జ్ఞానం కలిగి ముక్తి
లభిస్తుంది."
శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు అనంతశయనంలో వైష్ణవ మతస్థులకు అద్వైత తత్త్వాన్ని, నిత్యకర్మల ప్రాశస్త్యాన్ని బోధించే ఘట్టం ఇక్కడ
కొనసాగుతోంది.
శ్లోకం 114 - 117: విష్ణుశర్మ పరివర్తన -
పంచాయతన పూజ
చ భిదాభావో భవత్యేవ న సంశయః । మూలాజ్ఞానస్య తత్తస్మాన్నివృత్తిర్జ్ఞానకారణమ్ ॥
114 ॥ తేన భిన్నే లిఙ్గదేహే ముక్తిర్భవతి నాన్యథా । ఇత్యాదిష్టో విష్ణుశర్మా
దణ్డవత్ప్రణిపత్య తమ్ ॥ 115 ॥ సగణః కారయామాస నిత్యం కర్మ
గురుం స్మరన్ । స్మార్తాచారపరిశ్రాన్తః పఞ్చపూజా-విశారదః ॥ 116 ॥ త్రిపుణ్డ్రం భస్మనా కుర్వంశన్దనేన చ సువ్రతః । స్నాత్వా మృత్తికయా
చోర్ధ్వపుణ్డ్రం కుర్వన్ప్రయత్నతః ॥ 117 ॥
వ్యాఖ్య: "ఆత్మజ్ఞానం వల్లనే మూల
అజ్ఞానం నశించి, జీవేశ్వర భేదం తొలగిపోతుంది. అప్పుడే
లింగదేహం (సూక్ష్మ శరీరం) నశించి ముక్తి లభిస్తుంది" అని ఆచార్యులు బోధించగా,
విష్ణుశర్మ తన అనుచరులతో సహా గురువుకు సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు.
అప్పటి నుండి ఆయన గురువును స్మరిస్తూ స్మార్త ఆచారాలను పాటిస్తూ, పంచాయతన పూజలో నిష్ణాతుడై, నుదుట విభూతితో
త్రిపుండ్రధారణ, గంధంతో ఊర్ధ్వపుండ్రధారణ (వైష్ణవ చిహ్నం)
చేస్తూ ధర్మబద్ధంగా జీవించాడు.
శ్లోకం 118 - 121: బ్రహ్మగుప్తాదుల
అనుగ్రహం
ఏవం తేషు నిరస్తేషు బ్రహ్మగుప్త్యాదయస్తతః । సమాగత్య ప్రణమ్యోచుః
స్వామిన్స్మార్తేన వర్త్మనా ॥ 118 ॥ కుర్వన్తో వయమాచార్య కర్మ
బ్రహ్మార్పణ క్రియా। కృత్వా వయం వసామో౽త్రేత్యుక్తః స ప్రాహ తాన్గురుః ॥ 119 ॥ ఇతః పరం పఞ్చపూజాతత్పరాః శుద్ధమానసాః । భేద భాసనయా ముక్తా భవన్తః స్వాత్మబోధతః
॥ 120 ॥ లిఙ్గదేహేన నిర్ముక్తాః సచ్చిదానన్దమద్వయమ్ । ప్రాప్నువన్తీతి సంప్రోక్తా
నత్వా తం స్వస్థమానసాః ॥ 121 ॥
వ్యాఖ్య: బ్రహ్మగుప్తుడు మొదలైన ఇతర కర్మనిష్ఠులు వచ్చి, "స్వామీ! మేము స్మార్త మార్గంలో కర్మలను బ్రహ్మార్పణ
బుద్ధితో ఆచరిస్తున్నాము" అని చెప్పారు. ఆచార్యుల వారు వారిని దీవిస్తూ,
"ఇక నుండి మీరు పంచాయతన పూజ ద్వారా మనస్సును శుద్ధి చేసుకుని,
అద్వైత ఆత్మజ్ఞానం పొంది సచ్చిదానంద స్థితిని చేరుకుంటారు" అని
పలికారు. వారు ప్రశాంత చిత్తంతో గురువుకు నమస్కరించారు.
శ్లోకం 122 - 125: భాగవత విప్రుని వాదన
బభూవురథ తం ప్రాహ సమాగత్య పరం గురుమ్ । కశ్చిద్భాగవతో విప్రః స్వామిన్శృణు మతం
మమ ॥ 122 ॥ సర్వవేదేషు యత్పుణ్యం సర్వతీర్థేషు యత్ఫలమ్। తత్ఫలం నర ఆప్నోతి స్తుత్వా దేవం
జనార్దనమ్ ॥ 123 ॥ ఇత్యాదివచనాద్విష్ణోః
కీర్తనే౽హర్నిశం రతః । శఙ్ఖచక్రాదిసంచిహైశ్చిహ్నితస్తులసీగలః ॥ 124 ॥ ఊర్ధ్వపుణ్డ్రీ వసామ్యత్ర ముక్తిర్మమ కరే స్థితా । ఇత్యుక్త ఆహ మా
చక్రాద్యఙ్కనస్య వినిన్దనాత్ ॥ 125 ॥
వ్యాఖ్య: అప్పుడు ఒక భాగవత బ్రాహ్మణుడు వచ్చి ఇట్లా అన్నాడు: "స్వామీ!
సర్వ వేదాల పుణ్యం, తీర్థాల ఫలం కేవలం జనార్దనుని
స్తుతించడం వల్ల లభిస్తుంది. నేను రాత్రింబగళ్లు విష్ణు కీర్తన చేస్తూ, శరీరంపై శంఖ చక్ర ముద్రలు ధరించి, తులసి మాల
వేసుకుని ఉంటున్నాను. ముక్తి నా చేతిలోనే ఉంది." దీనిని విని ఆచార్యులు తప్త
ముద్రల (కాల్చుకున్న చిహ్నాల) శాస్త్ర విరుద్ధతను వివరించారు.
శ్లోకం 126 - 131: విష్ణువు నాలుగు
రూపాలు - శంకరుల యుక్తి
కిఞ్చ మూర్తిర్భగవతశ్చతుర్థా వర్తతే శృణు । పరేకా౽౽కాశరూపా
స్యాద్వచసామప్యగోచరా ॥ 126 ॥ యతో వాచో నివర్తన్తే
అప్రాప్య మనసా సహ । ఇత్యాదిశ్రుతివాక్యేభ్యో ద్వితీయ వ్యూహసంజ్ఞికా ॥ 127 ॥ సర్వలోకాత్మికా తస్య విష్ణోశ్చిహ్నస్య ధారణమ్ । సమర్థశ్చేత్కురుష్వా౽౽శు
తప్తేనైకేన వా దృఢమ్ ॥ 128 ॥ శీర్షాదిపాదపర్యన్తం
దేహమఙ్క్య నాశతః । తస్య సేత్స్యతి తే వైష్ణవత్త్వం యద్దుర్లభం నృణామ్ ॥ 129 ॥ విభూతిమూర్తయస్తస్య మత్స్యాద్యాః పరికీర్తితాః । తప్తలోహమయీభిర్వై తాభిరఙ్క్య
దేహకమ్ ॥ 130 ॥ కిమర్థం జడశఙ్ఖాదేః
కర్తవ్యం చిహ్నధారణమ్ । విష్ణువల్లౌహచక్రాదేః ధారణం కురు వా సదా ॥ 131 ॥
వ్యాఖ్య: ఆచార్యులు ఒక చమత్కారంతో ఇట్లా అన్నారు: "భగవంతునికి నాలుగు
రూపాలు ఉన్నాయి.
- పరరూపం: వాక్కుకు
అందని పరబ్రహ్మ తత్త్వం.
- వ్యూహరూపం: సర్వలోకాత్మకమైన
రూపం. నీవు విష్ణువును ధరించాలనుకుంటే, తప్తమైన (కాల్చిన) విష్ణు చిహ్నాలతో శరీరం మొత్తాన్ని పాదాల నుండి తల
వరకు కాల్చుకోగలవా? అప్పుడే కదా నీవు నిజమైన
వైష్ణవుడివి అయ్యేది!
- విభావ రూపం
(అవతారాలు): మత్స్య, కూర్మ
మొదలైన అవతారాలు. ఆ రూపాలను కూడా లోహంతో కాల్చుకుని శరీరంపై వేసుకోగలవా?
- అర్చా రూపం: శిలా
విగ్రహాలు. కేవలం జడమైన శంఖ చక్రాలను కాల్చుకుని ధరించడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? నిజంగా భగవంతుడిని ధరించాలనుకుంటే ఆయన
సర్వవ్యాపకత్వాన్ని ధరించు."
శ్లోకం 132 - 137: పాషండ మతి పరిత్యాగం -
జ్ఞాన బోధ
అర్చామూర్తేః శిలామయ్యః స్వరూపేణాథ వా౽ఙ్క్య । శరీరమ్ మూఢ తస్మాత్త్వమ్
కర్తవ్యం చిహ్నధారణమ్ ॥ 132 ॥ విష్ణోరితి విహాయా౽౽శు
పాఖణ్డమతిమాశ్రయ స్వకర్మాణి ఫలం తేషాం సమర్పయ పరేశ్వరే ॥ 133 ॥ తేన శుద్ధస్తతో౽ద్వైతవాదినం గురుమాశ్రయః । తస్య ఉపదేశతో నష్టకర్మబన్ధో
విమోక్ష్యసి ॥ 134 ॥ నాన్యః పన్థా విద్యతే
ముక్తయే హీత్యుక్తం శ్రుత్యా తేన బోధే౽తియత్నః । కార్యో మోక్షాకాఙ్క్షిభిః
శుద్ధచిత్తైరిత్యుక్తో౽సౌ విప్రదేషో యతీశమ్ ॥ 135 ॥ సమ్యఙ్నత్వా ప్రాహ పుణ్యైరనేకైః స త్వత్పాదమ్భోజయోర్దర్శనం మే। జాతం
తస్మాన్మాం కృతార్థం కురుష్వేత్యేవం తేన ప్రార్థితో౽సౌ బభాషే ॥ 136 ॥ భో విప్రదేవా౽౽శు విహాయ చిహ్నం కర్మాణి కుర్వన్ఖలు కామహీనః । బ్రహ్మాహమస్మీతి
విభావయ త్వం ముక్తో భవిష్యస్యవబోధతో౽ద్ధా ॥ 137 ॥
వ్యాఖ్య: "ఓ మూఢుడా! ఈ పాషండ
బుద్ధిని వదిలి, నీ నిత్య కర్మలను భగవదర్పణంగా ఆచరించు.
దానివల్ల చిత్తశుద్ధి కలుగుతుంది. అప్పుడు అద్వైత గురువును ఆశ్రయించి 'అహం బ్రహ్మాస్మి' అనే జ్ఞానాన్ని పొందు. శ్రుతులు
చెప్పినట్లు జ్ఞానం తప్ప మోక్షానికి వేరే మార్గం లేదు." ఆ బ్రాహ్మణుడు తన
తప్పు తెలుసుకుని, "అనేక జన్మల పుణ్యం వల్ల మీ దర్శనం
లభించింది, నన్ను కృతార్థుడిని చేయండి" అని
ప్రార్థించాడు. శంకరులు అతడిని అనుగ్రహించి, బాహ్య చిహ్నాలను
వదిలి ఆత్మజ్ఞాన మార్గంలో నడవమని ఆదేశించారు.
శ్లోకం 138
పునరన్యో గురుం ప్రాహ శార్ఙ్గపాణిరితి శ్రుతః । నమో నారాయణాయేతి
మన్త్రముచ్చారయన్పునః ॥ 138 ॥
వ్యాఖ్య: అప్పుడు 'శార్ఙ్గపాణి' అనే పేరు గల మరొక పండితుడు "నమో నారాయణాయ" అనే మంత్రాన్ని
జపిస్తూ ఆచార్యుల వద్దకు వచ్చి తన వాదనను ప్రారంభించాడు...
శార్ఙ్గపాణి వాదన మరియు ఆచార్యుల ఖండన
శ్లోకం 139 - 141 శార్ఙ్గపాణి అనే
వైష్ణవుడు ఇట్లా అన్నాడు: "స్వామీ! శంఖ చక్ర ముద్రలు ధరించినవాడు వైకుంఠాన్ని
పొందుతాడు. పురాణాలలో కూడా 'బాహువులపై శంఖ చక్రాలు, కంఠంలో తులసి మాల, నుదుట ఊర్ధ్వపుండ్రం (నామం)
ధరించిన వైష్ణవులు లోకాన్ని పవిత్రం చేస్తారు' అని ఉంది.
కావున ఈ చిహ్నాలు ముక్తికి మార్గాలు."
శ్లోకం 142 - 145: శంకరుల సమాధానం ఆచార్యుల
వారు ఇట్లా స్పందించారు: "నాయనా! దీనికి శ్రుతి (వేదం) ప్రమాణం లేదు. 'అతప్త తనూః' (తపింపని శరీరం కలవాడు ముక్తిని పొందడు)
అనే వాక్యానికి అర్థం అగ్నితో శరీరాన్ని కాల్చుకోవడం కాదు. నిత్య కర్మానుష్ఠానం,
కృచ్ఛ్ర-చాంద్రాయణ వ్రతాల ద్వారా ఇంద్రియాలను తపింపజేయడమే అసలైన
తపస్సు. 'బ్రహ్మవిదాప్నోతి పరమ్' (బ్రహ్మమును
తెలిసినవాడు పరమాత్మను పొందుతాడు) అని వేదం చెబుతోంది. ముక్తికి జ్ఞానమే కారణం
కానీ బాహ్య చిహ్నాలు కావు. బృహన్నారదీయ పురాణం వంటి వాటిలో కూడా శరీరాన్ని
కాల్చుకోవడాన్ని నిషేధించారు."
వైష్ణవుల పరివర్తన
శ్లోకం 146 - 150 "కేవలం చిహ్నాల
వల్ల నేను హరితో సమానుడను అవుతాను అనుకోవడం మనోరాజ్యం (భ్రమ) మాత్రమే.
బ్రాహ్మణత్వం అనేది శిఖ, యజ్ఞోపవీతం వల్ల ఎలా వస్తుందో,
ముక్తి అనేది బ్రహ్మాత్మ బోధ వల్లనే వస్తుంది. కావున 'బ్రహ్మాహమస్మి' (నేనే బ్రహ్మమును) అని ధ్యానించు.
అప్పుడు భేద భావం నశించి నీవే పరశివుడవు అవుతావు."
ఈ బోధన విన్న ఆ వైష్ణవుడు ఆచార్యులకు సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి, "స్వామీ! మీ ఉపదేశంతో నేను కృతార్థుడనయ్యాను. ఇకపై నేను
అద్వైత నిష్ఠతో ఉంటాను" అని పలికాడు.
పాంచరాత్ర ఆగమ వాదన - గాయత్రీ మంత్రం
శ్లోకం 151 - 157 అనంతరం పాంచరాత్ర ఆగమ
అనుయాయులు వచ్చి తమ ఆగమమే శ్రేష్ఠమని వాదించారు. దానికి శంకరులు ఇట్లా చెప్పారు:
"ఏ ఆగమమైనా వేద విరుద్ధం కానంత వరకే అంగీకారం. మీరు విష్ణు మంత్రాలను గొప్పగా
చెబుతున్నారు, కానీ బ్రాహ్మణత్వానికి మూలమైన 'గాయత్రీ మంత్రం' ఉపదేశం లేనిదే ఏ మంత్రం చదివినా
విప్రత్వం రాదు. గాయత్రిని వదిలి వేలకొద్దీ విష్ణు మంత్రాలు జపించినా వైష్ణవత్వం
సిద్ధిస్తుందా?"
గాయత్రి - శివ, విష్ణు, సూర్య
తత్త్వాల సమన్వయం
శ్లోకం 158 - 162 "గాయత్రి శక్తి
ఎవరిది? అని విచారిస్తే- కొందరు ఆమె విష్ణు శక్తి అని,
శంఖ చక్రాలు ధరిస్తుందని అంటారు. మరికొందరు ఆమె ఐదు ముఖాలు కలిగిన
శివ శక్తి అని అంటారు. నిజానికి గాయత్రి సూర్యమండల మధ్యవర్తి అయిన పరమాత్మ
స్వరూపం. ఆ పరమాత్మయే హరిగా, హరుడుగా, భాస్కరుడుగా
వెలుగొందుతున్నాడు."
ఆచార్యులు గాయత్రీ మంత్రం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తూ, ఓంకారం నుండే వ్యాహృతులు, వ్యాహృతుల
నుండే గాయత్రి ఉద్భవించాయని, ఆమె సాక్షాత్తు మహేశ్వరుని
(పరబ్రహ్మ) శక్తి అని నిరూపించారు. నారాయణ శ్రుతిలో చెప్పబడిన సత్యాలన్నీ అద్వైత
పరంగానే ఉన్నాయని వివరించారు.
మహేశ్వర తత్త్వము - గాయత్రీ సమన్వయము
శ్లోకం 163 - 165
యో వేదాదౌ స్వరః ప్రోక్తో వేదాన్తే చ ప్రతిష్ఠితః । తస్య ప్రకృతి లీనస్య యః
పరః స మహేశ్వరః ॥ అష్టమూర్తిమహేశస్య మూర్తిరాదిత్య ఈరితః । తస్మాత్తస్యైవ శక్తిః
సా పఞ్చవక్త్రాదిసంయుతా ॥
తాత్పర్యము: వేదములకు ఆదియందు (ఓంకారముగా) ఏ స్వరము చెప్పబడినదో, వేదాంతములందు ఏది ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నదో, ప్రకృతిలో
లీనమైన ఆ తత్త్వము కంటే పరమైనవాడే మహేశ్వరుడు. అట్టి
మహేశ్వరుని ఎనిమిది రూపాలలో (అష్టమూర్తులు) సూర్యుడు ఒకడు. కావున సూర్యమండల
మధ్యవర్తిని అయిన గాయత్రి ఆ మహేశ్వరుని శక్తియే. ఆమెకు ఐదు ముఖములు ఉన్నట్లు
చెప్పబడటము కూడా అందుకే.
వైష్ణవ తప్త ముద్రా ఖండన
శ్లోకం 166 - 171 ఆచార్యుల వారు
వైష్ణవులతో ఇట్లా అన్నారు: "మీరు కేవలం విష్ణువును మాత్రమే పూజిస్తూ, శివ స్వరూపమైన సూర్యుడిని (గాయత్రిని) ఉపేక్షిస్తే మీకు బ్రాహ్మణత్వమే
నశించిపోతుంది. బ్రాహ్మణత్వం లేనివాడు వైష్ణవుడు ఎలా అవుతాడు? వాడు బ్రతికున్న శవమే."
అప్పుడు మాధవుడు అనే వైష్ణవుడు ఇట్లా అన్నాడు: "స్వామీ! పాంచరాత్రాగమంలో
తప్త శంఖ చక్ర ముద్రలు ధరిస్తేనే వైకుంఠం లభిస్తుందని ఉంది కదా!" దానికి
గురువుగారు ఇట్లా సమాధానమిచ్చారు:
ఆగమాయుక్త ఆచారో గ్రాహ్యో వేదానుకూలతః । విరోధే తస్య న గ్రాహ్య ఉక్తం చేదం
స్ఫుటం కిల ॥ అతీన్ద్రియార్థ విజ్ఞానే ప్రమాణం శ్రుతిరేవ హి ॥
తాత్పర్యము: ఆగమాలలో చెప్పిన విషయాలు వేదాలకు అనుకూలంగా ఉన్నంతవరకే
స్వీకార్యము. వేద విరుద్ధమైనవి ఎన్నటికీ ప్రమాణం కావు. పరమాత్మ వంటి అతీంద్రియ
విషయాలను తెలుసుకోవడానికి వేదమే పరమ ప్రమాణం.
అద్వైత నిష్ఠ - మోక్ష మార్గము
శ్లోకం 172 - 176 శంకరులు మాధవుడికి
హితవు పలికారు: "పాషండ చిహ్నాలను (శరీరాన్ని కాల్చుకోవడం) వదిలివేయి. సకల
భూతములలో ఆత్మను, ఆత్మలో సకల భూతములను చూడటమే పరబ్రహ్మను
పొందే మార్గమని వేదం చెబుతోంది. నీవు స్వధర్మమైన సంధ్యావందన అగ్నిహోత్రాదులను
ఆచరించు." ఆచార్యుల బోధతో మాధవుడు తన పరివారంతో సహా అద్వైత మార్గాన్ని
స్వీకరించి చిత్తశుద్ధిని పొందాడు.
వైఖానస మతము - వ్యాసదాసుని వాదన
శ్లోకం 177 - 181 ఆ తర్వాత వ్యాసదాసుడు అనే
వైఖానస మతస్థుడు వచ్చాడు. ఆయన ఇట్లా అన్నాడు: "నారాయణుడే పరదైవము. 'తద్విష్ణోః పరమం పదమ్' అని వేదమే చెబుతోంది.
నారాయణుడి నుండే బ్రహ్మ, రుద్రులు పుట్టారు. మా వైఖానస మతము
ప్రకారం శంఖ చక్ర ముద్రలు ధరించడం భక్తుని లక్షణము."
శంకరులు అతడికి ఇట్లా జవాబిచ్చారు: "విష్ణువు పాలకుడనో, బ్రహ్మమనో అంగీకరించడంలో మాకు వివాదం లేదు. కానీ ఆ పరమపదాన్ని
పొందేది తత్త్వబోధ (జ్ఞానము) వల్లనే కానీ ముద్రల వల్ల కాదు. వేద విరుద్ధమైన ఈ
ఆచారాలను వదిలి విష్ణు ప్రీతి కోసం నిష్కామ కర్మలు చేయి."
దత్తాత్రేయ ఉదాహరణ - ఆచార్యుల ప్రత్యుత్తరము
శ్లోకం 186 - 189 వ్యాసదాసుడు ఇట్లా
వాదించాడు: "పూర్వ యుగంలో పరమయోగి అయిన దత్తాత్రేయుడు కూడా పంచ ముద్రలను
ధరించాడని పురాణాలలో ఉంది కదా!" శంకరులు నవ్వుతూ ఇట్లా అన్నారు: "ఓయీ!
నీ వివేకం ఏమైంది? పసిపిల్లలకు కూడా తెలుసు, ముద్రలతో శరీరాన్ని కాల్చుకోవడం వల్ల ప్రయోజనం లేదని. దత్తాత్రేయుడు
అటువంటి పనులు చేయలేదు."
వ్యాసదాసుడు మరియు ఇతర వైష్ణవ మతస్థులతో శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు జరిపిన సంవాదం
ఇక్కడ పరిపూర్ణమవుతుంది. బాహ్య చిహ్నాల కంటే ఆత్మజ్ఞానమే మిన్న అని ఆచార్యుల వారు
నిరూపించిన తీరు అద్భుతం.
దత్తాత్రేయుని ఉదాహరణ - అజ్ఞాన ఖండన
శ్లోకం 190 - 192 వ్యాసదాసునితో ఆచార్యుల
వారు ఇట్లా అన్నారు: "దత్తాత్రేయుడు ముద్రలు ధరించాడని ఏ తత్త్వదర్శి
చెప్పలేదు. అటువంటి మూఢబుద్ధిని వదిలి సుఖంగా ఉండు. ప్రహ్లాదుడు, విభీషణుడు, గజేంద్రుడు, ధ్రువుడు,
హనుమంతుడు, ద్రౌపది, లేదా
ఆ వ్రజవాసులు (గోపికలు) - వీరిలో ఎవరికైనా విష్ణువు స్వయంగా చక్రముద్రలు వేశాడా?
లేదు. వారి భక్తి అనన్యమైనది. కావున ఈ పాషండ చిహ్నాలను వదిలి 'అహం బ్రహ్మాస్మి' అనే భావనతో మోక్ష పదాన్ని
పొందు."
శ్లోకం 193 - 196: వ్యంగ్యార్థంతో కూడిన
హెచ్చరిక "నీవు తప్పనిసరిగా ముద్రలు ధరించాలనుకుంటే,
భుజాలపై శంఖ చక్రాలే కాదు, గరుడ శేష చిహ్నాలను
కూడా వేసుకో. జ్ఞానేంద్రియాలకు దగ్గరగా ఉన్న బుగ్గలపై కూడా ముద్రలు వేయించుకో.
అప్పుడు నీవు కట్టబడిన పశువులా కనిపిస్తావు! కేవలం తెల్లని బట్టలు కట్టి, చిహ్నాలు ధరించి, అగ్నిహోత్రాది కర్మలను వదిలేస్తే
వాడు వైష్ణవుడు కాడు."
వ్యాసదాసుని శరణాగతి
శ్లోకం 197 - 202 ఆచార్యుల వారి వాడియైన
తర్కానికి వ్యాసదాసుడు చలించిపోయాడు. "స్వామీ! మీ అనుగ్రహంతో నా అజ్ఞానం
నశించింది. నా గురువులు చెప్పిన మాటల వల్ల నేను ఇన్నాళ్లూ భ్రమలో ఉన్నాను. నన్ను
అద్వైత మార్గంలో నడిపించండి" అని సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు. కరుణానిధి అయిన
శంకరులు నవ్వుతూ ఇట్లా అన్నారు: "నేను బ్రహ్మమును, సంసారిని
కాను, ముక్తుడను అని ఎల్లప్పుడూ భావించు. ఈ ద్వంద్వాలను
(సుఖదుఃఖాలు), షడూర్ములను (ఆకలి, దప్పిక,
శోకం, మోహం, ముసలితనం,
మరణం) జయించి పరమాత్మను తెలుసుకో." వ్యాసదాసుడు తన కుల
పరివారంతో సహా అద్వైత నిష్ఠుడై వెళ్ళాడు.
నామతీర్థుని వాదన - గురుకృప మరియు కర్మహీనత
శ్లోకం 203 - 207 అనంతరం నామతీర్థుడు అనే
వైష్ణవుడు వచ్చాడు. ఆయన ఇట్లా అన్నాడు: "స్వామీ! సర్వం విష్ణుమయం. గురువు
ప్రార్థిస్తే భగవంతుడు శిష్యుడికి మోక్షం ఇస్తాడు. కావున నేను ఏ కర్మలు చేయనవసరం
లేదు. నేను జీవన్ముక్తుడను. నన్ను చూసి ఇతరులు కూడా కర్మలు వదిలి విష్ణువును
నమ్ముకుంటే ముక్తులవుతారు."
శంకరాచార్యుల తీవ్ర ఖండన
శ్లోకం 208 - 211 ఆచార్యుల వారు
నామతీర్థుడిని తీవ్రంగా మందలించారు: "నీవు కర్మభ్రష్టుడవు. నింద్యము, అనింద్యము అనే విచక్షణ లేకుండా పిశాచంలా తిరుగుతున్నావు. వేదోక్త కర్మలు
చేస్తూ వాటి ఫలాన్ని బ్రహ్మమునకు అర్పించడమే జ్ఞానమార్గం. ఫలాపేక్షతో కర్మలు చేయడం
కర్మమార్గం. నీవు ఈ రెండింటికీ కాకుండా పోయావు. నీవు దండనార్హుడివే తప్ప విష్ణు
భక్తుడివి కావు."
శ్లోకం 212: నిజమైన వైష్ణవ లక్షణం నిజమైన
వైష్ణవుడు ఎలా ఉండాలో ఆచార్యులు ఇట్లా వివరించారు:
న చలతి నిజవర్ణధర్మతో యః సమమతిరాత్మసుహృద్విపక్షపక్షే । న జహతి న చ హన్తి
కంచిదుచ్చైః సితమనసం తమవేహి విష్ణుభక్తమ్ ॥
తాత్పర్యము: ఎవడైతే తన వర్ణ ధర్మం (స్వధర్మం) నుండి చలించడో, శత్రు మిత్రుల పట్ల సమదృష్టి కలిగి ఉంటాడో, ఎవరినీ హింసించడో, నిర్మలమైన మనస్సు కలిగి ఉంటాడో..
అతడినే నిజమైన విష్ణు భక్తుడిగా గుర్తించు.
మాధవీయ శంకర విజయం (15వ సర్గ, 212వ శ్లోకం) లోని ఒక వ్యాకరణ సంబంధిత అధోజ్ఞాపిక (Footnote). దీని అర్థాన్ని విశ్లేషిద్దాం:
సందర్భం
శ్లోకం 212లో విష్ణు భక్తుని లక్షణాలను
వివరిస్తూ "న జహతి" అనే పదం వాడబడింది. సాధారణ
సంస్కృత వ్యాకరణం (పాణిని సూత్రాల) ప్రకారం, 'హా' (వదిలివేయుట) అనే ధాతువుకు రూపం "న జహాతి" అని ఉండాలి. కానీ
ఇక్కడ "జహతి" అని ఉంది. దీనిని సమర్థించడానికి వ్యాఖ్యాత ఈ నోట్
ఇచ్చారు.
వాక్య విశ్లేషణ
- అత్రా౽౽ర్షత్వాత్
(అత్ర + ఆర్షత్వాత్):
- "ఇక్కడ
ఆర్ష ప్రయోగం కావడం వల్ల".
- ఆర్షము అంటే ఋషులు
వాడినది. పురాణాలలో లేదా ప్రాచీన కావ్యాలలో వ్యాకరణ నియమాలకు కొంచెం
భిన్నంగా ఉన్నా, ఋషుల
వాక్కు కాబట్టి అది ప్రామాణికమే అని అర్థం.
- అభ్రత్త్వో౽పూర్వో
(అభ్రత్త్వః + అపూర్వః):
- ఇక్కడ 'అభ్రత్త్వము' అంటే
అభ్యాస లోపం లేదా ఒక ప్రత్యేక వ్యాకరణ ప్రక్రియ. 'అపూర్వము'
అంటే సాధారణంగా కనిపించని ఒక కొత్త రూపం అని అర్థం.
- జ్హతిర్వా కల్పనీయః
(జహతిః + వా + కల్పనీయః):
- లేదా
"జహతి" అనే రూపాన్ని ఒక ప్రత్యేక ధాతు రూపంగా (అపూర్వ ప్రయోగంగా)
ఊహించుకోవాలి (కల్పన చేయాలి).
సారాంశం
ఈ నోట్ యొక్క ఉద్దేశ్యం ఏమిటంటే: "శ్లోకంలో ఉన్న 'జహతి' అనే పదం వ్యాకరణ రీత్యా తప్పుగా అనిపించినా,
ఇది ఋషుల ప్రయోగం (ఆర్ష ప్రయోగం) కాబట్టి దీనిని తప్పుగా
భావించకూడదు. దీనిని ఒక ప్రత్యేక రూపంగా అంగీకరించాలి."
శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు నిజమైన విష్ణు భక్తుడు తన ధర్మాన్ని
"వదిలిపెట్టడు" (న జహతి) అని చెప్పడానికి ఈ పదాన్ని వాడారు.
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 15వ సర్గలో వైష్ణవ మతస్థులను
సంస్కరించిన తరువాత, ఆచార్యుల వారు హిరణ్యగర్భ (బ్రహ్మ) ఉపాసకులను
అనుగ్రహించిన ఘట్టం ఇక్కడ వివరించబడింది.
కర్మత్యాగ నిరసన - వైష్ణవులకు హితవు
శ్లోకం 213 - 216
స్మృతీ మమైవా౽౽జ్ఞే తే ఉల్లఙ్ఘ్య ప్రవర్తతే । ఆజ్ఞాభఙ్గీ మమ ద్రోహీ
మద్భక్తో౽పి న వైష్ణవః ॥ ఆజ్ఞాచ్ఛేదీ మమ ద్రోహీ స యాతి నరకం సదా । ఇత్యాదివచనేభ్యో
౽తః కర్మత్యాగో న శస్యతే ॥
తాత్పర్యము: శ్రీమన్నారాయణుడు స్వయంగా ఇట్లా చెప్పాడు: "శ్రుతులు, స్మృతులు నా ఆజ్ఞలు. వాటిని ఉల్లంఘించేవాడు నా ద్రోహి. వాడు
నన్ను భజించినా సరే, వాడు నిజమైన వైష్ణవుడు కాడు."
కావున వేదోక్త కర్మలను వదిలివేయడం తగదు. బ్రాహ్మణుడు తన నిత్య కర్మలను ఆచరించాలి.
అగ్నియే ద్విజులకు దైవమని వేదం చెబుతోంది. కావున బ్రహ్మచారి గానీ, గృహస్థుడు గానీ కర్మలను త్యజించకూడదు.
శ్లోకం 217 - 218 సంధ్యావందనం వంటి నిత్య
కర్మలను వదిలితే దోషం చుట్టుకుంటుంది. ఆ దోష నివారణకు ప్రాయశ్చిత్తం (కృచ్ఛ్ర
వ్రతం) చేసి తిరిగి ద్విజత్వాన్ని పొందాలి. కేవలం సన్న్యాస ఆశ్రమంలో మాత్రమే
కర్మత్యాగం చెప్పబడింది తప్ప, అజ్ఞానంతో కర్మలను వదిలేయడం
ముక్తికి మార్గం కాదు. ఈ బోధనతో నామతీర్థుడు తన తప్పు తెలుసుకుని
నిత్యకర్మానుష్ఠాన పరుడైనాడు.
సుబ్రహ్మణ్య క్షేత్ర సందర్శన
శ్లోకం 219 - 222 అనంతరం ఆచార్యుల వారు సుబ్రహ్మణ్య
(కుమారధార) క్షేత్రానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ కుమారధార నదిలో స్నానం
చేసి, శేషరూపియైన షణ్ముఖుడిని భక్తితో పూజించారు. ఆ సమయంలో
కాషాయ వస్త్రాలు, దండము, కమండలము
ధరించి, సర్వాంగమున విభూతి అలముకున్న శంకరాచార్యుల వారు
సాక్షాత్తు శివుడిలా ప్రకాశించారు.
హిరణ్యగర్భ (బ్రహ్మ) ఉపాసకుల వాదన
శ్లోకం 223 - 226 అక్కడ అనేక దేశాల నుండి
వచ్చిన బ్రాహ్మణులు శంకరులను దర్శించి ఆశ్చర్యపోయారు. వారు హిరణ్యగర్భుని (బ్రహ్మదేవుని) ఉపాసకులు. వారు ఇట్లా వాదించారు: "హిరణ్యగర్భుడే మొదట ఉద్భవించాడు. ఆయనే భూమ్యాకాశాలను ధరించాడు. ఆయనే సకల
జగత్తుకు కర్త, పాలకుడు మరియు లయకర్త. ఆయనే విష్ణువును,
శివుడిని తన భుజాల నుండి సృష్టించాడు."
శ్లోకం 227 - 229 "మేము ఆ
బ్రహ్మదేవుని భక్తులము. జీవులందరూ ఆ చతుర్ముఖుని నుండే పుట్టి, తిరిగి ప్రళయకాలంలో ఆయన కుక్షిలోనే లీనమవుతారు. బ్రహ్మలోకాన్ని
(సత్యలోకాన్ని) పొందడమే పరమ పదము. దండ కమండలాలు ధరించిన మీరు కూడా ఆ
బ్రహ్మలోకానికే అర్హులు."
శంకరాచార్యుల ప్రత్యుత్తరము - జ్ఞానము మరియు ముక్తి
శ్లోకం 230 - 231
బ్రహ్మాదిభూతాని యతో భవన్తి తమ్ । జ్ఞాత్వా విముక్తి ర్భవతీతి హి శ్రుతౌ ॥ ప్రోక్తం
తతస్తస్య విశోధకారణమ్ । వేదాన్తవాక్యశ్రవణాదికం సదా ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు ఇట్లా వివరించారు: "బ్రహ్మ మొదలైన భూతములు ఎవరి
నుండి కలుగుతున్నాయో, ఆ పరబ్రహ్మను తెలుసుకోవడం
(జ్ఞానం) వల్లనే ముక్తి లభిస్తుంది అని శ్రుతులు చెబుతున్నాయి. కేవలం బ్రహ్మలోకంలో
లీనమవ్వడం (లయం) మోక్షం కాదు. అది సుషుప్తి (నిద్ర) వంటిదే తప్ప పరమపదం
కాదు."
ముక్తి మార్గం:
- శ్రవణము: వేదాంత
వాక్యాలను వినడం.
- మననము: విన్న విషయాలను
చింతన చేయడం.
- నిదిధ్యాసనము: ఆత్మతత్త్వంలో
నిలకడగా ఉండటం.
కేవలం కార్య బ్రహ్మను (చతుర్ముఖ బ్రహ్మను) సేవించడం వల్ల అనిత్యమైన లోకాలు
లభిస్తాయి తప్ప, శాశ్వతమైన కైవల్యం లభించదు.
ఆచార్యుల ఈ మాటలు విన్న హిరణ్యగర్భ ఉపాసకులు తమ చిహ్నాలను వదిలి, శుద్ధాత్మ జ్ఞానులై అద్వైత మార్గంలో నిలకడ పొందారు.
శ్రీ మాధవీయ శంకర విజయములోని 15వ సర్గలో ఆచార్యుల వారు
హిరణ్యగర్భ ఉపాసకులను అనుగ్రహించిన తర్వాత, అగ్ని మరియు సూర్య
ఉపాసకులను ఏ విధంగా సంస్కరించారో ఈ భాగంలో వివరించబడింది.
అగ్ని ఉపాసకుల వాదన
శ్లోకం 33 - 38 హిరణ్యగర్భ ఉపాసకుల
తర్వాత అగ్నిని పరదైవంగా నమ్మే మతస్థులు (వహ్ని మతానువర్తులు) ఆచార్యుల వద్దకు
వచ్చి ఇట్లా అన్నారు: "స్వామీ! మేము అగ్ని ఆరాధకులం.
వేదములలో 'అగ్నిర్వై ప్రథమో దేవతానాం' (దేవతలలో అగ్ని మొదటివాడు) అని చెప్పబడింది. అగ్నియే ద్విజులకు దైవము. ఆయన
పాపాలను హరిస్తాడు, పశువులను, జీవనాన్ని
ప్రసాదిస్తాడు. మేము అగ్ని హోత్రము నుండి వెలువడే నిప్పుకణాల వంటి మణి శకలాలను
ధరించి ముక్తిని పొందుతాము. మీరు కూడా అగ్నిని సేవించి కృతార్థులు కండి."
శంకరాచార్యుల సమాధానం
శ్లోకం 39 - 41 శంకరాచార్యుల వారు వారి
భ్రమను తొలగిస్తూ ఇట్లా అన్నారు: "దేవతలలో అగ్ని
మొదటివాడు (అవమః) అని, విష్ణువు పరమ పురుషుడు (పరమః) అని
వేదం చెబుతోంది. మిగిలిన దేవతలందరూ వీరిద్దరి మధ్యలో ఉంటారు. అగ్ని అనేది కేవలం
కర్మ దేవత, అంటే యజ్ఞాలలో దేవతలకు హవిస్సును చేరవేసే
భాగప్రదాత మాత్రమే. అగ్ని సర్వభూతాత్మ స్వరూపుడనే వాక్యాలు ఆ పరమాత్మ తత్త్వాన్ని
ఉద్దేశించినవి."
తస్మాద్యూయం వహ్న్యధీనం హి కర్మ కుర్వన్తో ౽స్మిన్విష్ణుమారాధయన్తః । శుద్ధాద్వైతే
తత్పరా యాస్యథాద్ధా ముక్తిం ప్రోక్తా ఏవమాచార్యవర్యైః ॥ 41 ॥
తాత్పర్యము: "మీరు అగ్నిని సాక్షిగా
చేసుకుని చేసే కర్మల ద్వారా ఆ పరవిష్ణువును (పరమాత్మను) ఆరాధించండి. అగ్నిని
పరమాత్మకు ఒక రూపంగా భావిస్తూ అద్వైత నిష్ఠను కలిగి ఉండండి, అప్పుడే
మీకు ముక్తి లభిస్తుంది." ఆచార్యుల బోధనతో సుహోత్రుడు మొదలైన అగ్ని ఉపాసకులు
అద్వైత మార్గాన్ని స్వీకరించారు.
సౌర మతము - సూర్య ఉపాసకుల రాక
శ్లోకం 42 - 45 అనంతరం దివాకరుడు అనే
పండితుని నాయకత్వంలో సౌర మతస్థులు (సూర్య ఉపాసకులు) వచ్చారు.
వారు ఎర్రని పూల మాలలు, ఎర్ర చందన తిలకం ధరించి ఉన్నారు.
వారు తమ మత విశిష్టతను ఇట్లా వివరించారు: "సూర్యుడే ఈ
లోకానికి కన్ను. ఆయనే సృష్టి స్థితి లయలకు కారకుడు. 'ఆదిత్యో
వై బ్రహ్మ' అని వేదం చెబుతోంది. సూర్యుడే విద్యలకు
మూలము."
ఆరు రకాల సూర్య ఉపాసకులు
సౌర మతంలో ఆరు శాఖలు ఉన్నాయని వారు వివరించారు:
- ఉదయకాల సూర్యోపాసకులు:
ఉదయించే సూర్యమండలాన్ని బ్రహ్మస్వరూపంగా భావించి పూజించేవారు.
- మధ్యాహ్న
సూర్యోపాసకులు: ఆకాశం మధ్యలో ఉన్న సూర్యుడిని ఈశ్వర స్వరూపంగా భజించేవారు.
- అస్తమయ కాల ఉపాసకులు: సూర్యుడిని
జగత్ లయకారకునిగా భావించి ఉపాసించేవారు.
- విష్ణురూప ఉపాసకులు: సూర్యుడిని
విష్ణు స్వరూపంగా భావించి, త్రిమూర్త్యాత్మకమైన
కాల స్వరూపునిగా ఆరాధించేవారు.
- హిరణ్య పురుష
ఉపాసకులు: సూర్యమండలంలో ఉన్న హిరణ్యశ్మశ్రు (బంగారు గడ్డం), బంగారు కేశాలు కలిగిన పురుషుని ధ్యానించేవారు.
- తప్త ముద్రా ఉపాసకులు:
వీరు లోహపు ముక్కలను కాల్చి నుదుట, భుజాలపై, వక్షస్థలంపై సూర్యమండల చిహ్నాలను
ముద్రించుకునేవారు.
శ్లోకం 53 - 54 వారు ఇంకా ఇట్లా అన్నారు:
"పురుష సూక్తంలో వర్ణించబడిన పురుషుడు సూర్యుడే. సర్వ వేదాలు నిరూపించే
పరతత్త్వం ఈ భానుడే. ఈ మంత్రాల ద్వారా మేము ఆయన్ని నిత్యం ధ్యానిస్తున్నాము."
సౌర మతస్థుల వాదన - విష్ణు, శివ, సూర్య
సమన్వయం
శ్లోకం 255 - 258 దివాకరుడు అనే సౌర
పండితుడు ఇట్లా వాదించాడు: "రుద్ర మంత్రములలోని 'పురుష'
శబ్దము సూర్యుడినే సూచిస్తుంది. అరుణుడు, భానుడు,
మిత్రుడు, రవి - ఇవన్నీ సూర్యుని నామములే. 'ఆదిత్యానామహం విష్ణుః' (ఆదిత్యులలో నేను విష్ణువును)
అని కృష్ణుడు భగవద్గీతలో చెప్పాడు. బ్రహ్మాది దేవతలందరూ సూర్యుని నుండే పుట్టారు.
కావున ముముక్షువులకు సూర్యుడే పరమ దైవము."
శంకరాచార్యుల ఖండన - సూర్యుని అనిత్యత
శ్లోకం 259 - 262 శంకరాచార్యుల వారు
దివాకరుని అజ్ఞానాన్ని ఇట్లా ఖండించారు: "ఓ దివాకరా!
విను. వేదము 'చన్ద్రమా మనసో జాతః చక్షోః సూర్యో అజాయత'
(పరమాత్మ మనస్సు నుండి చంద్రుడు, కన్నుల నుండి
సూర్యుడు పుట్టారు) అని చెబుతోంది. పుట్టుక ఉన్న ప్రతిదీ అనిత్యమే. అనిత్యమైన
సూర్యుడు శాశ్వతమైన బ్రహ్మము ఎలా అవుతాడు? సూర్యుని యందున్న
పరబ్రహ్మను ఉద్దేశించి చెప్పిన శ్రుతులను నీవు భౌతిక సూర్యుడికి
ఆపాదిస్తున్నావు."
శ్లోకం 263 - 265: పరమాత్మ శక్తి
భీషా౽స్మాద్వాతః పవతే భీషోదేతి సూర్యః । భీషా౽స్మాదగ్నిశ్చేన్ద్రశ్చ
మృత్యుర్ధావతి పఞ్చమః ॥ 263 ॥
తాత్పర్యము: "ఆ పరమాత్మ భయము చేతనే గాలి
వీచుచున్నది, సూర్యుడు ఉదయిస్తున్నాడు. అగ్ని, ఇంద్రుడు, మృత్యువు తమ పనులను నిర్వహిస్తున్నారు.
అక్కడ సూర్యుడు ప్రకాశించడు, చంద్ర తారకలు మెరవవు. ఆ పరమాత్మ
ప్రకాశము చేతనే ఇవన్నీ ప్రకాశిస్తున్నాయి."
దిగ్విజయ యాత్ర - వేల సంఖ్యలో శిష్యులు
శ్లోకం 268 - 273 ఆచార్యుల బోధనతో సౌర
మతస్థులు తమ బాహ్య చిహ్నాలను వదిలి అద్వైత మార్గంలోకి వచ్చారు. శంకరాచార్యుల వారు
అక్కడి నుండి పశ్చిమ దిశగా (వాయు దిశ) ప్రయాణించారు. ఆయన వెంట మూడు వేల మంది
శిష్యులు ఉండేవారు. కొందరు శంఖ నాదాలు చేస్తూ, కొందరు గంటలు
మ్రోగిస్తూ, మరికొందరు తాళాలతో భజనలు చేస్తూ, ఇంకొందరు వివనకర్రలతో విసురుతూ ఆచార్యుల వారిని అనుసరించారు. వెళ్ళిన
ప్రతిచోటా విద్వాంసులు ఆయన పాండిత్యానికి ముగ్ధులై శిష్యరికం స్వీకరించారు.
గణవర పురం - గాణాపత్య మత సంస్కరణ
శ్లోకం 274 - 277 ఆచార్యుల వారు గణవరము అనే
పురాన్ని చేరుకున్నారు. అక్కడ కౌముది అనే నదిలో స్నానం చేసి, విఘ్నేశ్వరుని పూజించారు. అక్కడ ఒక మాసం పాటు నివసించారు. పద్మపాదుడు
మొదలైన ప్రధాన శిష్యులు (దిగ్గజాల వంటి వారు) ఇతర మతాలలోని తప్పులను ఖండిస్తూ
అద్వైత ప్రచారంలో నిమగ్నమయ్యారు.
శ్లోకం 278 - 279 పురజిత్తు అనే శిష్యుడు
గురువుగారికి భిక్షా కార్యక్రమాలను మరియు ఇతర శిష్యులకు పాకశాల పనులను ఎంతో
నిష్ఠతో పర్యవేక్షించేవాడు. పద్మపాదుడు ఇతర శిష్యుల యోగక్షేమాలను చూసుకునేవాడు.
గాణాపత్య (వినాయక ఉపాసకులు) మతస్థులతో జరిగిన సంవాదం మరియు యోగశాస్త్ర పరంగా
ఆచార్యులు వారికి చేసిన ఉపదేశం ఇక్కడ వివరించబడింది.
నిత్య కృత్యాలు - అద్వైతానందం
శ్లోకం 279 - 283
ఆచార్యుల వారు తమ శిష్యులకు ప్రతిరోజూ షడ్రసోపేతమైన భోజనాన్ని 'బ్రహ్మార్పణం' అనే భావనతో వడ్డించేవారు.
సాయంత్రం వేళల్లో శిష్యులందరూ ఆచార్య శిరోమణికి నమస్కరించి, ఢక్కా
(డమరుకం) నాదాలు చేస్తూ, తాళాలు వేస్తూ పరమేశ్వరుని
స్తుతించేవారు. "నేనే ఆ పరిపూర్ణ బ్రహ్మమును, సకల
జగదాధారమైన వాడను" అని జపిస్తూ ఆనందంతో నృత్యం చేసేవారు.
గాణాపత్య మతస్థుల వాదన
శ్లోకం 284 - 288
గణవర పురంలోని బ్రాహ్మణులు ఈ అద్వైత నిష్ఠను చూసి ఇట్లా అన్నారు: "మీ మతం
ఆకాశం వలె నిరాధారంగా ఉంది. మనోవాక్కులకు అందని ఆ అద్వైత బ్రహ్మము సామాన్యులకు ఎలా
అర్థమవుతుంది? దానిని వదిలి మా గాణాపత్య
మతమును స్వీకరించండి. ఇందులో ఆరు భేదాలు ఉన్నాయి. ఇది మనుషులకు శాంతిని, మోక్షాన్ని ఇస్తుంది."
శ్లోకం 289 - 292: గణపతి సర్వోన్నత
తత్త్వం
"ఎవరైతే శక్తి సమేతుడైన మహా
గణపతిని, తుండము (తొండము), ఏకదంతము
వంటి చిహ్నాలతో ధ్యానిస్తారో, వారే మోక్షానికి అర్హులు.
చంద్రకళను ధరించిన వల్లభా గణపతియే జగత్తుకు సృష్టి, స్థితి,
లయ కారకుడు. 'గణానాం త్వా గణపతిం హవామహే'
వంటి శ్రుతులు ఆయననే సకల కారణుడిగా, బ్రహ్మాది
దేవతలకు అధిపతిగా వర్ణిస్తున్నాయి."
శంకరాచార్యుల ఖండన
శ్లోకం 293 - 296
శంకరులు నవ్వుతూ ఇట్లా అన్నారు: "ఓ మూఢులారా! గజాననుడు జగత్కారణుడు ఎలా
అవుతాడు? ఆయన రుద్రుని పుత్రుడిగా ప్రసిద్ధుడు కదా.
పుత్రుడు తండ్రికి కారణం ఎలా అవుతాడు? 'బ్రహ్మ వా ఇదమగ్ర
ఆసీత్' (మొదట బ్రహ్మము మాత్రమే ఉన్నది) అని వేదం చెబుతోంది.
కావున బ్రహ్మమే కారణం."
దానికి వారు, "స్వామీ! మీ మాట నిజమే
కావచ్చు, కానీ భగవంతుని చిహ్నాలు (ముద్రలు) లేకుండా ఆయన
సన్నిధికి వెళ్లడం ఎలా సాధ్యం?" అని అడిగారు.
నిజమైన విప్రత్వము - షట్చక్రములు (యోగ రహస్యం)
శ్లోకం 297 - 300
ఆచార్యుల వారు ఇట్లా బోధించారు: "బ్రాహ్మణ కులంలో పుట్టి, శిఖా యజ్ఞోపవీతాలను ధరించి, వేదోక్త
కర్మలను ఆచరించడమే నిజమైన విప్రత్వం. అంతేకానీ శరీరంపై ముద్రలు వేసుకోవడం పాషండ
లక్షణం. వేద విరుద్ధమైన, పురాణాలలో నిందించబడిన ఇటువంటి
పనులను వివేకవంతులు చేయకూడదు."
అనంతరం ఆచార్యుల వారు మానవ శరీరంలోని షట్చక్రాలలో దేవతలు ఎలా కొలువై ఉన్నారో
యోగ రహస్యాన్ని వివరించారు:
|
చక్రము |
దళములు |
వర్ణము |
అధిష్ఠాన దేవత |
|
మూలాధారము |
4 |
బంగారు (హేమ) |
గణేశుడు |
|
స్వాధిష్ఠానము |
6 |
పగడపు (విద్రుమ) |
బ్రహ్మ |
|
మణిపూరకము |
10 |
నీల వర్ణము |
విష్ణువు (హరి) |
|
అనాహతము |
12 |
పింగళ (గోధుమ/ఎరుపు) |
రుద్రుడు |
శ్లోకం 301 - 303
"ఓ గాణాపత్యులారా! గణపతి మీ
వెలుపల ముద్రల రూపంలో లేడు, మీ శరీరంలోని మూలాధార చక్రము నందే
ఉన్నాడు. బాహ్య చిహ్నాల కోసం ప్రాకులాడకుండా, యోగ మార్గం
ద్వారా అంతర్లీనంగా ఉన్న ఆ దైవత్వాన్ని దర్శించండి."
గాణాపత్య మతశాఖల సంస్కరణ మరియు యోగశాస్త్ర రహస్యాల వివరణ ఇక్కడ కొనసాగుతోంది.
షట్చక్రములు మరియు పరమాత్మ స్థితి (యోగ రహస్యం)
శ్లోకం 303 - 307 ఆచార్యుల వారు
గాణాపత్యులకు అంతరంగ సాధన గురించి ఇట్లా వివరించారు: "గణేశుడు
మూలాధారంలో ఉన్నాడని తెలుసుకున్నావు కదా! అలాగే మిగిలిన చక్రాలలో కూడా దైవం కొలువై
ఉన్నాడు:
- విశుద్ధి చక్రము: కంఠ
భాగంలో ఉంటుంది, 16 దళాలు
కలిగి ఉంటుంది. ఇక్కడ జీవాత్మ ధూమ్ర వర్ణంలో (పొగ రంగు) ప్రకాశిస్తుంది.
- ఆజ్ఞా చక్రము: భ్రూమధ్యంలో
(కనుబొమ్మల మధ్య) ఉంటుంది, 2 దళాలు
కలిగి ఉంటుంది. ఇక్కడ పరమాత్మ సాక్షిగా ఉంటాడు.
- సహస్రార చక్రము: శిరస్సు
పైభాగంలో ఉంటుంది, వేయి
దళాలతో కర్పూర వర్ణంలో వెలుగుతుంటుంది. ఇక్కడ నిర్గుణ పరబ్రహ్మము స్థితి
కలిగి ఉంటుంది.
కావున, దైవం నీ దేహములోనే ఉన్నాడు. బయట
లోహపు ముద్రలు (తుండము, ఏకదంతము) కాల్చుకుని వేసుకోవడం వల్ల
ఏ ప్రయోజనము లేదు. నీవు సాక్షిగా, నిర్గుణ బ్రహ్మముగా ఉన్న ఆ
పరమాత్మను ధ్యానించు." ఈ బోధనతో గిరిజాసుతుడు అనే గాణాపత్యుడు తన చిహ్నాలను
వదిలి, ఆచార్యుల శిష్యుడై పంచాయతన పూజను స్వీకరించాడు.
హరిద్రా గణపతి మతస్థుల వాదన
శ్లోకం 310 - 315 అనంతరం హరిద్రా గణపతి
(పసుపు గణపతి) ఉపాసకులు వచ్చి ఇట్లా వాదించారు: "స్వామీ! వేదము గణపతిని 'జ్యేష్ఠరాజం' అని, సకల గణాలకు అధిపతి అని కీర్తిస్తోంది. ఆయన
పీతాంబరధారి (పసుపు బట్టలు), పసుపు రంగు యజ్ఞోపవీతం ధరించి,
హరిద్ర (పసుపు) రంగు ముఖముతో ప్రకాశిస్తాడు. ఈయనను పూజించేవారు
భుజాలపై తుండము, ఏకదంతము ముద్రలను కాల్చుకుని ధరించాలి. ఆయనే
జగత్కారణము, బ్రహ్మాదులందరూ ఆయన అంశలే."
శంకరుల సమాధానం - నామ సమన్వయం
శ్లోకం 316 - 320 కరుణానిధి అయిన శంకరులు
ఇట్లా చెప్పారు: "నీవు చెప్పినట్లు పరమాత్మయే జగత్కర్త.
'గణాధిపతి' అన్న శబ్దము సాక్షాత్తు
మహేశ్వరునికే చెల్లుతుంది. ఆయన సర్వవిఘ్న నివారకుడు. అయితే, ముముక్షువులైన
బ్రాహ్మణులు గణేశాది ఐదుగురు దేవతలను (పంచాయతనము) పూజించాలి తప్ప, వేద విరుద్ధమైన ముద్రలను ధరించకూడదు." ఆచార్యుల కటాక్షంతో ఆ ద్విజుడు
కూడా అద్వైత నిష్ఠను పొందాడు.
ఉచ్ఛిష్ట గణపతి (వామ మార్గము) ఖండన
శ్లోకం 323 - 326 ఆ తరువాత హేరంబ సుతుడు అనే
ఉపాసకుడు వచ్చి, శైవ ఆగమాలలో గణపతి ఉపాసనలో ఆరు రకాలు
ఉన్నాయని చెప్పాడు:
- మహా గణపతి
- హరిద్రా గణపతి
- ఉచ్ఛిష్ట గణపతి
- నవనీత గణపతి
- స్వర్ణ గణపతి
- సంతాన గణపతి
ఆయన ఇట్లా అన్నాడు: "నేను ఉచ్ఛిష్ట గణపతి ఉపాసకుడను. ఇది వామ మార్గము
(తాంత్రిక మార్గము). నాలుగు భుజాలు, మూడు నేత్రాలు కలిగి, తొండము చివర మద్యం (మధువు) కలిగి ఉండే రూపం ఇది..."
అత్యంత వివాదాస్పదమైన, వేద విరుద్ధమైన ఉచ్ఛిష్ట
గాణాపత్య (వామ మార్గ) శాఖను శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు ఏ విధంగా ఖండించి, వారిని సన్మార్గంలోకి మళ్లించారో ఈ భాగంలో వివరించబడింది.
ఉచ్ఛిష్ట గాణాపత్యుల వాదన - వామ మార్గము
శ్లోకం 327 - 331 హేరంబ సుతుడు అనే
ఉపాసకుడు తన మత సిద్ధాంతాన్ని ఇట్లా వివరించాడు: "స్వామీ!
మా దృష్టిలో గణపతి ఉచ్ఛిష్ట రూపంలో ఆరాధనీయుడు. ఆయన తన తొండముతో దేవిని ఆలింగనం
చేసుకుంటూ, చుంబిస్తూ ఉండే శృంగార రూపమును మేము
ధ్యానిస్తాము. జీవేశ్వరుల ఐక్యము ఇటువంటి ఆనందంలోనే ఉందని మా నమ్మకం. మేము నుదుట
కుంకుమ ధరిస్తాము. మాకు నచ్చినట్లు కర్మలు చేస్తూ దేవుడిని భజిస్తాము. దీనికంటే
గొప్ప మతం లేదు."
శ్లోకం 332 - 337: నైతిక విలువల పతనం అతడు
ఇంకా ఘోరమైన వాదన చేశాడు: "మా మతంలో కుల భేదాలు లేవు, అందరూ
ఒకటే. పరస్త్రీ వ్యామోహం లేదా పరస్త్రీతో సంబంధం దోషం కాదు. కేవలం ఆనందాన్ని
పొందడమే మోక్షం. గణపతి ఆనంద స్వరూపుడు, మనమంతా ఆయన అంశలమే. 'న కర్మణా' (కర్మల వల్ల మోక్షం రాదు) అనే శ్రుతి
ప్రకారం మేము కర్మలను వదిలేశాము. పుణ్యపాపాలతో మాకు పనిలేదు."
శంకరాచార్యుల తీవ్ర ఖండన
శ్లోకం 338 - 342 ఆచార్యుల వారు ఈ విపరీత
వాదనను విని, వారి అజ్ఞానాన్ని తీవ్రంగా నిరసిస్తూ ఇట్లా
అన్నారు: "మద్యపానము (సుర), పరదార
గమనం వంటివి వేదములచే నిందింపబడ్డాయి. సుఖాన్ని కోరేవారు ఇటువంటి పాప మార్గాలకు
దూరంగా ఉండాలి. 'న కర్మణా' అనే వేద
వాక్యం - పాప రహితుడైన జ్ఞాని కర్మ ఫలాలను త్యజించి మోక్షం పొందుతాడని చెబుతుందే
తప్ప, మద్యపానము చేసే పాపాత్ములకు మోక్షం లభిస్తుందని
చెప్పదు."
సురాపానాదినా ముక్తిం ప్రాప్స్యామ ఇతి జల్పనమ్ । దుఃఖదం దౌష్ట్యమేవాస్తి
త్యక్త్వా తస్మాదిదం మతమ్ ॥ 342 ॥
తాత్పర్యము: "మద్యం తాగి మోక్షం
పొందుతామని చెప్పడం పరమ దుష్టత్వం మరియు దుఃఖదాయకం. ఇటువంటి భ్రష్ట మతాన్ని వెంటనే
వదిలివేయండి."
ప్రాయశ్చిత్తం మరియు అద్వైత మార్గం
శ్లోకం 343 - 345 ఆచార్యులు వారికి ఇట్లా
మార్గనిర్దేశం చేశారు: "మీరు చేసిన పాపాలకు బ్రాహ్మణుల సమక్షంలో
ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకోండి. పంచాయతన పూజను స్వీకరించండి. మూలాధార చక్రంలో ఉన్న
గణపతిని ధ్యానిస్తూ, అజపా గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపిస్తూ అద్వైత
నిష్ఠను అలవరుచుకోండి." ఆచార్యుల బోధతో హేరంబ సుతుడు మరియు అతని అనుచరులు తమ
తప్పు తెలుసుకుని సన్మార్గంలోకి వచ్చారు.
విశ్వోత్పత్తి క్రమము - త్రిగుణాతీత తత్త్వము
శ్లోకం 346 - 351 మిగిలిన ముగ్గురు
ఉపాసకులు వచ్చి, "మేము జగత్తంతా గణపతి రూపమే అని
నమ్ముతున్నాము, మరి మమ్మల్ని ఎందుకు దూషిస్తున్నారు?"
అని అడిగారు. అప్పుడు ఆచార్యులు వారికి సృష్టి క్రమాన్ని
వివరించారు:
"పరమాత్మ (పురుషుడు)
ప్రకృతిని అధిష్ఠించినప్పుడు మొదట మహత్తత్త్వము కలిగింది. దాని నుండి అహంకారము పుట్టింది.
ఆ అహంకారమే త్రిగుణాల వల్ల రుద్ర, విష్ణు, బ్రహ్మ రూపాలను పొందింది. ఆ రుద్రుని పుత్రులే గణేశుడు, కుమారస్వామి, భైరవుడు. వీరందరూ తమ తమ అధికారాలను
నిర్వహించే దేవతలు మాత్రమే. వీరు శరీరంలోని వివిధ చక్రాలలో కొలువై ఉంటారు. మూల
కారణమైన ఆ పరబ్రహ్మను తెలుసుకోవడమే ముఖ్యం."
ముగింపు
శంకరాచార్యుల వారు ఈ సంవాదంతో అత్యంత భయంకరమైన 'వామ మార్గ' పద్ధతులను రూపుమాపి, భక్తిని వైదిక మర్యాదలతో నిలబెట్టారు. గణవర పురంలో గాణాపత్యులందరూ అద్వైత
అనుయాయులుగా మారారు.
శ్లోకం 5: కాంచీపురంలో శక్తి ఆరాధన
సంస్కరణ
సురధామ స తత్ర కారయిత్వా పరవిద్యాచరణానుసారి చిత్రమ్ । అపవార్య చ
తాన్త్రికానతానీద్భగవత్యాః శ్రుతిసంమతాం సపర్యామ్ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు కాంచీపురంలో పరవిద్యకు (శ్రీవిద్య/అద్వైత
విద్య) అనుగుణంగా అత్యంత సుందరమైన, విలక్షణమైన ఒక దేవాలయాన్ని
(కామాక్షి అమ్మవారి కోవెల) నిర్మింపజేశారు. అంతకుముందు అక్కడ ప్రాచుర్యంలో ఉన్న
భయంకరమైన తాంత్రికాచారాలను (బలి తర్పణలు వంటివి) నివారించి,
వేద సమ్మతమైన (శ్రుతి సంమతమైన) సాత్త్విక పూజా విధానాన్ని
అమ్మవారికి పునరుద్ధరించారు.
శ్లోకం 6: ఆంధ్ర భక్తుల అనుగ్రహం -
వేంకటాచల దర్శనం
నిజపాదసరోజసేవనాయై వినయేన స్వయమాగతానథా౽౽న్ధ్రాన్ । అనుగృహ్య స వేంకటాచలేశం
ప్రణిపత్యా౽౽ప విదర్భరాజధానీమ్ ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము: ఆ తర్వాత, తన పాదపద్మాలను సేవించడానికి
వినయంతో స్వయంగా తరలివచ్చిన ఆంధ్ర దేశీయులను (తెలుగు వారిని)
ఆచార్యుల వారు కరుణించి, వారికి ఆత్మజ్ఞానాన్ని
ప్రసాదించారు. అనంతరం ఆయన వేంకటాచలము (తిరుమల) చేరుకుని,
అక్కడి వేంకటేశ్వర స్వామిని భక్తితో దర్శించుకుని ప్రణామం చేశారు.
అక్కడి నుండి తన దిగ్విజయ యాత్రను కొనసాగిస్తూ విదర్భ దేశ రాజధానిని చేరుకున్నారు.
ఈ ఘట్టంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- శ్రీచక్ర ప్రతిష్ఠ: కాంచీపురంలో
అమ్మవారి ఉగ్రకళను తగ్గించి, శాంత
స్వరూపిణిగా మార్చడానికి ఆచార్యుల వారు అమ్మవారి ఎదుట శ్రీచక్రాన్ని ప్రతిష్ఠించారు.
దీనినే 'సౌభాగ్య విద్యా' సంప్రదాయం
అంటారు.
- ఆంధ్ర దేశంతో అనుబంధం:
ఆంధ్ర దేశ భక్తులు ఆ కాలంలోనే అద్వైత తత్త్వం పట్ల మక్కువతో ఆచార్యుల వారిని
వెతుక్కుంటూ వెళ్లడం వారి జిజ్ఞాసకు నిదర్శనం.
- తిరుమల యాత్ర: తిరుమల
క్షేత్రంలో ఆచార్యుల వారు 'జనార్ధన
యంత్రాన్ని' ప్రతిష్ఠించారని, దానివల్లనే
ఆ క్షేత్రం అంతటి వైభవాన్ని సంతరించుకుందని ఐతిహ్యం
శ్లోకం 7: విదర్భలో భైరవ తంత్ర ఉపాసకుల
సంస్కరణ
అభిగమ్య స భక్తిపూర్వమస్యాం కృతపూజః క్రథకైశికేశ్వరేణ । నిజశిష్య
నిరస్తదుష్టబుద్ధీన్వ్యదధా భైరవతన్త్రసావలమ్బాన్ ॥ 7 ॥
- భావం: విదర్భ
రాజధానిలో ఆ దేశపు రాజైన క్రథకైశికుడు (సుధన్వుడు) శ్రీ శంకరాచార్యుల వారిని
భక్తితో ఆహ్వానించి, షోడశోపచార
పూజలు చేశాడు. అక్కడ భైరవ తంత్రాన్ని (ఉగ్ర భైరవ ఆరాధన) అనుసరిస్తూ, వేద విరుద్ధమైన పద్ధతులు పాటించేవారు ఉండేవారు. ఆచార్యుల వారు తన
శిష్యుల ద్వారా వారిలోని దుష్ట బుద్ధిని (అజ్ఞానాన్ని) తొలగించి, వారిని సన్మార్గంలోకి మళ్లించారు.
శ్లోకం 8 - 9: విదర్భ రాజు హెచ్చరిక
అభివాద్య విదర్భరాడవాదీదథ కర్ణాటవసుంధరామియాసుమ్ । భగవన్బహుభిః కపాలిజాలైః స
హి దేశో భవతామగమ్యరూపః ॥ 8 ॥
న హి తే భగవద్యశః సహన్తే నిహితేర్ష్యాః శ్రుతిషు బ్రవీమ్యతోఽహమ్ । అహితే జగతాం
సముత్సహన్తే మహితేషు ప్రతిపక్షతాం వహన్తే ॥ 9 ॥
- భావం: ఆచార్యుల వారు
విదర్భ నుండి కర్ణాటక దేశానికి వెళ్లాలని సంకల్పించినప్పుడు, విదర్భ రాజు ఆయనకు నమస్కరించి ఇట్లా హెచ్చరించాడు:
"స్వామీ! కర్ణాటక దేశం ఇప్పుడు మీ వంటి వేద పండితులకు వెళ్ళడానికి
వీలులేని ప్రాంతంగా ఉంది. అక్కడ కాపాలికులు (తలపుర్రెలు ధరించి, హింసాత్మక పూజలు చేసేవారు) గుంపులు గుంపులుగా ఉన్నారు. వారు వేదాలను
ద్వేషిస్తారు, మీ కీర్తిని సహించలేరు. లోకానికి అహితం
చేయడమే వారి పని. గొప్పవారిని శత్రువులుగా చూసే ఆ క్రూరుల మధ్యకు వెళ్లడం
ప్రమాదకరం."
శ్లోకం 10: సుధన్వ రాజు ప్రతిజ్ఞ
ఇతివాదిని భూమిపే సుధన్వా యతిరాజం నిజగాదాధిజ్యధన్వా । మయి తిష్ఠతి కిం భయం
పరేభ్యస్తవ భక్తే యతినాథ పామరేభ్యః ॥ 10 ॥
- భావం: విదర్భ రాజు
అట్లా ఆందోళన వ్యక్తం చేయగా, ఆచార్యుల
వెంట ఉన్న పరమ భక్తుడు, పరాక్రమవంతుడైన సుధన్వ రాజు తన
వింటికి నారిని ఎక్కుపెట్టి (అధిజ్యధన్వా) గంభీరంగా ఇట్లా అన్నాడు: "ఓ
యతిరాజా! మీ భక్తుడనైన నేను విల్లు ధరించి మీ రక్షకుడిగా మీ వెంటే ఉండగా,
ఆ పామరులైన కాపాలికుల గురించి భయమెందుకు? శత్రువుల నుండి మీకు ఎటువంటి ఆపద కలగకుండా నేను చూసుకుంటాను."
విశేషాలు:
- సుధన్వ రాజు: ఈయన శ్రీ
శంకరాచార్యుల వారి దిగ్విజయ యాత్రలో అంగరక్షకుడిగా, ధర్మ రక్షకుడిగా కీలక పాత్ర పోషించారు.
- కాపాలిక సవాలు: ఇది
కేవలం వాదోపవాదాల ఘట్టం మాత్రమే కాదు, ఆచార్యుల ప్రాణాలకు ముప్పు పొంచి ఉన్న సమయం. కర్ణాటకలో క్రకచుడు అనే
కాపాలికాచార్యుడితో జరగబోయే భీకర పోరాటానికి ఇది ఉపోద్ఘాతం.
- ధర్మ రక్షణ: రాజులు
ఆచార్యుల పాండిత్యానికే కాకుండా, ఆయన
రక్షణ బాధ్యతను కూడా స్వీకరించడం ఆ కాలపు ధర్మనిష్ఠకు నిదర్శనం.
శ్లోకం 11
అథ తీర్థకరాగ్రణీః ప్రతస్థే కిల కాపాలికజాలకం విజేతుమ్ । నిశమథ్య తమాగతం
సమాగాత్క్రకచో నామ కపాలిదేశికాగ్ర్యః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము: అటుపిమ్మట శ్రేష్ఠుడైన శంకరాచార్యులు కాపాలికుల సమూహాన్ని
జయించుటకు బయలుదేరారు. ఆయన వచ్చినట్లు తెలుసుకున్న క్రకచుడు అనే పేరుగల కాపాలికుల
గురువులలో శ్రేష్ఠుడు (ఆయనను ఎదుర్కోవడానికి) వచ్చాడు.
వ్యాఖ్య: అనంతరం మతకర్తలలో శ్రేష్ఠుడైన శంకరుడు కాపాలిక సమూహాన్ని జయించుటకు
నిశ్చయంగా బయలుదేరెను. ఆయన వచ్చాడని విని క్రకచుడు అనే పేరు కలిగిన
కాపాలికాచార్యులలో ముఖ్యుడు ఆయన వద్దకు వచ్చెను.
శ్లోకం 12
పితృకానన భస్మనాఽనులిప్తః కరసంప్రాప్తకరోటిరాత్తశూలః । సహితో బహుభిః
స్వతుల్యవేషైః స ఇతి స్మాఽఽహ మహామనాః సగర్వః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము: శ్మశాన వాటికలోని భస్మమును శరీరం నిండా పూసుకొని, చేతిలో పుర్రెను ధరించి, త్రిశూలమును
పట్టుకొని, తనలాగే వేషధారణ కలిగిన అనేకమంది అనుచరులతో కూడి,
ఆ గర్విష్ఠి అయిన క్రకచుడు ఇట్లు పలికెను.
వ్యాఖ్య: శ్మశాన భస్మము చేత పూయబడిన శరీరము కలవాడు, చేతిలో పట్టుకున్న కపాలము కలవాడు, ధరించిన
త్రిశూలము కలవాడు, తనతో సమానమైన వేషము కలిగిన అనేక మందితో
కూడినవాడు, గర్వముతో కూడిన గొప్ప మనస్సు గల ఆ క్రకచుడు ఈ
విధంగా పలికెను.
శ్లోకం 13
మసితం ధృతమిత్యదస్తు యుక్తం శుచి సంత్యజ్య శిరఃకపాలమేతత్ । బహుధాశుచి ఖర్పరం
కిమర్థం న కథంకారముపాస్యతే కపాలీ ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము: (ఓ శంకరా!) నీవు భస్మమును
ధరించుట అనేది యుక్తమే (మంచిదే). కానీ అత్యంత శుచియైన ఈ శిరోకపాలమును వదిలిపెట్టి,
అనేక విధములుగా అపవిత్రమైన (భిక్షా) పాత్రను ఎందుకు ధరించావు?
కపాలి (శివుడు) ఏ విధంగా ఉపాసించబడడు? (అంటే
కపాలిని ఎందుకు ఆరాధించడం లేదు అని భావం).
వ్యాఖ్య: నీవు భస్మమును ధరించావనే ఈ విషయము యుక్తముగానే ఉన్నది. పరిశుద్ధమైన ఈ
శిరఃకపాలమును వదిలివేసి, అనేక విధములుగా అశుచి అయిన
మట్టి పాత్రను ఎందుకు ధరించావు? కపాలి అయిన శివుడు ఏ
ప్రకారముగా ఉపాసించబడడు? (అనగా తప్పక ఉపాసించవలెను).
శ్లోకం 14
నరశీర్షకుశేశయైరలబ్ధ్వా రుధిరాక్తైర్మధునా చ భైరవార్చామ్ । ఉమయా సమయా
సరోరుహాక్ష్యా కథమాశ్లిష్టవపుర్ముదం ప్రయాయాత్ ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము: రక్తముతో తడిసిన నరకపాలములను పద్మములుగా చేసి, మద్యముతో భైరవార్చన చేయకుండా; పద్మ
నేత్రి, తనతో సమానురాలు అయిన ఉమాదేవి ఆలింగనం చేసుకున్న
శరీరము గల ఆ భైరవుడు సంతోషాన్ని ఎలా పొందుతాడు?
వ్యాఖ్య: రక్తముతో తడిసిన మనుష్యుని శిరస్సులనే పద్మములతోను, మద్యముతోను భైరవార్చనను పొందకుండా; కపాలి
అయిన భైరవుడు తనతో సమానమైనది, పద్మముల వంటి కన్నులు కలిగినది
అయిన ఉమాదేవి చేత ఆలింగనము చేయబడిన శరీరము కలవాడై సంతోషమును ఏ విధముగా పొందును?
శ్లోకం 15
ఇతి జల్పతి భైరవాగమానాం హృదయం కాపురుషేతి తం వినిన్ద్య । నిరవాసయదాత్మవిత్సమాజాత్పురుషైః
స్వైరధికారిభిః సుధన్వా ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము: భైరవ ఆగమముల హృదయాన్ని ఈ విధంగా వాగుతున్న ఆ క్రకచుడిని, సుధన్వ మహారాజు "ఓరీ కుత్సిత పురుషుడా!" అని
నిందించి, తన రాజ్యాధికారుల ద్వారా ఆత్మజ్ఞానుల సముదాయం
నుండి బయటకు పంపించివేశాడు.
వ్యాఖ్య: ఈ విధముగా క్రకచుడు భైరవాగమముల యొక్క రహస్యమును వాగుతుండగా, "ఓరీ కుత్సిత పురుషుడా!" అని అతనిని నిందించి,
తన అధికారుల ద్వారా సుధన్వుడు ఆత్మజ్ఞానుల సభ నుండి బయటకు పంపెను.
శ్లోకం 16
భృకుటీకుటిలాననశ్చలోష్ఠః సితముద్యమ్య పరశ్వధం స మూర్ఖః । భవతాం న శిరాంసి
చేద్విభింద్యాం క్రకచో నాహమితి బ్రువన్నయాసీత్ ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము: కనుబొమ్మలు ముడివేసి ముఖమును వంకరగా పెట్టి, పెదవులు అదిరిపోతుండగా, ఆ మూర్ఖుడు తన
తెల్లని గొడ్డలిని పైకి ఎత్తి "మీ శిరస్సులను నేను చీల్చకపోతే నా పేరు
క్రకచుడే కాదు" అని పలుకుతూ వెళ్ళిపోయాడు.
వ్యాఖ్య: తెల్లని గొడ్డలిని పైకి ఎత్తి, "మీ
తలలను నేను చీల్చనట్లయితే అప్పుడు నేను క్రకచుడను కాను" అని పలుకుతూ ఆ
మూర్ఖుడు వెళ్ళెను.
శ్లోకం 17
రుషితాని కపాలినాం కులాని ప్రలయామ్భోధరభీకరారావాణి । అమునా
ప్రహితాన్యతిప్రసంఖ్యాన్యభియాతాని సముద్యతాయుధాని ॥ 17 ॥
తాత్పర్యము: ప్రళయకాల మేఘాల వలె భయంకరమైన శబ్దము చేస్తూ, క్రకచుడి చేత పంపబడిన లెక్కలేనంత మంది కాపాలికుల గుంపులు
ఆయుధాలు ధరించి కోపంతో ఎదురు దాడికి వచ్చారు.
వ్యాఖ్య: ప్రళయకాల మేఘము వలె భయంకరమైన శబ్దము కలవారు, ఈ క్రకచుని చేత పంపబడిన వారు, లెక్కలేనన్ని
సంఖ్య గలవారు, కోపముతో ఉన్నవారు అయిన కాపాలికుల సమూహములు
ఎత్తబడిన ఆయుధములతో ఎదురుగా వచ్చెను.
శ్లోకం 18
అథ విప్రకులం భయాకులం తద్ర్దుతమాలోక్య మహారథః సుధన్వా । కుపితః కవచీ రథీ
నిషఙ్గీ ధనురాదాయ యయౌ శరాన్విముఞ్చన్ ॥ 18 ॥
తాత్పర్యము: ఆ తర్వాత, భయంతో వణికిపోతున్న బ్రాహ్మణ
సమూహాన్ని చూసి మహారథియైన సుధన్వ మహారాజు కోపగించి, కవచము,
రథము, అమ్ములపొదిని ధరించి, ధనుస్సును పట్టుకుని బాణాలను వదులుతూ యుద్ధానికి వెళ్ళాడు.
వ్యాఖ్య: పిమ్మట వారు రావడము చూసి, భయముతో
వ్యాకులపడిన ఆ బ్రాహ్మణ సమూహమును చూసి, వెంటనే కోపించినవాడై
సుధన్వుడు ధనుస్సును ధరించి బాణములను వదులుతూ వెళ్ళెను.
శ్లోకం 19
అవనీభృతి యోధయత్యరీంస్తాంస్త్వరయైకత్ర తతో౽న్యతో నియుక్తాః । క్రకచేన వధాయ
భూసురాణాం ద్రుతమాసేదురుదాయుధాః సహస్రమ్ ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము: ఒకవైపు రాజు సుధన్వుడు శత్రువులను ఎదిరిస్తుండగా, మరొకవైపు బ్రాహ్మణులను సంహరించడానికి క్రకచుడి చేత
నియోగింపబడిన వేలమంది కాపాలికులు ఆయుధాలు పట్టుకుని వేగంగా వచ్చారు.
వ్యాఖ్య: తొందరగా ఆ శత్రువులను ఒకచోట రాజు సుధన్వుడు యుద్ధము చేయుచుండగా, మరొక వైపు బ్రాహ్మణులను చంపుటకు క్రకచుని చేత నియమింపబడిన వేల
సంఖ్యలో ఉన్న ఎత్తబడిన ఆయుధములు కలవారు వేగముగా వచ్చిరి.
శ్లోకం 20
అవలోక్య కపాలిసఙ్ఘమారాచ్ఛమనానీకనికాశమాపతన్తమ్ । వ్యథితాః ప్రతిపేదిరే శరణ్యం
శరణం శంకరయోగినం ద్విజేంద్రాః ॥ 20 ॥
తాత్పర్యము: యముడి సైన్యం వలె మీద పడుతున్న కాపాలికుల సమూహాన్ని దూరం నుండి
చూసి, భయపడిన బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులు రక్షకుడైన శంకర
భగవత్పాదులను శరణు వేడారు.
వ్యాఖ్య: యతి సైన్యము (శంకరుల శిష్యబృందము) సమీపమునకు వచ్చిపడుతున్న కాపాలిక
సమూహమును దూరం నుండి చూసి, భయపడిన బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులు
శరణు ఇవ్వదగిన శంకర యోగిని శరణు వేడిరి.
శ్లోకం 21
అసితోమరపట్టిశత్రిశూలైః ప్రజిఘాంసూన్మృశముజ్ఝితాట్టహాసాన్ ॥ యతిరాట్ స చకార
భస్మసాత్తాన్నిజహుంకారసముత్థాగ్నినా క్షణేన ॥ 21 ॥
తాత్పర్యము: ఖడ్గములు, తోమరములు, పట్టిశములు, త్రిశూలములను ధరించి, అట్టహాసము చేస్తూ చంపడానికి వస్తున్న ఆ కాపాలికులను, యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరుడు తన హుంకారము నుండి పుట్టిన అగ్నితో క్షణకాలంలో
భస్మం చేశారు.
వ్యాఖ్య: తన హుంకారము నుండి పుట్టిన అగ్ని చేత (వారిని భస్మము చేసెను). యమ
సైన్యముతో సమానమైన వారైన వారిని క్షణములో భస్మము చేసెను.
శ్లోకం 22
నృపతిశ్చ శరైః సువర్ణపుఙ్ఖైర్విని కృత్తైః ప్రతిపక్షవక్త్రపద్మైః ॥ రణరఙ్గభువం
సహస్రసఙ్ఘైః సమలఙ్కృత్య ముదో౽గమన్మునీన్ద్రమ్ ॥ 22 ॥
తాత్పర్యము: సుధన్వ మహారాజు కూడా బంగారు అంచులు గల బాణములతో శత్రువుల పద్మముల
వంటి ముఖములను వేల సంఖ్యలో ఖండించి, యుద్ధభూమిని అలంకరించి, సంతోషముతో మునీంద్రుడైన శంకరుల వద్దకు వచ్చెను.
వ్యాఖ్య: రాజు కూడా బంగారు అంచులు గల బాణములతో ఛేదింపబడిన శత్రువుల ముఖ
పద్మముల యొక్క వేల సమూహములతో యుద్ధభూమిని చక్కగా అలంకరించి, సంతోషముతో మునీంద్రుని వద్దకు వెళ్ళెను.
శ్లోకం 23
తదను క్రకచో హతాన్స్వకీయానరుజాంశ్చ ద్విజపుఙ్గవానుదీక్ష్య ॥ అతిమాత్రవిదూయమానచేతా
యతిరాజస్య సమీపమాప భూయః ॥ 23 ॥
తాత్పర్యము: ఆ పిమ్మట తన అనుచరులు హతమవ్వడం, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులు క్షేమంగా ఉండటం చూసి, క్రకచుడు మిక్కిలి పీడించబడుతున్న మనస్సు గలవాడై మరల యతిరాజైన శంకరుల
సమీపానికి వచ్చాడు.
వ్యాఖ్య: అతిమాత్రం అనగా అత్యంతముగా పీడింపబడుతున్న చిత్తము కలవాడు (ఆ
క్రకచుడు).
శ్లోకం 24
కుమతాశ్రయ పశ్య మే ప్రభావం ఫలమాప్స్యస్యధునైవ కర్మణో౽స్య ॥ ఇతి హస్తతలే
దధత్కపాలం క్షణమధ్యాయదసౌ నిమీల్య నేత్రే ॥ 24 ॥
తాత్పర్యము: "దుర్మతమును
ఆశ్రయించినవాడా! నా ప్రభావాన్ని చూడు. నీవు చేసిన ఈ పనికి ఇప్పుడే ఫలాన్ని
అనుభవిస్తావు" అని పలుకుతూ, తన అరచేతిలో కపాలమును
ధరించి, కళ్లు మూసుకొని క్షణకాలం ధ్యానం చేశాడు.
వ్యాఖ్య: ఈ క్రకచుడు కళ్లు మూసుకొని క్షణమాత్రము ధ్యానము చేసెను. కుమతమును
ఆశ్రయించినవాడా అని పలుకుతూ (అని అనడం అర్థం ద్వారా లభించుచున్నది).
శ్లోకం 25
సురయా పరిపూరితం కపాలం ఝటితి ధ్యాయతి భైరవాగమజ్ఞే ॥ స నిపీయ తదర్థమర్థమస్యా
నిదధార స్మరతి స్మ భైరవం చ ॥ 25 ॥
తాత్పర్యము: భైరవ ఆగమములు తెలిసిన క్రకచుడు ధ్యానం చేయగానే, ఆ కపాలము వెంటనే మద్యముతో నిండిపోయింది. అతడు అందులో సగము
తాగి, మిగిలిన సగమును పక్కన పెట్టి మరల భైరవుడిని
స్మరించాడు.
వ్యాఖ్య: భైరవాగమజ్ఞుడైన క్రకచుడు ధ్యానిస్తుండగా, మద్యము చేత కపాలము పరిపూర్ణము ఆయెను. ఆ మద్యములో సగమును ఆ
క్రకచుడు చక్కగా తాగి, ఆ మద్యము యొక్క సగమును ఉంచెను
(స్థాపించెను). మరియు తిరిగి భైరవుని స్మరించెను.
శ్లోకం 26
అథ మర్త్యశిరఃకపాలమాలీ జ్వలనజ్వాలజటాచ్ఛటస్త్రిశూలీ ॥ వికటప్రకటాట్టహాసశాలీ
పురతః ప్రాదురభూన్మహాకపాలీ ॥ 26 ॥
తాత్పర్యము: అనంతరం నరకపాలముల మాలను ధరించినవాడు, అగ్నిజ్వాలల వంటి జటాజూటం గలవాడు, త్రిశూలధారి,
భయంకరమైన అట్టహాసము చేసేవాడు అయిన మహాకపాలి (భైరవుడు)
ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
వ్యాఖ్య: అటుపిమ్మట భైరవ స్వరూప స్మరణానంతరము, అగ్నిజ్వాలలతో సమానమైన జటల సమూహము కలవాడైన మహాకపాలి భైరవుడు
(ప్రత్యక్షమాయెను).
శ్లోకం 27
తవ భక్తజనద్రుహం దృశా సంజహి దేవతి కపాలినా నియుక్తః ॥ కథమాత్మని మే౽పరాధ్యసీతి
క్రకచస్యైవ శిరో జహార రుష్టః ॥ 27 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ దేవా! నీ భక్తులకు
ద్రోహం చేస్తున్న వీరిని నీ చూపుతో సంహరించు" అని క్రకచుడు కోరగా, ఆ భైరవుడు "నా స్వరూపమైన ఆత్మ (శంకరుల) పట్ల ఎందుకు అపరాధం
చేస్తున్నావు?" అంటూ కోపించి క్రకచుడి తలనే ఖండించాడు.
వ్యాఖ్య: ఓ దేవా! నీ భక్తజన ద్రోహిని దృష్టితో సంహరించు అని కపాలి అయిన
క్రకచుని చేత నియోగింపబడిన భైరవుడు; నా ఆత్మ స్వరూపుడైన ఇతని
(శంకరుల) విషయములో ఎందుకు అపరాధము చేయుచున్నావు అని పలుకుతూ కోపించినవాడై క్రకచుని
శిరస్సునే హరించెను.
శ్లోకం 28
యతినామృషభేణ సంస్తుతః సన్నయమన్తర్ధిమవాప దేవవర్యః । అఖిలే౽పి ఖిలే కులే
ఖలానామముమానర్చురలం ద్విజాః ప్రహృష్టాః ॥ 28 ॥
తాత్పర్యము: యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరులచే స్తుతింపబడినవాడై ఆ దేవశ్రేష్ఠుడైన
భైరవుడు అంతర్థానమయ్యాడు. దుష్టులైన కాపాలికుల సమూహమంతా నశించగా, బ్రాహ్మణులందరూ మిక్కిలి సంతోషించి శ్రీశంకర భగవత్పాదులను
పూజించారు.
వ్యాఖ్య: తత్త్వవేత్తనైన నా ఆత్మ స్వరూపుడైనందువల్ల లేదా నా అవతారమే
అయినందువల్ల, నా ఆత్మ స్వరూపుడైన శ్రీశంకరుని
పట్ల ఏల అపరాధము చేయుచున్నావు అని కోపించి (భైరవుడు) అతని (క్రకచుని) శిరస్సును
హరించెను. దుష్టుల సమూహమంతా నశించగా మిక్కిలి సంతోషించిన బ్రాహ్మణులు ఈ
శ్రీశంకరుని పూజించిరి.
ఇక్కడ ఈ విషయము గమనించదగినది: సంహార భైరవునికి నమస్కరించి (సుధన్వుడు) ఇట్లు
పలికెను - "స్వామీ! వేదములలో, శాస్త్రములలో, పురాణములలో ఏ కర్మ అయితే ప్రతిపాదింపబడినదో, అది
ధర్మము ననుసరించి చేయదగినది. బ్రాహ్మణుల కర్మల ద్వారా ధర్మము సాధ్యమగునని నా
అభిమతము. ధర్మము ద్వారా, పవిత్రమైన వ్రతము ద్వారా పాపసమూహము
నశించును. పాపము నశించగా మనఃశుద్ధి కలుగును. మనస్సు శుద్ధమైనప్పుడు సర్వాత్మ
సాక్షాత్కారము స్పష్టముగా కలుగును. ఈ విధముగా సభలో బ్రాహ్మణులందరికీ నేను
చెప్పితిని. నీ భక్తుడు (క్రకచుడు) హఠాత్తుగా దుష్టయుక్తులను ప్రయోగించెను. ఇది
సరైనది కాదని నా శిష్యులచే అతడు తాడించబడెను. అతడు నిన్ను (భైరవుని) మంత్రజపము
ద్వారా ఇక్కడికి రప్పించెను. ఇప్పటి నుండి నీవే దీనిలోని సత్యాసత్యములను
వివేచించుము."
ఇట్లు చెప్పబడినవాడై, బ్రాహ్మణులను దండించుటకు వచ్చిన
భైరవుడు ఇట్లు పలికెను - "శంకరా! నీవు సర్వదా పూజ్యుడవు, సర్వ వేదార్థములను తెలిసినవాడవు. నీవు చేసిన కర్మ ఏదో, అది నాచేత చేయబడినదే. ఆ కాపాలికులను బ్రాహ్మణాచారము కలవారిగా చేయుము.
వికలమైన కలియుగము రాగా వారి ప్రవృత్తి వారి ఇష్టానుసారము జరిగినది. నేను
మంత్రమునకు కట్టుబడినవాడనై ప్రత్యక్షమయ్యాను కానీ, ధర్మము
కొరకు కాదు."
ఈ విధముగా పలికి ఆ దేవుడు అంతర్థానమయ్యాడు. ఆ మాటలు విని భయపడిన కాపాలిక
మతానుయాయులు యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరులకు నమస్కరించిరి. బటుకాదులైన వారందరూ విస్మయము
చెంది - "స్వామీ! మేము మూఢులము, మమ్ములను సాదరముగా
రక్షించుము" అని వేడుకోగా, కరుణామయుడైన ఆ యతివరేణ్యుడు
వారిని పరిశుద్ధులను చేయవలసిందిగా తన శిష్యులను ఆజ్ఞాపించెను.
పద్మపాదుడు మొదలైన శిష్యులు వారిని బ్రాహ్మణ మార్గమున నడిపించిరి. వారిని
ప్రతిదినము ప్రాతఃస్నానము చేయువారిగా, సంధ్యావందనాది కర్మలందు దృఢమైన
వ్రతము కలవారిగా, పంచపూజలు మరియు పంచమహాయజ్ఞములందు ఆసక్తి
కలవారిగా, నిశ్చలమైన మనస్సు కలవారిగా మార్చిరి. వారు కూడా
పరమగురువును ఆశ్రయించి సచ్ఛిష్యులుగా మారిరి.
అక్కడికి భయంకరమైన ఆకృతి గల ఒక కాపాలికుడు వచ్చి ఇట్లు పలికెను -
"కాపాలిక మతములో లోపము ఉన్నదని అంటే, మరి ఇతర
మతములలో లేని ఫలము ఇక్కడ ఏమున్నది? బటుకాదులు తమ మతమును
వదిలి భ్రష్టులయ్యారు. బ్రాహ్మణత్వము అనేది గొప్ప జాతి అని అంటారు, కానీ నాకు జాతితో ప్రయోజనము లేదు. ఈ దేహమంతా భౌతికమైనదే అయినప్పుడు ఎవరికీ
జాతిని చెప్పడము సాధ్యము కాదు. కాబట్టి జాతి అనేది కేవలము సంకల్పితము
(కల్పించబడినది). జాతి ప్రమాణము కాదు. కేవలము రెండు జాతులు మాత్రమే ఉన్నాయని నా
మతము. ఒకటి స్త్రీ జాతి, రెండవది పురుష జాతి. అందులోనూ
శ్రేష్ఠత్వము అనేది ఆనందమును పొందుటలోనే ఉన్నది. ఎవరి సంయోగము చేత ఆనందము కలుగునో
దానినే అనుసరించాలి, ఇక్కడ వేరే విచారణ అవసరము లేదు. ఈమె
గమ్యురాలు (కూడదగినది), ఈమె అగమ్యురాలు (కూడరానిది), ఇతడు పరభార్య వద్దకు వెళ్ళకూడదు వంటి వాక్యములను మేము
అంగీకరించము..."
తమకు తామే వశమవుతారు. ఆనందం కోసం చర్మముతో (శరీరముతో) చర్మము యొక్క యోగాన్ని
(సంయోగాన్ని) చేస్తూ జీవుడు ఏ అనర్థాన్ని పొందుతాడు? ఏ తృప్తి అయితే కలుగుతుందో అదే మోక్షము. అన్నిటికంటే
ఉత్కృష్టమైన ఆనందము దీనివల్లనే చూపబడింది. ఏ ఆనందం అయితే సంయోగం వల్ల
వ్యక్తమవుతుందో, దేహపాతము (మరణం) తర్వాత ఆ భైరవుడు అదే
రూపంలో ఉంటాడు. ఆ స్థితిని పొందడమే మోక్షం అనేదే తత్త్వము. ఈ విధంగా చెప్పగా
శ్రీశంకరాచార్యులు ఇట్లు పలికారు.
"ఓ కాపాలికా! నీవు చెప్పింది
బాగుంది. నిజం చెప్పు, నీ తల్లి ఎవరి కుమార్తె?"
అని అడుగగా, ఆ కాపాలికుడు ఇట్లు పలికెను -
"స్వామీ! నా తల్లి ఒక దీక్షితుని కుమార్తె."
ఆ తండ్రికి ఆ దీక్షితుడు అనే పేరు ఎలా వచ్చింది అని యతి అడుగగా అతడు ఇట్లు
పలికెను - "ఓ యతీ! తాటి మొదలైన చెట్ల నుండి వచ్చే సురను (మద్యాన్ని)
సేకరించడంలో ఆయన విశేషమైన నేర్పు కలవాడు. ఆయన జ్ఞాని అయినప్పటికీ స్వయంగా దానిని
తాగడు, కేవలం విక్రయిస్తాడు (అమ్ముతాడు). ఆయన
శీలవంతుడు కాబట్టి జనులు ఆయనను ఎప్పుడూ 'దీక్షితుడు' అని పిలుస్తారు. ఆయన పుత్రికే నా తల్లి. ఆమె తన దేహాన్ని అర్పించడం ద్వారా
సుఖం కోసం తన వద్దకు వచ్చిన నరులను ఎల్లప్పుడూ సుఖ సాగరంలో మునిగిపోయేలా చేస్తుంది
ఓ యతీ!
నన్ను 'ఉన్మత్త భైరవుడు' అని పిలుస్తారు. నా తండ్రి కూడా సురను (మద్యాన్ని) తయారుచేసేవాడు. ఆయన
దగ్గర మద్యం ఎప్పుడూ ఉంటుంది. మద్యం వాసన పడని వారు ఎవరైనా ఉంటే వారు అక్కడి నుండి
పారిపోవాల్సిందే. అటువంటి సత్కులంలో నేను పుట్టాను. కాబట్టి మీరు నన్ను భక్తితో
పూజించాలి."
అతడు ఇట్లు చెప్పగా, శంకరులు ఇట్లు పలికారు -
"ఓ కాపాలికా! నీవు ఇక్కడి నుండి వెళ్ళు. నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగు. నేను
ఇక్కడికి వచ్చింది కేవలం సన్మార్గం తప్పిన బ్రాహ్మణులను దండించడానికి మాత్రమే,
ఇతరులను కాదు. కాబట్టి వీనితో మాట్లాడకూడదు, వీనిని
వెంటనే దూరం చేయండి."
యతివరేణ్యుడైన శంకరులు ఇట్లు చెప్పగా, ఆయన
శిష్యులు ఆ మాటలను శిరసావహించి, ఆ దుష్టుడిని (కాపాలికుడిని)
చాలా దూరం పంపివేశారు. ఆ తర్వాత శంకరులను చూసి ఒక చార్వాకుడు ఇట్లు ఆలోచించాడు -
"ఈ లోకమంతా మూర్ఖులతో నిండి ఉంది. దేహమే ఆత్మ అని తెలియని వారి సాంగత్యం వల్ల
వీరంతా మరింత మూఢులుగా మారారు. నా మతం వీరికి నచ్చకపోవచ్చు, అయినప్పటికీ
వీరిలో ఒక సన్న్యాసి (శంకరులు) వివేకవంతుడిలా కనిపిస్తున్నాడు. ఆయన వద్ద ఉంటే
ఉంటాను లేదంటే వెంటనే వెళ్ళిపోతాను."
ఇట్లు నిశ్చయించుకుని సభలోకి ప్రవేశించి ఆయనతో ఇట్లు పలికెను - "నీకు
తత్త్వము తెలిసినట్లుంది, మోక్షం యొక్క లక్షణం ఏమిటో
చెప్పు."
(అప్పుడు శంకరులు ఇట్లు పలికారు)
"ముందు నా వివేకాన్ని (నిర్ణయాన్ని) విను. దేహమే ఆత్మగా కలిగిన జీవుడు
నశించడమే మోక్షము. అంతకంటే వేరే మోక్షం లేదు. వేరే ఏదో ఉందని చెప్పేవాళ్ళు మూఢులు.
సముద్రంలో కలిసిన నదులకు తిరిగి రాక అనేది ఎలా ఉండదో, మరణించిన
వారికి కూడా తిరిగి రావడం అనేది ఉండదు. కాబట్టి మరణమే మోక్షము. చనిపోయిన వారికి
శ్రాద్ధాది కర్మలు చేసేవారి వివేకాన్ని ఏమనాలి? ఇంకా కొందరు
పరలోకం ఉందని, స్వర్గమని, భయంకరమైన
నరకమని ఏవేవో వాగుతుంటారు. పుణ్యపాపాల వల్ల అక్కడికి వెళ్తారని, అవి క్షీణించాక తిరిగి మర్త్యలోకానికి వస్తారని అంటారు. వారి మతం ఏమాత్రం
ప్రమాణం కాదు, ఎందుకంటే సుఖదుఃఖాల అనుభవం ఇక్కడే (ఈ
లోకంలోనే) ఉంది. సుఖాన్ని అనుభవించేవాడిని స్వర్గమని, కష్టాలు
అనుభవించేవాడిని నరకమని అంటారు. కాబట్టి పరోక్షమైన కల్పనలు సరైనవి కావు. అనుభవం
అనేది ప్రత్యక్షంగానే ఉంటుంది. దేహేంద్రియాలు నశించిన తర్వాత పరలోకానికి
వెళ్లేవాడు ఎవడు? జీవుడు దేహానికి భిన్నమైనవాడు అని ఎలా
చెప్పగలరు?"
వ్యాఖ్య అనువాదం
(చార్వాకుడి మాటలు కొనసాగింపు):
ఘటాకాశము వలె (కుండ పగిలితే అందులోని ఆకాశం బయట ఆకాశంలో కలిసిపోయినట్లు), ఈ జీవుడికి రూపం లేదు కాబట్టి ఎక్కడికీ వెళ్లడం అనేది సంభవించదు. కావున మా
మతమే సరైనది.
ఇట్లు చార్వాకుడు పలకగా శంకరాచార్యులు ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "నీ మతం
శ్రుతి (వేద) బాహ్యమైనది, కాబట్టి ఇది సరైనది కాదు.
ఇప్పుడు నా సిద్ధాంతం విను. దేహము మొదలైన వాటికంటే భిన్నమైనవాడు, విముక్తుడు అయిన ఆత్మయే పరమాత్మ అని పిలువబడుతుంది. అజ్ఞానం వల్ల పరమాత్మ
బద్ధుడైనట్లు కనిపిస్తాడు, జ్ఞానం వల్ల విముక్తుడవుతాడు.
దేహపాతం (మరణం) తర్వాత కలిగేది విముక్తి అని నీవు అనుకోవడం కేవలం భ్రమ మాత్రమే.
జ్ఞానం వల్ల మాత్రమే ముక్తి కలుగుతుందని శ్రుతి ఘోషిస్తోంది.
జ్ఞానాగ్ని ద్వారా కర్మలను దహించుకున్న వారు సనాతనమైన బ్రహ్మమును పొందుతారు
అని సాక్షాత్తు శ్రుతి వాక్యం ఉన్నది. ఒకవేళ ఆ వేద వాక్యం ప్రమాణం కాదని నీవంటే, మరి నీ వాక్యం ఎలా ప్రమాణమవుతుంది? ఈ
స్థూల దేహము అగ్నిచే దహించబడినప్పటికీ, జీవుడు లింగశరీరముతో
(సూక్ష్మ శరీరం) పరలోకానికి వెళ్తాడు. దీనికి జ్యోతిష్టోమాది యజ్ఞాల గురించిన వేద
వాక్యాలే దృఢమైన ప్రమాణాలు. జలగ (జలౌక) ఒక గడ్డి పరకను వదిలి మరొక దానిని
పట్టుకున్నట్లే, జీవుడు కూడా ఒక దేహాన్ని వదిలి మరొక
దేహాన్ని ధరిస్తాడని శ్రుతి చెబుతోంది.
జీవుడు పరలోకానికి వెళ్తాడు కాబట్టి, అతని
పుత్రులు తప్పక శ్రాద్ధాది కర్మలు చేయాలి. ఆ ప్రేతత్వము నుండి విముక్తి పొంది
పుణ్యలోకాలను చేరుకోవడానికి గయ మొదలైన క్షేత్రాలలో పిండప్రదానం చేయాలి. ఈ విషయము
పురాణాదులలో స్పష్టంగా చెప్పబడింది. కావున పదిహేడు అంశలతో కూడిన లింగశరీరమే ఆత్మగా
భావించబడి, పక్షి వలె పరలోకానికి వెళ్తుంది - ఇదే సిద్ధాంతం.
ఓ మూఢ చార్వాకా! కాబట్టి ఇప్పుడు నీవు నోరుమూసుకుని ఉండు."
శంకరులు ఇలా చెప్పగానే, ఆ చార్వాకుడు తన వాదనలను,
వేషభాషలను వదిలిపెట్టి గురువుగారి పాదాలకు నమస్కరించాడు. ఆయన
పుస్తకాల భారమును మోయడానికి సిద్ధపడ్డాడు (శిష్యుడయ్యాడు).
అనంతరం ఒక బౌద్ధుడు (సౌగతుడు) వచ్చి శంకరులకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: "ఈ
జనులంతా మూఢులు. ఎప్పుడూ కర్మలనే చేస్తూ ఉంటారు. స్నాన దానాదుల వల్ల భౌతిక
దేహానికి విశుద్ధి కలగదు. జీవుడు ఎప్పుడూ నిర్మలుడే, కానీ దేహపాతం తర్వాత అప్పుల (ఋణాల) వల్ల మళ్ళీ పుడతాడు.
మూర్ఖులు అదృష్టం వల్ల ధనం లభిస్తుందని వాగుతారు. దేహమే అంతమైన తర్వాత ఋణం
తీర్చాల్సిన పని లేదు కాబట్టి, అప్పు చేసైనా సరే నెయ్యి
తాగాలి (సుఖపడాలి). దేహాన్ని ఎల్లప్పుడూ పుష్టిగా ఉంచుకోవడమే బుద్ధిమంతుడి లక్షణం.
అన్నింటినీ భక్షించేవాడికి సుఖం లభిస్తుంది."
అప్పుడు శంకరులు ఆ బౌద్ధుడితో ఇలా అన్నారు: "నీ మాటలు వ్యర్థము. పరలోక
గమనం గురించి శ్రుతి, స్మృతి, ఇతిహాసాలలో
స్పష్టంగా ఉంది. కర్మ ఫలాన్ని అనుభవించడానికి పునర్జన్మ నిశ్చయము. కాబట్టి నీ
పాపభూయిష్టమైన అజ్ఞాన బుద్ధిని వదిలి సన్మార్గంలో ఉండు."
అప్పుడు ఆ బౌద్ధుడు మరల ఇలా అన్నాడు: "సుమత్తుడు అనే ముని లోకమంతా తిరిగి, ప్రాణుల పట్ల దయ కలిగి ఉండటమే పరమ ధర్మమని బోధించాడు. అటువంటి
ధర్మం వల్లనే ముక్తి కలుగుతుంది." ఇది విన్న శంకరులు (ఆ ముని బోధనలోని
సత్యాన్ని వివరిస్తూ) అతనికి జ్ఞానబోధ చేశారు. ఆ బౌద్ధుడు కూడా గురువుగారి పాదాలను
ధ్యానిస్తూ, "నేను ఇకపై సర్వ ప్రాణుల పట్ల దయ కలిగి
ఉంటాను. అహింస కంటే మించిన ధర్మం లేదు, ఇదే నా మతం" అని
పలికాడు. అప్పుడు మహాత్ముడైన ఆచార్యులు మరల ఇట్లు పలికారు...
వ్యాఖ్య అనువాదం
(బౌద్ధునితో శంకరుల సంవాదం
కొనసాగింపు): "ఓ సౌగతా! అహింసయే పరమధర్మమని ఎలా అంటావు?
వేదములలో యజ్ఞ సంబంధమైన హింస స్పష్టముగా ధర్మమని చెప్పబడింది.
అగ్నిష్టోమము మొదలైన క్రతువులలో పశువును హింసించుట (బలి ఇచ్చుట) స్వర్గప్రదమని
శ్రుతి చెబుతోంది. వేదాచారములను వదిలి పాషండ మార్గమును అనుసరించువారు వేద
నిందకులు. అట్టివారు బ్రాహ్మణ కులములో పుట్టినప్పటికీ నరకానికే వెళ్తారు. 'మనువు' కూడా ఇదే విషయమును చెప్పెను. వేద విరుద్ధ
ఆచారములలో ఉండేవారు ప్రళయకాలము వరకు ఘోర నరకములలో పచనమగుదురు. కావున విప్రాది
వర్ణములకు వేదములలో నిరూపించబడిన ఆచారమే పరమ ప్రమాణము. అది లేనివాడు అధముడు."
ఇట్లు శంకరులచే చెప్పబడినవాడై, ఆ బౌద్ధుడు (సౌగతుడు) తన వాదనను
కోల్పోయి, ఆచార్యుల వారికి మరియు పద్మపాదాది శిష్యులకు
నమస్కరించి, వారి పాదుకలను మోసేవాడుగా మారాడు. వారి
ఉచ్ఛిష్టమును (ప్రసాదమును) తింటూ అక్కడే ఉండిపోయాడు.
క్షపణకుని రాక: అనంతరం కౌపీనము మాత్రమే ధరించిన ఒక 'క్షపణకుడు' (జ్యోతిష్కుడు/సమయవాది)
వచ్చాడు. అతడు ఒక చేతిలో 'గోళ యంత్రమును' (Armillary
sphere), రెండో చేతిలో 'తురీయ యంత్రమును'
(Quadrant) పట్టుకుని శంకరుల వద్దకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు:
"స్వామీ! నా విచిత్రమైన, అత్యంత శోభాయమానమైన మతమును
వినండి. నా పేరు 'పూర్ణసమయుడు'. కాల
ప్రవర్తకుడైన సూర్యుడిని ఈ రెండు యంత్రాల సహాయంతో బంధించి, సమయ
జ్ఞానము ద్వారా త్రిలోకములలో జరిగే శుభాశుభాలను స్పష్టముగా చెప్పగలను. కాలమే పరమ
దైవము. నా వాదనను కాదనడానికి ఆ పరమేశ్వరుడు కూడా సమర్థుడు కాడు."
అతని మాటలకు శంకరులు నవ్వుతూ ఇలా అన్నారు: "నీవు కాలమును తెలిసినవాడివని
బాగుగా చెప్పావు. కావున నా ఆశ్రయములోనే ఉండు, పరీక్షా
సమయం వచ్చినప్పుడు నిన్ను అడుగుతాను." అతడు దానికి అంగీకరించాడు.
జైనుని రాక: అటుపిమ్మట కౌపీనధారియైన ఒక జైనుడు వచ్చాడు. అతని శరీరమంతా
మురికితో నిండి ఉంది. "అర్హన్ నమః" (జిన దేవునికి నమస్కారం) అని గట్టిగా
అరుస్తూ, తిలకము లేని శూన్యమైన నుదురుతో, శిష్యులతో కలిసి భయంకరంగా ఉన్నాడు. ఒక పिशाచము వలె వచ్చి శంకరులతో ఇలా అన్నాడు: "జిన దేవుడే సర్వ ప్రాణుల హృదయాలలో
ఉండి ముక్తిని ప్రసాదించే దైవం. జీవాత్మగా ఉన్న అతడు జ్ఞానము ద్వారా ఎల్లప్పుడూ
ముక్తుడే. దేహము పడిపోయిన వెంటనే (మరణం తర్వాత) జీవుడు శుద్ధుడవుతాడు. ఈ దేహము
కేవలం మలపిండము, స్నానాదుల వల్ల ఇది ఎన్నటికీ
శుద్ధి కాదు. కావున స్నానము చేయడం వ్యర్థము."
అప్పుడు శంకరులు ఇలా అన్నారు: "ఓ జైన దుర్మతీ! అలా అనకు. జీవుడికి స్థూల, సూక్ష్మ మరియు కారణ అనే మూడు దేహాలు ఉంటాయి. క్రమముగా ఈ మూడు
దేహాలు లయమైనప్పుడే జీవుడు 'సచ్చిదానంద స్వరూపుడు' అవుతాడు. 'నేను ఈశ్వరుడి కంటే భిన్నమైనవాడిని'
అనే బుద్ధియే అవిద్య (అజ్ఞానం). అభేద బుద్ధి (నేనే బ్రహ్మమును అనే
జ్ఞానం) కలిగినప్పుడే ముక్తి. అంతేకానీ కేవలం దేహం పడిపోవడం వల్ల ముక్తి
లభించదు."
ఇది విన్న ఆ జైనుడు తన వేషభాషలను వదిలి గురువుల శిష్యుడయ్యాడు. పద్మపాదాదుల
ఆజ్ఞతో ధాన్యమును సేకరించే పనులలో నియుక్తుడై ఒక వర్తకుని వలె మారిపోయాడు.
మరొక బౌద్ధుని వాదన: అనంతరం 'శ్వేలుడు' అనే
పేరు గల ఒక బౌద్ధుడు వచ్చి ఇలా అన్నాడు: "నీ జ్ఞానబోధ నిరర్థకము. మనిషికి
కొమ్ములు ఉండటం ఎంత అసంభవమో, నీవు చెప్పే అభేదత్వము కూడా
అంతే అసంభవము. కళ్ళముందు కనిపిస్తున్న సుఖమును (దృష్ట ఫలమును) వదిలేసి, కనపడని (అదృష్ట) మోక్షమును కోరుకోవడం మూర్ఖత్వము. పరోక్షమైనది శూన్యము,
అది ఏ ఫలమును ఇవ్వదు. దేహము నిర్జీవమైనది కాబట్టి..."
వ్యాఖ్య అనువాదం
(శంకరుల బోధన కొనసాగింపు):
"ఓ సౌగతా! విను. నా మతమున ఆత్మ ఒక్కటే, అది
చేతన స్వరూపము. కానీ అది అనేకమైన ఉపాధుల (దేహముల) ద్వారా అనేకముగా కనిపిస్తూ,
హృదయము మొదలైన వాటిని ప్రేరేపిస్తూ ఉంటుంది. అది నిత్యముక్తం,
ద్వైతశూన్యం మరియు ఆనంద స్వరూపం. ఏ జీవుడైతే తనను తాను కర్తగా,
భోక్తగా భావిస్తాడో, వాడు తన ఇష్టానుసారము ఈ
దేహములలో క్రీడిస్తూ (సంసారంలో ఉంటూ), ఆ పిమ్మట జ్ఞానము చేత
దేహమును త్యజించి ముక్తుడవుతాడు.
ఎవరైతే సత్యము, శౌచము కలిగి దేవతలను, అతిథులను పూజిస్తారో, వారు పదునాలుగు మంది ఇంద్రుల
కాలము వరకు బ్రహ్మలోకమును పొందుతారు. దేవతల ప్రీతి కొరకు 'అగ్నిష్టోమము'
చేస్తే ఇంద్రలోకమును, 'సత్-పౌండరీక' యాగము ద్వారా సత్యలోకమును పొందుతారు. ఏ ఏ భక్తుడు ఏ ఏ దేవతా స్వరూపమును
శ్రద్ధతో అర్చించాలని కోరుకుంటాడో, ఆయా భక్తునికి ఆ దేవత
యందే అచంచలమైన శ్రద్ధను నేను (పరమాత్మను) ప్రసాదిస్తాను అని భగవద్గీతలో
చెప్పబడింది. దీనిని బట్టి పరలోక గమనము సిద్ధము. కాబట్టి కేవలం దేహం పడిపోవడమే
ముక్తి కాదు.
ఎవడైతే సర్వ భూతములలో తనను, తన యందు సర్వ భూతములను చూస్తాడో,
వాడు పరబ్రహ్మమును పొందుతాడు. జ్ఞానము లేకుండా మోక్షము లభించదు అని
శ్రుతి చెబుతోంది. కావున ఆత్మను పరమాత్మగా తెలుసుకోవడం వల్లనే విముక్తి
కలుగుతుంది. సర్వ అనర్థాలకు కారణమైన 'జీవత్వాన్ని' (పరిమిత భావాన్ని) వదిలి, సచ్చిదానంద రూపంలో
ఎల్లప్పుడూ ఉండటమే మోక్షము. కాబట్టి నీవు మూర్ఖత్వాన్ని వదిలి స్వస్థుడవు
(ఆత్మనిష్ఠుడవు) అవ్వు."
శంకరులు ఇలా బోధించగా, ఆ బౌద్ధుడు పరమ గురువుకు
నమస్కరించి, ఆయనను స్తుతిస్తూ 'వందిమాగధ'
(రాజులను స్తుతించేవారు) వేషాన్ని ధరించి శిష్యుడిగా మారిపోయాడు.
మల్లారి ఉపాసకుల వృత్తాంతము: ఉదయించే సూర్యుడి వంటి కాంతి గల శంకరులు తమ
శిష్యబృందంతో కలిసి 'అనుమష్టపురము' (ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని జేజూరి ప్రాంతం కావచ్చు) చేరుకున్నారు. అక్కడ
ఇరవై ఒక్క రోజులు నివసించి, అక్కడ ఉన్న వారిని చూసి ఇలా
అడిగారు: "ఓ ద్విజులారా! మీ నిత్య కృత్యములు ఏమిటో చెప్పండి."
అప్పుడు ఆ పురవాసులు నమస్కరించి ఇలా చెప్పారు: "స్వామీ! లోకంలో 'మల్లారి' (మల్లాసురుడిని సంహరించినవాడు)
అని ప్రసిద్ధి చెందిన పరమేశ్వరుడిని మేము రోజూ భక్తితో పూజిస్తాము. ఆయన వాహనమైన
కుక్కను కూడా పూజిస్తాము. మేము ఆయనకు తగిన వేషభాషలతో, మెడలో 'వరాటికలు' (గవ్వలు) ధరించి ఉంటాము. మూడు కాలాలలో
(త్రికాలాలలో) భయం లేకుండా నాట్యము, వాద్యములతో మల్లారిని
ప్రసన్నం చేసుకుని జీవిస్తున్నాము. ఆయన కటాక్షం వల్ల కలిగే సుఖసాగరంలో మేము మునిగి
తేలుతున్నాము.
వేదములలో ఈ మల్లారికి, ఆయన వాహనమునకు 'సార్వాత్మ్యము' (అంతటా తానై ఉండటం) చెప్పబడింది. 'నమః శ్వభ్యః శ్వపతిభ్యశ్చ వో నమః' (కుక్కలకు,
కుక్కల యజమానులకు నమస్కారం) అని శ్రుతి చెబుతోంది. కావున మీరు కూడా
మీ శిష్యులతో కలిసి ఈ వేదాచారాన్ని స్వీకరించి, గవ్వలను
ధరించండి."
అప్పుడు శంకరులు వారితో ఇలా అన్నారు: "ఆ పరమేశ్వరుడు ఒక్కడే, అద్వితీయుడు, సర్వసాక్షి. తన మాయ ద్వారా
ఈ జగత్తును సృష్టించాడు. వేదములు చెప్పిన ఆ పరమేశ్వరుడి నుండే రుద్రుడు, బ్రహ్మ మొదలైన వారు పుట్టారు. వీరభద్రాదుల వలె వారు ఆ పరమేశ్వరుడి అంశలే.
శివుడికి ఇతర దేవతల సహాయముతో పని లేదు. అయినప్పటికీ ఆ పరమేశ్వర తత్త్వ జ్ఞానము
చేతనే ముక్తి కలుగుతుంది..."
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 106 నుండి 132 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
వ్యాఖ్య అనువాదం
(మల్లారి ఉపాసకులతో శంకరుల సంవాదం
కొనసాగింపు): పదిమంది రుద్రుల స్తుతిలో ఒక రుద్రుడే శ్రేష్ఠుడని చెప్పబడింది.
అటువంటప్పుడు ఆయన అంశలైన వారికి అంతటి ప్రాధాన్యత ఎలా ఉంటుంది? ఏ మట్టిని తాకితే బ్రాహ్మణులకు స్నానం విధింపబడిందో (అశుచిగా
భావించబడిందో), అటువంటి కుక్క వేషధారణ, గవ్వలు ధరించడం వంటివి చేయడం చాలా దోషపూరితం. ఈ విధంగా వంశపారంపర్యంగా
కుక్క వేషాలు వేయడం, నిత్యకర్మలను వదిలివేయడం, మూడు కాలాల్లో నాట్యాల్లో మునిగిపోవడం వంటి మీ ఆచారాలన్నీ
బ్రాహ్మణత్వానికి విఘాతం కలిగించేవి. మిమ్మల్ని చూస్తేనే దోషం కలుగుతుంది కాబట్టి,
శాస్త్రం ప్రకారం మిమ్మల్ని చూసిన తర్వాత సూర్య దర్శనం చేయాలి లేదా
మౌనం వహించాలి.
ఇట్లు శంకరులు పలకగా, వేరు నరికిన వృక్షాల వలె ఆ
మల్లారి ఉపాసకులు గురువుగారి పాదాలపై పడ్డారు. వారిని చూసి దయతో శంకరులు
"లేవండి" అని చెప్పారు. ఆచార్యుల ఆజ్ఞతో పద్మపాదుడు మొదలైన శిష్యులు
వారికి నదీ తీరంలో క్షౌరము చేయించి, స్నానము చేయించి,
మృత్తికా స్నానం (మట్టితో శుద్ధి) వంటి ప్రాయశ్చిత్త కర్మలను
శ్రద్ధగా చేయించారు. వారిని తిరిగి బ్రాహ్మణ మార్గంలోకి మళ్ళించారు. వారు కూడా
శౌచము, స్నానము మొదలైన వాటిపై ఆసక్తి కలిగి, పంచపూజలు చేస్తూ, శాస్త్రాధ్యయనంలో నిమగ్నమై
శ్రీశంకరుల అనుగ్రహంతో ముక్తికి పాత్రులయ్యారు.
విష్వక్సేన ఉపాసకుల వృత్తాంతము: ఆ పురము నుండి పడమర దిశగా ప్రయాణించి శంకరులు 'మరుధ' అనే పురము చేరుకున్నారు. అక్కడ
విచిత్రమైన విష్వక్సేనుడి గోపురాన్ని చూశారు. అక్కడ ఒక పెద్ద ప్రపాశాల (చలివేంద్రం
వంటిది) నిర్మించుకుని, దర్భాసనంపై కూర్చుని శంకరులు
యోగనిష్ఠలో మునిగిపోయారు. కుండలినీ శక్తిని మూలాధారం నుండి సహస్రారం వరకు చేర్చి,
పరమానంద స్థితిలో సుఖంగా ఉన్నారు.
అక్కడ ఉన్న విష్వక్సేన భక్తులు శంకరుల వద్దకు వచ్చారు. వారి భుజాలపై శంఖ
చక్రాల గుర్తులు ఉన్నాయి, చేతుల్లో స్తోత్ర పాఠాలు
ఉన్నాయి. వారు ఇలా అన్నారు: "మా మతం చాలా గొప్పది, విష్వక్సేనుడే
మా దైవం. ఆయన వైకుంఠంలో సేనాపతి. ఆయన భక్తులమైన మాకు యమధర్మరాజు భయం లేదు. దేహము
పడిపోయిన తర్వాత మేము నేరుగా వైకుంఠానికే వెళ్తాము."
అప్పుడు శంకరులు వారితో ఇలా అన్నారు: "నారాయణుడి భక్తుడైన విష్వక్సేనుడు
వైకుంఠంలో ఒక ప్రముఖుడే. అటువంటి భక్తులు వైకుంఠంలో చాలామంది ఉంటారు. వారిని
పూజించడం తప్పు కాదు, కానీ వారికి స్వతంత్రంగా
దైవత్వాన్ని ఆపాదించడానికి ఎటువంటి ప్రమాణం లేదు. వైకుంఠం చేరాలనుకునే వారు
నారాయణుడిని సేవించాలి. సాక్షాత్తు ముక్తి కావాలనుకుంటే అద్వైత భావంతో నారాయణుడిని
ధ్యానించాలి. కాబట్టి మీరు ఈ బాహ్య చిహ్నాలను (శంఖ చక్ర ముద్రలు మొదలైనవి) వదిలి,
గురువుల ఉపదేశం ద్వారా అద్వయ బ్రహ్మమును ధ్యానించి ముక్తులు
అవ్వండి."
శంకరుల మాటలకు ప్రభావితులైన వారు తమ బాహ్య చిహ్నాలను వదిలి, గురువుకు నమస్కరించి, వేదోక్తమైన
విద్యలను అభ్యసిస్తూ సన్మార్గంలో నడిచారు.
మన్మథ ఉపాసకుల రాక: అనంతరం మన్మథుడి భక్తులు వచ్చి గురువుగారికి నమస్కరించి
ఇలా అన్నారు: "మా అద్భుతమైన మతమును వినండి. అందరి హృదయాల్లో ఉండే మన్మథుడే
దైవం..."
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 133 నుండి 155 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
వ్యాఖ్య అనువాదం
(మన్మథ ఉపాసకుల వాదన కొనసాగింపు):
మన్మథుడే ఈ సృష్టికి కర్త, కాబట్టి కోరికలు కలవారందరూ ఆ
పరమాత్మను ఉపాసించాలి. హృదయంలో ఉండే మన్మథుడు గుండ్రని ఆభరణాల వంటి రూపాలతో
అందరినీ వశీకృతం చేసుకుంటాడు. కాంతల సమూహాన్ని చూడటం, స్పర్శించడం
వల్ల కలిగే ఆనందమే మోక్షము. కాబట్టి మీరు కూడా మన్మథుని చిహ్నాలను ధరించి, ఆ సుఖాన్ని పొంది ముక్తులు అవ్వండి.
శంకరులు వారితో ఇలా అన్నారు: "ఇలాంటి ప్రమాణము లేని మాటలు మాట్లాడకండి.
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులే ఈ
జగత్తుకు సృష్టి, స్థితి, లయ కారకులు.
మన్మథుడు విష్ణువు కుమారుడే కానీ, సూర్యుడికి ఉన్నంత కాంతి
అతని కుమారుడికి ఉండదు కదా! (అంటే మూల దైవం కంటే అంశ దైవం గొప్పవాడు కాడు).
స్త్రీల సాంగత్యాన్ని, వారిని ఆశ్రయించే వారి సాంగత్యాన్ని
దూరంగా వదిలివేయాలని శాస్త్ర నిషేధం ఉన్నప్పుడు, నీ మతం
దుష్టమైనది. అనంగుడికి (శరీరం లేని మన్మథుడికి) మోక్షం ఇచ్చే శక్తి ఎక్కడిది?
సృష్టికర్తృత్వం ప్రద్యుమ్నుడికి (మన్మథుడికి) ఉందని అనడం ప్రత్యక్ష
ప్రమాణాలకు విరుద్ధం."
ఇది విన్న మన్మథ ఉపాసకులు తమ చిహ్నాలను వదిలి, శంకరులకు నమస్కరించి పంచపూజలందు ఆసక్తిని కనబరిచారు.
కుబేర ఉపాసకుల వృత్తాంతము: అనంతరం శంకరులు మగధ పురమునకు చేరుకున్నారు. అక్కడ
కుబేర ఉపాసకులు కుబేరుడిని పూజిస్తూ ఉన్నారు. వారు నవనిధుల గుర్తులు గల బంగారు
పతకాలను ధరించి ఇలా అన్నారు: "కుబేరుడు నవనిధులకు అధిపతి, అందరికంటే ధనవంతుడు. ఆయన భక్తులమైన మాకు దరిద్రం ఉండదు.
కాబట్టి మాకు బ్రహ్మరూపమైన పూర్ణానందం లభిస్తుంది ఓ యతీ! కర్మలన్నీ అర్థము (ధనము)
మీదనే ఆధారపడి ఉన్నాయి కాబట్టి, మోక్షం కోరుకునే వారు కూడా
ప్రయత్నపూర్వకంగా కుబేరుడిని సేవించాలి. బ్రహ్మ మొదలైన వారికి కూడా ధనాన్ని
ఇచ్చేవాడు ఆయనే. ఆయన సేవకురాలైన యక్షిణిని పూజించినా గొప్ప ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది.
కాబట్టి మీరు కూడా అనన్య చిత్తంతో కుబేరుడిని సేవించండి."
ఆచార్యుల వారు ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "మీ మతం ప్రమాణ రహితమైనది. కుబేరుడు
ధనానికి అధిపతి కావచ్చు, కానీ ధనం వల్ల ఎవరికీ తృప్తి
కలగదు. లోభం (పిసినారితనం) ఉన్నచోట తృప్తి ఉండదు, ధర్మం కూడా
ఉండదు. మోక్షం అనేది దీనికి చాలా దూరమైన విషయం. ముముక్షువు (మోక్షం కోరేవాడు)
అనర్థదాయకమైన ధనాన్ని వదిలిపెట్టి, ఎప్పటికీ వియోగం లేని
పరమాత్మను సేవించాలి.
అర్థము (ధనము) ఎల్లప్పుడూ అనర్థమే అని భావించు. అందులో రవ్వంత సుఖం కూడా లేదు.
ధనవంతులకు తమ పుత్రుల వల్ల కూడా భయం కలుగుతుంది అనేది నీతి.
ధర్మం కూడా ధనం వల్లే సాధ్యం కదా అని మీరు అనవచ్చు. కానీ ధనార్థి (ధనం
కోరేవాడు) కుబేరుడిని సేవించాల్సిన పని లేదు. పూర్వ జన్మ సుకృతం వల్లనే ధనం
లభిస్తుంది. హిరణ్యగర్భుడైన బ్రహ్మ, లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు,
సువర్ణగిరి (మేరు పర్వతం) మీద ఉండే ఇంద్రుడు - వీరందరూ కుబేరుడి
వల్ల బతుకుతున్నారని అనడం సాహసమే అవుతుంది. ఇది గొప్ప నిందతో కూడిన వాక్యం.
కాబట్టి ఇకపై ఇలాంటి మాటలు అనకండి. ఈ బాహ్య చిహ్నాలను వదిలివేసి, స్నాన సంధ్యలు నిర్వహిస్తూ, అద్వైత విద్యను
అభ్యసిస్తూ పంచపూజలు చేయండి."
ఆచార్యుల బోధన విన్నవారందరూ గురువుగారి పాదపద్మములకు శరణాగతి వేడారు.
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 155 నుండి 178 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
వ్యాఖ్య అనువాదం
(కుబేర ఉపాసకులు) తమ చిహ్నాలను
వదిలివేసి, పంచపూజాది కర్మలందు ఆసక్తి కలవారైరి. ఆ తర్వాత
ఇంద్ర భక్తులు వచ్చి ఆ పరమ గురువుకు నమస్కరించి ఇట్లు పలికిరి:
ఇంద్ర ఉపాసకుల వాదన: "స్వామీ! దేవ గంధర్వ
యక్షులకు ప్రభువు, ఈ సృష్టికి కర్త అయిన ఇంద్రుడే అందరూ
సేవించదగిన పరమాత్మ. వేదములలో బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర శబ్దములతో పిలువబడేది ఆయనే కానీ వేరొకరు కాదు. ఆయన సర్వేశ్వరుడని,
సర్వమును ప్రసాదించేవాడని వేదము చెబుతోంది. వామనుడు కూడా ఆయనకు
తమ్ముడే. లోకంలోని రత్నములు, అమృతము అన్నీ ఆయన ఇంట్లోనే
ఉన్నాయి. దేవతలందరూ ఆయనకే సేవ చేస్తారు. ఆయన సర్వాంతర్యామి, యతులకు
(సన్న్యాసులకు) శిక్షకుడు. కాబట్టి శ్రేయస్సు కోరుకునే వారందరూ ఇంద్రుడినే
సేవించాలి."
అప్పుడు శంకరులు వారితో ఇలా అన్నారు: "ఇలా అనడం తగదు. వేదములలో 'బ్రహ్మ' శబ్దము పూర్ణేశ్వర్యము కలిగిన
సచ్చిదానంద రూపాన్ని సూచిస్తుంది. వజ్రాయుధము ధరించిన ఇంద్రుడిని కాదు. 'సదేవ సౌమ్యేదమగ్ర ఆసీత్' వంటి వాక్యములు
పరబ్రహ్మమునే జగత్కారణముగా నిరూపిస్తున్నాయి. ఆ బ్రహ్మము నుండియే బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు మరియు ఇంద్రాది దేవతలు పుట్టారు.
ఇంద్రుడే సృష్టికర్త అయితే, మిగిలిన దిక్పాలకులు ఎందుకు
కాలేరు? ఆయన ఇచ్చే దానములు కూడా ఇతర ప్రాణుల వలె
సాపేక్షమైనవే (పరిమితమైనవే). అమృతాన్ని తాగడం వల్లే ఆయనకు దేవత్వము వచ్చింది.
వేదము 'ఏకమేవాద్వితీయం' (ఒక్కటే
పరమాత్మ) అని చెబుతోంది. వేల యుగాల కాలము గల బ్రహ్మదేవుని ఒక పగలులో, పదునాలుగో వంతు కాలము మాత్రమే జీవించే ఇంద్రుడు పరమేశ్వరుడు ఎలా అవుతాడు?
కాబట్టి సర్వలయము తర్వాత మిగిలే ఆ పరబ్రహ్మమే జగత్కారణమని శ్రుతి
ప్రమాణము ద్వారా తెలుసుకో."
శంకరుల బోధన విన్న ఇంద్ర ఉపాసకులు గురువుకు నమస్కరించి, స్మార్త కర్మలందు ఆసక్తి కలిగినవారై శిష్యులుగా మారిరి.
యమ ఉపాసకుల వృత్తాంతము: అనంతరం శంకరులు 'యమప్రస్థ
పురము' చేరుకున్నారు. అక్కడ ఒక నెల రోజులు నివసించారు. అక్కడ
యమ భక్తులు తమ బాహువులపై మహిషము (దున్నపోతు) లేదా తప్త లోహము (కాల్చిన ఇనుము)
గుర్తులు ధరించి నాట్యం చేస్తూ వచ్చారు. వారు ఇలా అన్నారు:
"స్వామీ! లయమునకు
(వినాశనమునకు) కారణమైన యముడే సృష్టికర్త కూడా. ఆయనను ఆశ్రయించిన వారికే ముక్తి
లభిస్తుంది. 'యమాయ సోమం సునుత...' అని
వేదము యముడికి యజ్ఞభాగమును కీర్తిస్తోంది. కాబట్టి యముడే పరబ్రహ్మము. ఆయన మూర్తి
శుక్ల (తెలుపు), కృష్ణ (నలుపు) అని రెండు విధాలు. శుక్ల
రూపము నిర్గుణ బ్రహ్మము. ఆ నిర్గుణ యముడి నుండి రుద్రుడు పుట్టాడు. ఆ రుద్రుడి
అవతారమే కృష్ణవర్ణము గల యముడు (ధర్మరాజు). ఆయన నాభి కమలము నుండి విష్ణువు పుట్టాడు
(ఇక్కడ వారు తమ మతమునకు అనుగుణంగా విలోమంగా చెప్పారు). ఆయన నుండి బ్రహ్మ, దిక్పాలకులు, సూర్యాది గ్రహములు, చరాచర జగత్తు పుట్టాయి. లోక శిక్షణ కోసం ఆయన దండధారియై మహిష వాహనంపై
దక్షిణ దిశను పాలిస్తున్నాడు. భస్మము లోపల నిప్పుకణిక ఉన్నట్లుగా ఆయన అందరిలోనూ
సత్యాది రూపంతో ఉంటాడు. ఆయన అంశలైన ఇంద్రాదుల కంటే ఆయనే శ్రేష్ఠుడు. కాబట్టి మేము
ఆ నీలవర్ణము గల యముడిని ఉపాసిస్తున్నాము..."
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 179 నుండి 202 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
వ్యాఖ్య అనువాదం
(యమ ఉపాసకుల వాదన కొనసాగింపు):
"మేము నీలవర్ణము గల యముడిని ఉపాసిస్తాము, దానివల్ల మూల అజ్ఞానము నశిస్తుంది. అజ్ఞానము నశించినప్పుడు 'అంతా యముడే' అనే బోధ కలుగుతుంది. అప్పుడు శుక్ల
యముడిని (నిర్గుణ స్థితిని) పొందడమే మోక్షము. కావున మోక్షార్థులైన మీరందరూ అనన్య
చిత్తంతో ఆయనను ఉపాసించండి, ఆ బోధ ద్వారా ముక్తిని
పొందండి."
శంకరుల సమాధానం: శంకరులు వారితో ఇలా అన్నారు: "ఇలా అనకండి, మీ మాటలు శ్రుతి (వేదము) విరుద్ధముగా ఉన్నాయి. పూర్వం తన
తండ్రి శాపం వల్ల నచికేతుడు అనే బ్రాహ్మణ బాలుడు యమలోకానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ మూడు
రాత్రులు ఆహారం లేకుండా అతిథిగా ఉన్న ఆ బాలుడి తేజస్సును చూసి, యముడు భయపడి నమ్రతతో ఇలా అన్నాడు: 'ఓ బ్రాహ్మణుడా!
నా ఇంటిలో అతిథివైన నీవు మూడు రాత్రులు భోజనం లేకుండా ఉన్నావు. నీకు నమస్కారము.
నాకు శుభం కలుగుగాక! దీనికి బదులుగా మూడు వరాలను కోరుకో.'
అప్పుడు నచికేతుడు యముడిని ఇలా కోరాడు: 'మృత్యుదేవా!
నా తండ్రి గౌతముడు నాపై కోపం వదిలి ప్రశాంత మనస్కుడై ఉండాలి. నేను తిరిగి
వెళ్ళినప్పుడు నన్ను గుర్తుపట్టి నాతో మాట్లాడాలి. ఇది నా మొదటి వరం.'
యముడు ఇలా అన్నాడు: 'నీ తండ్రి ఉద్దాలకుడు నిన్ను
చూడగానే మృత్యువు నుండి విముక్తుడవైన నిన్ను గుర్తుపట్టి, మునుపటి
వలె ప్రీతితో ఉంటాడు. ప్రశాంతంగా నిద్రిస్తాడు.'
నచికేతుడు రెండో వరం ఇలా కోరాడు: 'స్వర్గలోకంలో
భయం ఉండదు, ముసలితనం ఉండదు, ఆకలి
దప్పులు ఉండవు అని విన్నాను. అటువంటి స్వర్గాన్ని ఇచ్చే అగ్ని విద్యను నాకు
ఉపదేశించు.' యముడు ఆదరంతో అగ్ని స్వరూపాన్ని ఉపదేశించాడు.
ఆ తర్వాత బుద్ధిమంతుడైన నచికేతుడు మూడో వరం ఇలా కోరాడు: 'మనిషి చనిపోయిన తర్వాత కొందరు ఆత్మ ఉందని, మరికొందరు లేదని అంటారు. ఈ సందేహాన్ని నివృత్తి చేసే ఆత్మ విద్యను నాకు
ఉపదేశించు.' యముడు అతనికి అనేక ధన కనక వస్తు వాహనాల ఆశ
చూపినప్పటికీ, నచికేతుడు లొంగలేదు. అతని వైరాగ్యాన్ని చూసి
యముడు రహస్యమైన ఆత్మ తత్త్వాన్ని ఇలా ఉపదేశించాడు:
'సర్వ వేదములు ఏ పదాన్ని
కీర్తిస్తున్నాయో, తపస్సులన్నీ దేని గురించి చెబుతున్నాయో,
దేనిని కోరి బ్రహ్మచర్యం పాటిస్తారో.. ఆ పదాన్ని సంక్షిప్తంగా
చెబుతాను, అది ఓం. శరీరము లేనివాడు,
అనిత్యమైన శరీరములలో నిత్యుడై ఉన్నవాడు, సర్వవ్యాపి
అయిన ఆత్మను ధీరుడైన వాడు తెలుసుకుని శోకించడు. ఎవరికి బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ వర్ణములు ఆహారమో, మృత్యువు కూర (ఉపసేచనము)
వంటిదో.. అట్టి పరమాత్మ ఎక్కడ ఉన్నాడో ఎవరికి తెలుసు?'
ఈ విధంగా యముడి చేతనే ఉపదేశించబడిన నచికేతుడు కృతార్థుడై ఇంటికి వెళ్ళాడు.
ఇక్కడ గమనించండి.. శ్రుతిలో యముడు 'మృత్యువు పరమాత్మకు ఒక కూర
(ఉపసేచనము) వంటిది' అని చెప్పాడు. అంటే తినేవాడు (పరమాత్మ)
వేరు, కూర (యముడు/మృత్యువు) వేరు. తినే పదార్ధం తనను తాను
తినుకోదు కదా! కాబట్టి యముడి కంటే పరబ్రహ్మము పరమైనది మరియు జగత్కారణము.
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వర
రూపాల్లోనే పరమాత్మను సేవించాలి. యమ చిహ్నాలను (కాల్చిన గుర్తులు) ధరించడం వల్ల
విముక్తి కలుగుతుందనే మీ మాట సాహసమే అవుతుంది. మార్కండేయ పురాణంలో శివుడు యముడిని
అణచివేసి తన భక్తుడిని ఎలా రక్షించాడో వినండి. మరియు 'సుందరుడు'
అనే పాపాత్ముడు ఒకనాడు ధనలోభంతో శివరాత్రి నాడు జాగరణ చేశాడు.
చనిపోయిన తర్వాత యమదూతలు అతనిని తీసుకువెళ్తుండగా..."
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 203 నుండి 226 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
వ్యాఖ్య అనువాదం
(యమ ఉపాసకులకు శంకరుల బోధన
కొనసాగింపు): యమదూతలు ఆ జీవుడిని తీసుకువెళ్తుండగా, శివదూతలు
వచ్చి వారిని బాగా కొట్టి పంపివేశారు. అప్పుడు ఆ సుందరుడు యమలోకాన్ని వదిలి
శివలోకానికి వెళ్ళాడు. శివదూతల చేత తీసుకువెళ్లబడిన అతడు భక్తులలో
అగ్రగణ్యుడయ్యాడు. అలాగే అజామిళుడు కూడా బ్రాహ్మణ కర్మలను వదిలివేసి, నీచ స్త్రీ సాంగత్యం వల్ల ఐదుగురు కుమారులను పొందాడు. తన చివరి కుమారుడికి
'నారాయణ' అని పేరు పెట్టుకున్నాడు. మరణ
సమయంలో యమదూతలు అతనిని పీడిస్తుండగా, అతడు తన కుమారుడిని
ఉద్దేశించి 'నారాయణ' అని పిలిచాడు.
వెంటనే విష్ణుదూతలు వచ్చి యమదూతలను అడ్డుకున్నారు. యమదూతలు భంగపడిన సంకల్పం గలవారై
తమ యమలోకానికి తిరిగి వెళ్లారు.
కాబట్టి మీరు ఈ కాల్చిన గుర్తులను (చిహ్నాలను) వదిలివేసి, అద్వైత తత్త్వమందు ఆసక్తి కలిగి ఉండండి. వైదిక కర్మలను
ఆచరిస్తూ పరిశుద్ధులవ్వండి. ఆ పైన గురు ఉపదేశం ద్వారా జ్ఞానాన్ని పొంది శాంతిని
పొందండి.
శంకరులు ఇలా చెప్పగానే, వారు వెంటనే ఆయనకు నమస్కరించి
అలాగే శిష్యులుగా మారిపోయారు.
ప్రయాగ క్షేత్రము - వివిధ ఉపాసకుల రాక: అటుపిమ్మట శంకరులు పుణ్యవర్ధకమైన
ప్రయాగ క్షేత్రానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ గంగ, యమున, సరస్వతి నదుల సంగమము వద్ద
గురువుగారు నివసిస్తుండగా.. పాశము (త్రాడు) గుర్తులు గల వరుణ ఉపాసకులు, ధ్వజ చిహ్నము గల వాయు ఉపాసకులు, భూమిదేవిని పూజించే
వారు మరియు తీర్థోపాసకులు (బిందు చిహ్నం గలవారు) అందరూ అక్కడికి వచ్చారు.
వారిలో తీర్థపతి అనే గురువు శంకరులతో ఇలా అన్నాడు: "యతిశ్రేష్ఠా!
పుణ్యప్రదమైన నా విచిత్ర మతాన్ని వినండి. అందరికంటే శ్రేష్ఠుడు, జీవనానికి ఆధారుడు అయిన వరుణుడే సేవించదగిన దైవం."
అప్పుడు వాయు ఉపాసకుడు 'సమీరుడు' మాట్లాడుతూ..
ప్రాణనాథుడైన వాయువే సర్వప్రాణులకు ఆధారం కాబట్టి ఆయనే ఉపాసనీయుడు అన్నాడు. ఆ
తర్వాత 'అనంతుడు' అనే ముని..
సర్వోత్తమమైన భూమిని ఉపాసించాలని చెప్పాడు. చివరగా 'జీవనదుడు'
అనే తీర్థోపాసకుడు ఇలా అన్నాడు: "సుఖాన్ని కోరే వారందరూ తీర్థ
సేవ చేయాలి. అందునా 'త్రివేణి' అని
ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ సంగమ తీర్థం యొక్క ఒక బిందువు తగిలినా పాపాలు నశిస్తాయి. దీని
దర్శనం వల్లనే విముక్తి కలుగుతుందని కొందరు చెబుతారు. 'అమ్మా!
నీ దర్శనం వల్ల ముక్తి కలుగుతుంది కానీ, స్నానం వల్ల కలిగే
ఫలం నాకు తెలియదు' అని నారదుడు కూడా కీర్తించాడు. 'ఆపో వై సదమిదం సర్వమ్' (నీరే ఇదంతా) అని శ్రుతి
చెబుతోంది. కాబట్టి సర్వాత్మకమైన ఈ జలమే బ్రహ్మము. మోక్షార్థులు దీనిని
ప్రయత్నపూర్వకంగా సేవించాలి."
శంకరుల సమాధానం: పరమ గురువు శంకరులు ఇలా అన్నారు: "ఉపాసన సుఖాన్ని
ఇస్తుంది కానీ, అది శాశ్వతం కాదు. జలము
సర్వోత్తమమని శ్రుతి చెప్పినప్పుడు, అది కేవలం భూమి మొదలైన
వాటితో పోల్చినప్పుడు మాత్రమే అని గ్రహించాలి. అశాశ్వతమైన తీర్థ సేవ వల్ల మీకు
ముక్తి లభించదు. ఆత్మజ్ఞానం ఒక్కటే ముక్తికి సాధనం. కాబట్టి మోహాన్ని వదిలి
ఆత్మజ్ఞానాన్ని సాధించండి. విశ్వ సుఖాలకు అతీతమైన అప్రమేయ స్థితిని పొంది ముక్తులు
అవ్వండి."
శంకరుల బోధన విన్న ఆ ఉపాసకులందరూ తమ చిహ్నాలను వదిలి ఆయనకు శిష్యులయ్యారు.
శూన్యవాది (నాస్తికుడు) రాక: అప్పుడు ఒక శూన్యవాది వచ్చి శంకరులకు నమస్కరించి
ఇలా అన్నాడు: "ఓ శంకరా! నేను మార్గంలో ఒక వింత చూశాను, జాగ్రత్తగా విను. ఎండమావి నీళ్లలో స్నానం చేసి, ఆకాశ పుష్పాలను తలలో ధరించి, వంధ్యా పుత్రుడు (కనని
స్త్రీ కొడుకు), కుందేలు కొమ్ములతో చేసిన ధనుస్సును
పట్టుకుని సుఖంగా వెళ్తున్నాడు. అది చూసి నేను అతడిని దైవంగా భావించి నమస్కరించి
నీ దగ్గరికి వచ్చాను." (ఇక్కడ శూన్యవాది అసంభవమైన విషయాలను చెబుతూ లోకమంతా
శూన్యమని వేళాకోళంగా వాదించాడు).
అప్పుడు శంకరులు "ఓ విద్వాంసుడా! నీ పేరేమిటి?" అని అడిగారు. అతడు "నా పేరు 'నిరాలంబనుడు'. నా తండ్రి పేరు 'క్లృప్తనాముడు' (కల్పిత నామం కలవాడు). నేను ఈ శూన్య
మత ప్రవక్తను" అని చెప్పాడు. అది విని పరమ గురువు ఇలా అన్నారు...
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 227 నుండి 249 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
వ్యాఖ్య అనువాదం
(శూన్యవాదితో శంకరుల సంవాదం
కొనసాగింపు): "నీ మతం నింద్యమైనది. శూన్యము ఎన్నటికీ
బ్రహ్మము కాజాలదు. 'తమేవ భాంతమనుభాతి సర్వం' (ఆయన ప్రకాశిస్తుంటేనే సర్వమూ ప్రకాశిస్తోంది) అని శ్రుతి చెబుతోంది. కావున
నీ మూర్ఖత్వాన్ని వదిలి అద్వైత విద్యను ఆశ్రయించి సుఖముగా ఉండు."
అప్పుడు ఆ శూన్యవాది ఇలా అన్నాడు: "వేదములలో 'ఖం బ్రహ్మ' (ఆకాశమే బ్రహ్మము) అని ఉంది
కదా! ఆకాశమే అన్ని భూతాల కంటే గొప్పది, అన్నింటికీ లయ
స్థానము అని శ్రుతి చెబుతోంది. వేదాంత సూత్రములలో కూడా 'ఆకాశస్తల్లింగాత్'
అని ఆకాశానికే బ్రహ్మత్వము నిశ్చయించబడింది. కాబట్టి నా మతమును
స్వీకరించండి."
దానికి గురువరులైన శంకరులు ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "ఓ మూఢుడా! ఆకాశము అనేది
సగుణమైనది (శబ్ద గుణము కలది), కాబట్టి అది పరబ్రహ్మము
కాజాలదు. వేదములలో ఆకాశము అనేది కార్యరూపమైనదిగా (పుట్టినదిగా) చెప్పబడింది.
బ్రహ్మము నిత్యమైనది, పుట్టుక లేనిది. శ్రుతి ఏ ఆకాశము
గురించి చెబుతోందో అది హృదయాకాశము లేదా చిదాకాశము (జ్ఞానాకాశము) మాత్రమే కానీ,
ఈ భౌతిక ఆకాశము కాదు. పూర్వం శాలవత్యుడనే రాజు ఆకాశమే పరమ గమ్యమని
భావించినప్పుడు, జైవలి అనే రాజు ఆ వాదనలోని దోషాలను
నిరూపించి నిందించాడు. కాబట్టి దోషయుక్తమైన ఈ వాదనను ఎలా అంగీకరిస్తాం?"
ఈ వివరణ విన్న ఆ శూన్యవాది సంతోషించి, "మీ
దర్శనం వల్ల నేను పవిత్రుడినయ్యాను. నాకు బ్రహ్మమును ఉపదేశించండి" అని
ప్రార్థించాడు. అప్పుడు శంకరులు, "నీ హృదయంలో ఉన్న
ఆత్మరూప ఆకాశమును (దహరాకాశమును) ఉపాసించు, దానివల్ల నీకు
మోక్షం కలుగుతుంది" అని బోధించి అతడిని శిష్యుడిగా స్వీకరించారు.
వరాహ ఉపాసకుల రాక: అనంతరం ఒక వరాహ ఉపాసకుడు వచ్చి, శంకరులకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: "స్వామీ! ప్రళయ కాలంలో
మునిగిపోయిన భూమిని ఉద్ధరించిన ఆదివరాహమూర్తియే పరమాత్మ. ఆయనను భజించండి."
వీరు తమ భుజాలపై 'దంష్ట్రా' (కోరలు)
గుర్తులు ధరించి ఉన్నారు.
శంకరులు వారితో ఇలా అన్నారు: "బ్రాహ్మణుడైన వాడు వేదోక్తమైన తపస్సును, కర్మలను మాత్రమే ఆచరించాలి. శరీరముపై ఇటువంటి గుర్తులు
ధరించడం వేద సమ్మతం కాదు. ఒకవేళ ఇటువంటి చిహ్నాలే మోక్షాన్ని ఇస్తాయనుకుంటే,
కూర్మ (తాబేలు), మత్స్య (చేప) వంటి అన్ని
అవతారాల గుర్తులను శరీరం నిండా వేసుకోవాల్సి వస్తుంది కదా! బాహ్య చిహ్నాల వల్ల
బ్రాహ్మణుడికి ఎటువంటి ప్రయోజనం లేదు. సగుణ బ్రహ్మమును సేవించాలనుకుంటే
నిరభ్యంతరంగా శివ లేదా విష్ణు రూపాలను సేవించు. కానీ సంధ్యావందనాది నిత్యకర్మలను
వదిలి ఇటువంటి గుర్తులు ధరించే బ్రాహ్మణుడు దండనార్హుడు. కాబట్టి నీ మూర్ఖత్వాన్ని
వదిలి సన్మార్గంలో నడిచి ముక్తుడవు అవ్వు."
ఆచార్యుల బోధనతో అతడు జ్ఞానమును పొంది, 'లక్ష్మణుడు'
అనే పేరుతో గొప్ప తపస్వియైన శిష్యుడిగా మారాడు.
లోక ఉపాసకులు మరియు గుణ ఉపాసకులు: ఆ తర్వాత 'కామకర్మ' అనే వ్యక్తి వచ్చి,
"జనుల సమూహమే (లోకమే) ఈశ్వరుడు, కాబట్టి
లోక సేవయే మోక్షం" అని వాదించాడు. శంకరులు అతడిని మందలిస్తూ, "అశాశ్వతమైన లోక సేవ వల్ల శాశ్వతమైన ముక్తి లభించదు" అని బోధించి
అద్వైత మార్గంలోకి మళ్ళించారు.
అనంతరం త్రిగుణములను (సత్వ, రజో, తమో
గుణాలను) సేవించే వారు వచ్చి ఇలా అన్నారు: "స్వామీ! గుణములే ఈ జగత్తుకు
కారణం. బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులను సృష్టించినది ఈ గుణములే. కాబట్టి మేము ఆ
గుణములనే సేవిస్తాము. అప్రయత్నంగా మాకు అన్ని సంపదలు కలుగుతున్నాయి..."
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 250 నుండి 274 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
వ్యాఖ్య అనువాదం
(గుణ ఉపాసకుల వాదనకు శంకరుల
సమాధానం): గుణములే సృష్టికర్తలని, వాటిని సేవించాలని వారు
పలకగా శంకరులు ఇలా అన్నారు: "పుట్టిన వస్తువులను (జన్య పదార్థాలను) ఉపాసించడం
వల్ల మోక్షం సిద్ధించదు. అది అత్యంత అయుక్తము." ఆ మాటలతో వారు తమ కుమతిని
వదిలి శుద్ధాద్వైత పారాయణులై శిష్యులుగా మారిరి.
సాంఖ్యుడి (ప్రధానవాది) రాక: అనంతరం ఒక సాంఖ్యుడు వచ్చి శంకరులకు నమస్కరించి
ఇలా అన్నాడు: "జగత్తుకు 'ప్రధానము' (ప్రకృతి) ఉపాదాన కారణమని మా స్మృతి చెబుతోంది. మనుస్మృతి వలె మా సాంఖ్య
స్మృతి కూడా ప్రమాణమే. సత్వ, రజ, తమో
గుణాల సామ్యావస్థయే ప్రధానము. అది మహత్తత్త్వాదులకు కారణము. అవ్యక్తమైన ఆ
ప్రకృతియే వ్యక్తమై జగత్తుగా మారుతుంది. దానిని ఉపాసించడం వల్లనే మానవులకు ముక్తి
లభిస్తుంది."
శంకరులు ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "ఓ సాంఖ్యుడా! నీ వాదన వేద విరుద్ధము.
వేదానికి అనుకూలంగా ఉన్న స్మృతికే ప్రామాణ్యం ఉంటుంది కానీ, వేద విరుద్ధమైన దానికి కాదు. వేదములలో ఎక్కడా 'ప్రధానము' జగత్కారణమని చెప్పబడలేదు. జగత్తు
పుట్టకముందు 'తదైక్షత' (అది
ఆలోచించింది/చూసింది) అని శ్రుతి చెబుతోంది. జడమైన ప్రధానానికి ఆలోచించే శక్తి
(ఈక్షితృత్వము) ఉండదు. 'నాశబ్దమీక్షతేః' అని బ్రహ్మసూత్రములలో చెప్పబడింది. కాబట్టి చైతన్య స్వరూపమైన సత్య
బ్రహ్మమే కారణము కానీ జడ ప్రకృతి కాదు. అద్వైత నిష్ఠను పొందు."
సాంఖ్యుడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు: "వేదములలో 'అవ్యక్తము' అనే శబ్దం ఉంది కదా! 'అచింత్యమవ్యక్తమరూపమవ్యయం...' అని దేనిని
తెలుసుకుంటే మృత్యు ముఖం నుండి విముక్తుడవుతాడో అది మా ప్రధానమే (ప్రకృతి)."
దానికి శంకరులు ఇలా వివరించారు: "అక్కడ 'అవ్యక్త' శబ్దానికి సందర్భాన్ని బట్టి
అర్థం చెప్పుకోవాలి. అది పరమాత్మనే సూచిస్తుంది. కేవలం గుణ సామ్యావస్థ వల్ల జ్ఞానం
కలగదు. కాబట్టి ఈ మతాన్ని వదిలి అద్వైత విద్యను ఆశ్రయించి సుఖముగా ఉండు." ఆ
సాంఖ్యుడు శంకరుల శిష్యుడయ్యాడు.
కాపిల యోగి వృత్తాంతము: అనంతరం యోగవిదుడైన ఒక కాపిల యోగి వచ్చి ఇలా అన్నాడు:
"యోగము ద్వారానే ముక్తి కలుగుతుందని నా అభిప్రాయం. పవిత్రమైన ప్రదేశంలో
సుఖాసనంలో కూర్చుని, ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి,
హృదయ పద్మంలో నిర్మలమైన, అచింత్యమైన, శివ స్వరూపమైన పరమాత్మను ధ్యానించాలి. ఉమాసహాయుడైన పరమేశ్వరుడిని, త్రిలోచనుడిని ధ్యానించిన వాడు సమస్త సాక్షియైన పరమాత్మను పొందుతాడు. చక్ర
భేదనము (షట్చక్ర భేదనము), జప విద్యల ద్వారా ముక్తి
లభిస్తుందని మా యోగ శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి."
శంకరులు ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "ఓ యోగీ! వేదములలో 'దహర విద్య' (హృదయాకాశ విద్య) చెప్పబడింది
కానీ, నీవు చెప్పే యోగము మాత్రమే మోక్ష కారణము కాదు. 'సోham' (నేనే ఆయనను) అనే అజపా మంత్రం ద్వారా
జీవేశ్వరుల అభేదాన్ని నిశ్చయించుకోవాలి. భేద బుద్ధి ఉంటే యోగము ఎలా సిద్ధిస్తుంది?
Shutterstock
'సర్వ భూతములలో తనను, తన యందు సర్వ భూతములను చూసేవాడు పరబ్రహ్మమును పొందుతాడు. జ్ఞానము తప్ప
ముక్తికి వేరే మార్గము లేదు.'
అని శ్రుతి ఘోషిస్తోంది. కాబట్టి కేవలం శారీరక/ప్రాణాయామ క్రియల కంటే
ఆత్మజ్ఞానమే ప్రధానము."
సంస్కృత వ్యాఖ్యాన భాగములోని 275 నుండి 295 వరకు గల శ్లోకాలకు సులభమైన తెలుగు అనువాదం ఇక్కడ ఉంది:
శంకరుల బోధన మరియు యోగి వాదన
శంకరులు యోగీశ్వరుడితో తన వాదనను కొనసాగిస్తూ ఇలా అన్నారు: "జ్ఞానము తప్ప ముక్తికి వేరే మార్గము లేదని వేదము
నిషిద్ధముగా (ఖచ్చితంగా) చెబుతోంది. షట్చక్ర భేదనము మొదలైన క్రియల వల్లనే ముక్తి
కలుగుతుందని శ్రుతి ఎక్కడైనా చెప్పిందా? 'శాంత్యాది గుణములు
కలవాడు తన ఆత్మను తనలోనే దర్శించాలి' అని, 'వేదాంత విజ్ఞానము చేత నిశ్చయించబడిన అర్థము కలవారు, సన్న్యాస
యోగము చేత శుద్ధ చిత్తులైన యతులు బ్రహ్మలోకమున ముక్తులవుతారు' అని మాత్రమే శ్రుతి వచనాలు ఉన్నాయి. కాబట్టి నీవు చెప్పిన ఈ కేవల యోగ
మార్గము ఉపేక్షించదగినది."
యోగి యొక్క ఎదురుదాడి: అప్పుడు ఆ యోగి మరల ఇలా అన్నాడు: "ఓ యతీ! నీవు
అజ్ఞానం వల్ల ఇలా మాట్లాడుతున్నావు. 'ఖేచరీ ముద్ర' తెలియకుండా ఎవడైనా బ్రాహ్మణుడు నేను బ్రహ్మజ్ఞానిని అని అంటే, వాని నాలుకను ఖండించాలి అని శాసనం ఉంది. మూడు నదుల (ఇడ, పింగళ, సుషుమ్న) కలయిక అయిన 'త్రికూటము'
తెలియకుండా, 'శృంగాటకము' తెలియకుండా, 'మనోన్మని' స్వరూపమును,
'అంగుష్ఠ మాత్ర పురుషుని' (హృదయంలో ఉండే ఆత్మ)
స్థానమును తెలియకుండా 'అహం బ్రహ్మాస్మి' అని పలికే వాని నాలుకను కోసివేయాలి. జాగ్రత్త, స్వప్న-సుషుప్తి-జాగ్రత్
అవస్థల స్థానము తెలియకుండా బ్రహ్మము గురించి మాట్లాడేవాడి తల కింద పడుతుంది.
హఠయోగము, లయయోగము తెలిసిన వాడే సనాతన బ్రహ్మమును పొందుతాడు.
కాబట్టి మోక్షాకాంక్షులైన మీరు ఈ యోగమును ప్రయత్నపూర్వకంగా స్వీకరించాలి."
శ్రీశంకరుల తుది నిర్ణయం
యోగి మాటలు విన్న ఆచార్యుల వారు ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "నీవు అజ్ఞాన మోహితుడవై వ్యర్థముగా వాగుతున్నావు. అష్టాంగ
యోగము ముక్తిని ఇవ్వదు, అది కేవలము చిత్త శుద్ధిని, ఏకాగ్రతను మాత్రమే ఇస్తుంది. నీవు చెప్పిన ముద్రలు తెలియకపోతే ముక్తి లేదు
అనడం అత్యంత సాహసమే (తప్పు). వేదము కేవలము బ్రహ్మజ్ఞానము వల్లనే ముక్తి అని
చెబుతోంది."
ముక్తి మార్గము: శ్రుతి ప్రోక్తమైన కర్మలందు నిష్ఠ కలిగి, చిత్త శుద్ధి పొంది, వివేక వైరాగ్యములతో,
శమ దమాది షట్క సంపత్తితో కూడిన ముముక్షువు గురువును ఆశ్రయించాలి.
గురువు ముఖతః 'తత్త్వమసి' (అది నీవే)
అనే మహావాక్యాన్ని విని, మనన నిదిధ్యాసల ద్వారా అభేదమైన
సచ్చిదానంద రూపాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడే మానవుడు ముక్తుడవుతాడు.
ఇట్లు శంకరుల బోధన విన్న ఆ యోగి భక్తితో గురువుగారి పాదాలకు నమస్కరించి
శిష్యుడయ్యాడు.
పరమాణువాదుల (న్యాయ-వైశేషిక) రాక
ఆ తర్వాత 'ధీరశివుడు' మొదలైన పరమాణువాదులు వచ్చి ఇలా అన్నారు: "పరమేశ్వరుడు
సృష్టికర్త. ఆయన భూమి మొదలైన వాటి పరమాణువులను కలిపి సృష్టిని చేస్తాడు, ప్రళయ కాలంలో వాటిని విడదీస్తాడు. జీవులను సృష్టించి ఆయన సాక్షిగా ఉంటాడు.
ఇదే సత్యము."
దానికి శంకరులు ఇలా అన్నారు: "ఇది వేద విరుద్ధము. పరమాత్మ నుండే ఆకాశము, భూమి మొదలైనవి పుట్టాయని శ్రుతి చెబుతోంది. అటువంటప్పుడు
పరమాణువులకు నిత్యత్వము ఎలా ఉంటుంది? పరమేశ్వరుడు ఒక్కడే
నిత్యుడు, ఆయన నుండి పుట్టిన ఈ జగత్తు అంతా అనిత్యము. జగత్తు
ఈశ్వరుడి నుండి పుట్టలేదు అని మీరు అంటే, ఆ వాదన
నిలబడదు..."
పరమాణువాద ఖండన (న్యాయ-వైశేషిక మతము)
శంకరులు పరమాణువాదులతో తమ సంవాదాన్ని కొనసాగిస్తూ ఇలా అన్నారు: "పరమాణువులు జగత్తుకు కారణం కావు. గౌతమ మహర్షి ప్రవచించిన
విద్య (న్యాయ శాస్త్రం) కేవలం తర్కానికే పరిమితం. దానిని మాత్రమే పట్టుకుని
వేదాంతాన్ని వదిలేస్తే ముక్తి లభించదు. 'గౌతమీ విద్యను
అభ్యసించిన వాడు తిరిగి జన్మనెత్తుతాడు' అని పెద్దలు
చెబుతారు. కాబట్టి ఆ భేద బుద్ధిని వదిలి, అద్వైతాన్ని
ఆశ్రయించండి. గురుభక్తి వల్ల కలిగే ఆత్మజ్ఞానం ద్వారానే ముక్తి లభిస్తుంది." ఇది
విన్న ధీరశివుడు మొదలైన వారు శంకరుల శిష్యులయ్యారు.
కాశీ క్షేత్ర సందర్శన మరియు కర్మవాద ఖండన
శంకరులు శిష్యులతో కలిసి ప్రయాగ నుండి కాశీ క్షేత్రానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ
మూడు నెలల పాటు నివసించారు. శంఖ నాదాలు, స్తోత్రాలతో
కాశీ పురమంతా విచిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక శోభతో విలసిల్లింది. అక్కడ కొందరు కర్మవాదులు వచ్చి
ఇలా అన్నారు: "స్వామీ! ఈ విశ్వం కర్మ వల్లనే పుడుతోంది.
మంచి కర్మలు చేస్తే బ్రాహ్మణాది ఉత్తమ జన్మలు, పాప కర్మలు
చేస్తే శూద్రాది అధమ జన్మలు లభిస్తాయి. జనకాది మహర్షులు కర్మ ద్వారానే సిద్ధిని
పొందారు. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునే వారు కర్మలనే ఆచరించాలి. సుఖప్రాప్తియే
మోక్షం."
శంకరుల సమాధానం: "కర్మ అనేది జడమైనది. జడమైన
కర్మ ఫలాన్ని ఇవ్వలేదు, ఫలదాత అయిన ఈశ్వరుడే ముఖ్యం. 'యస్యైతత్కర్మ' అని శ్రుతి చెబుతోంది. ఆకాశం మధ్యలో
ఉండే శంభుడే (పరమాత్మ) జగత్కారణమని, ధ్యేయమని వేదం
బోధిస్తోంది. బ్రహ్మమే సూక్ష్మ, స్థూల జగత్తుకు కారణం.
సర్వజ్ఞుడైన ఈశ్వరుడే కారణం తప్ప జడమైన కర్మ కాదు. మందబుద్ధి కలవారే కర్మను
మోక్షసాధనంగా నమ్ముతారు." ఇది విని వారు పరవిద్యను (అద్వైతాన్ని) ఆశ్రయించి
శిష్యులయ్యారు.
చంద్ర ఉపాసకుల వృత్తాంతము
అనంతరం 'వాభరణుడు' అనే
చంద్ర ఉపాసకుడు వచ్చి ఇలా అన్నాడు: "చంద్రుడు సర్వలోక
ప్రకాశకుడు, దేవతల పాలకుడు. ఆయనను ఉపాసించడం వల్లనే ముక్తి
కలుగుతుంది."
శంకరుల సమాధానం: "అశాశ్వతమైన చంద్రుడిని
ఉపాసించడం వల్ల శాశ్వతమైన మోక్షం లభించదు. పుణ్య కర్మలు చేసిన వారు ధూమ మార్గం
ద్వారా చంద్రమండలానికి వెళ్తారు, కానీ అక్కడ పుణ్యం
క్షీణించగానే తిరిగి ఈ లోకానికి రావాల్సిందే (పునరావృత్తి). 'ఏష దేవాన్నం' అని శ్రుతి చెబుతోంది, అంటే చంద్రుడు దేవతలకు ఆహారం వంటివాడు. కాబట్టి అక్కడ ముక్తి లేదు.
అద్వైతాన్ని ఆశ్రయించి ముక్తుడవు అవ్వు."
గ్రహ ఉపాసకుల వృత్తాంతము
అనంతరం అంగారకాది నవగ్రహాలను ఉపాసించే వారు వచ్చి, వారిని సేవిస్తేనే ముక్తి అని వాదించారు. శంకరులు వారికి ఇలా
నచ్చజెప్పారు: "గ్రహ శాంతి అనేది లోకంలో కష్టాల
నివృత్తి కోసం చెప్పబడింది కానీ, మోక్షం కోసం కాదు. 'సదేవ సౌమ్యేదమగ్ర ఆసీత్' వంటి వాక్యాల ద్వారా వేదం
చేతనమైన బ్రహ్మజ్ఞానం వల్లనే ముక్తి అని చెబుతోంది." వారు కూడా శిష్యత్వము
స్వీకరించారు.
కాలవాది ఖండన
చివరగా ఆరు నెలల నుండి శంకరుల ఆశ్రయంలో ఉన్న ఒక క్షపణకుడు (సమయవాది) ఇలా అన్నాడు: "ప్రభూ! మీ
వద్ద ఆరు నెలలు ఉన్నాను. నా అభిప్రాయం ప్రకారం 'కాలమే'
పరబ్రహ్మము. కాలమే సర్వమును శాసిస్తుంది కాబట్టి దానినే
సేవించాలి."
శంకరుల సమాధానం: "కాలానికి కూడా పుట్టుక
ఉంది. 'సంవత్సరో వై ప్రజాపతిః' అని,
కాలం పరమాత్మ నుండి పుట్టిందని శ్రుతి చెబుతోంది. పుట్టిన వస్తువు
పరమాత్మ ఎలా అవుతుంది? కాబట్టి నీ కుబుద్ధిని వదిలి శుద్ధ
అద్వైతాన్ని ఆశ్రయించు."
పితృ దేవతల ఉపాసకుల ఖండన
శూన్యవాది మరియు కాలవాదిని జయించిన అనంతరం, పితృ దేవతలను ఉపాసించే వారు వచ్చి ఇలా అన్నారు: "చంద్రమండలంలో నివసించే అగ్నిష్వాత్తాది పితృదేవతలు నిత్యముక్తులు. వారిలో
కొందరు సాకారులు (మూర్తి ఉన్నవారు), మరికొందరు నిరాకారులు.
వారిని సేవించడం వల్ల ధర్మాది ఫలాలు, మోక్షం లభిస్తాయి.
గృహస్థుడైనప్పటికీ సత్యం పలుకుతూ, శ్రద్ధతో శ్రాద్ధ కర్మలు
ఆచరించేవాడు విముక్తుడవుతాడు. పితృదేవతల తృప్తి కోసం అమావాస్య నాడు శ్రాద్ధం
చేయాలి. కాబట్టి మీరు వారిని ఉపాసించండి."
శంకరుల సమాధానం: "కేవలం కర్మల వల్ల మోక్షం
లభించదని వేదం స్పష్టంగా చెబుతోంది. 'ఆత్మజ్ఞాని మాత్రమే
పరబ్రహ్మమును పొందుతాడు' అని శ్రుతి వచనం. కాబట్టి కర్మల
ఫలంపై ఆశ వదిలి, చిత్తశుద్ధితో గురువు ద్వారా ఉపదేశం పొంది,
ఆత్మవిచారణ చేసి ముక్తులు అవ్వండి." ఇది విని సత్యశర్మ మొదలైన
వారందరూ శిష్యులయ్యారు.
శేష మరియు గరుడ ఉపాసకుల వృత్తాంతము
అనంతరం 'శంఖపాదుడు', 'కుబ్జలీఢుడు' అనే వారు వచ్చి ఇలా అన్నారు:
"నారాయణుడు శయనించే శేషతల్పమే ఈశ్వరుడు, ఆ
శేషుడినే సేవించాలి. అలాగే ముక్తి కోసం గరుత్మంతుడిని సేవించాలి, ఎందుకంటే ఆయనే భగవంతుడి వాహనం."
శంకరుల సమాధానం: "వాహనాలను, తల్పాలను సేవించడం కంటే నేరుగా నారాయణుడిని సేవించడం ఉత్తమం. ఆపై గురువు
ద్వారా పరమతత్త్వాన్ని విని, విచారించి జ్ఞానము పొందితేనే
ముక్తి లభిస్తుంది." వారు కూడా శిష్యత్వము స్వీకరించారు.
సిద్ధ ఉపాసకుల వృత్తాంతము
'చిరకీర్తి' మొదలైన సిద్ధ ఉపాసకులు వచ్చి ఇలా అన్నారు: "మేము
సిద్ధుల ఉపదేశం ద్వారా మంత్రాలను పొంది కృతకృత్యులమయ్యాము. శ్రీశైలాది పర్వతాలపై
నివసించే సత్యనాథాది సిద్ధులు చిరంజీవులు. అంజన విద్యల ద్వారా మేము
సర్వజ్ఞులమయ్యాము. మా మతాన్ని ఎవరూ ఖండించలేరు."
శంకరుల సమాధానం: "అల్పమైన ఫలితాల కోసం
ప్రాకులాడటం వ్యర్థం. విచిత్ర వేషధారణ వల్ల, ఇతరుల ధనం
ఆశించడం వల్ల దోషం తప్ప ప్రయోజనం లేదు. ఈ దేహం ఎప్పుడూ దుఃఖమయమైనదే, కాబట్టి చిరంజీవిగా ఉండటం వల్ల వచ్చే లాభమేమీ లేదు. దేహంపై మమకారం వదిలి,
ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా విముక్తిని సాధించడమే పరమార్థం." వారు కూడా
శంకరుల బోధకు ప్రభావితులై శిష్యులయ్యారు.
గంధర్వ ఉపాసకుల ఖండన
అనంతరం గంధర్వ భక్తులు వచ్చి, "విశ్వావసువును ఉపాసించడం
వల్ల, నాద-బిందు-కళల జ్ఞానం వల్ల మేము ధన్యులమయ్యాము. మీరు
కూడా గాంధర్వ విద్యను (సంగీత విద్యను) అభ్యసించండి" అని చెప్పారు.
శంకరుల సమాధానం: "నీ వాదన వేద విరుద్ధం.
పరబ్రహ్మము శబ్దము, స్పర్శ, రూపములకు
అతీతమైనది."
శ్రుతి వాక్యం: "అశబ్దమస్పర్శమరూపమవ్యయం...
అనాద్యనంతం మహతః పరం ధ్రువం" (పరమాత్మకు శబ్దము లేదు,
స్పర్శ లేదు, రూపము లేదు. అది ఆది అంతము
లేనిది, నిత్యమైనది.)
"నాద-బిందు-కళలకు అతీతమైన
పరమాత్మను తెలుసుకున్నవాడే వేదవిదుడు. కాబట్టి మీరు కూడా ఇంద్రియ గోచరమైన నాదము
కంటే అతీతమైన బ్రహ్మమును భజించి ముక్తిని పొందండి."
యతిరాడథ తేషు తేషు దేశేష్వితి పాషణ్డపరాన్ద్విజాన్విమథ్నన్ ।।
అపరాన్తమహార్ణవోపకణ్ఠం ప్రతిపేదే ప్రతివాదిదర్భహన్తా ॥ ౨౯ ॥
బిలలాస చలత్తరఙ్గహస్తేనందరాజోఽభినయన్నిగూఢమర్థమ్ ॥ అవధీరితదున్దుభిస్వనేన
ప్రతివాదీవ మహాన్మహారవేణ ॥ ౩౦ ॥
బహులభ్రమవానవం జడాత్మా సుమనోభిర్మథితశ్చ పూర్వమేవ ॥ ఇతి
సిన్ధుముపేక్ష్య స క్షమావానివ గోకర్ణముదారధీః ప్రతస్థే ॥౩౧॥
అవగాహ్య సరిత్పతిం స తత్ర ప్రియమాసాద్య తుషారశైలపుత్ర్యాః ॥
స్తవసత్తమమద్ధతార్థచిత్రం రచయామాస ముజంగవృత్తరమ్యమ్ ॥ ౩౨ ॥
శ్లోకం 29: యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరాచార్యులు
వివిధ దేశాలలో పాషండ మతాలను అనుసరించే వారిని (వేద విరుద్ధులను) తన వాదనలతో
ఓడిస్తూ, పశ్చిమ సముద్ర తీరానికి చేరుకున్నారు. ఆయన
ప్రతివాదులనే దర్భలను ఛేదించే గొడ్డలి వంటివారు.
శ్లోకం 30: అక్కడ సముద్రుడు (నదరాజు) తన
అలలనే చేతులతో సైగ చేస్తూ, గంభీరమైన ఘోషతో ఏదో నిగూఢమైన
అర్థాన్ని ప్రకటిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాడు. ఆ సముద్రుని గర్జన ప్రతివాదుల విజయ
దుందుభి ధ్వనులను కూడా అణచివేసేంత గొప్పగా ఉంది. అంటే, సముద్రుడు
కూడా శంకరుల రాకకు స్పందిస్తున్నట్లుగా కవి వర్ణించారు.
శ్లోకం 31: సముద్రుడు ప్రతివాదిలా
కనిపిస్తున్నప్పటికీ, శంకరులు అతడిని ఉపేక్షించి
(పట్టించుకోకుండా) ముందుకు సాగారు. దానికి కారణాలు:
- సముద్రుడు జడ
స్వరూపుడు (నీటితో
నిండినవాడు / తెలివి తక్కువవాడు).
- అతడు బహుల భ్రమలు (సుడిగుండాలు / అజ్ఞానం) కలవాడు.
- పూర్వమే దేవతల
(పండితుల) చేత మధించబడినవాడు (క్షీరసాగర
మథనం). అందుకే శంకరులు సముద్రుడిని వదిలి, క్షమాగుణం
గలవారై ఉదార బుద్ధితో గోకర్ణ క్షేత్రానికి బయలుదేరారు.
శ్లోకం 32: గోకర్ణానికి చేరుకున్నాక,
శంకరులు సముద్ర స్నానం ఆచరించి, పార్వతీదేవికి
అత్యంత ప్రియమైన పరమేశ్వరుని (మహాబలేశ్వరుడిని) దర్శించుకున్నారు. అక్కడ స్వామిని
స్తుతిస్తూ, అద్భుతమైన అర్థాలతో కూడిన 'భుజంగప్రయాత' ఛందస్సులో అత్యంత రమ్యమైన స్తోత్రాన్ని
రచించారు.
విశేషాంశాలు
- శ్లేషాలంకారం: 31వ శ్లోకంలో సముద్రుడిని, ఒక మూర్ఖ
ప్రతివాదిని పోలుస్తూ 'జడ', 'భ్రమ',
'మథిత' అనే పదాలను కవి చాలా చాకచక్యంగా
వాడారు.
- భుజంగప్రయాత వృత్తం: శంకరాచార్యులు
రచించిన ప్రసిద్ధ స్తోత్రాలలో (ఉదాహరణకు: శివ భుజంగప్రయాత స్తోత్రం) ఈ
ఛందస్సు ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. ఇది వినడానికి పాము కదలిక వలె వేగంగా, లయబద్ధంగా ఉంటుంది.
- గోకర్ణ క్షేత్రం: ఇది
పరమశివుని పవిత్ర క్షేత్రం (కర్ణాటకలో ఉంది). ఇక్కడే రావణుడు ఆత్మలింగాన్ని
ప్రతిష్ఠించాలని ప్రయత్నించినట్లు పురాణ గాథ ఉంది. శంకరులు ఇక్కడ శివుని
అర్చించి అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని మరింతగా ప్రచారం చేశారు.
శ్లోకము 33
తదనన్తరమాగమాన్తవిద్యాం ప్రణతేభ్యః ప్రతిపాదయన్తమేనమ్ । హరదత్తసమాహ్వయో౽ధిగమ్య
స్వగురుం సఙ్గిరతే స్మ నీలకణ్ఠమ్ ॥ 33 ॥
తాత్పర్యము: అనంతరం, ప్రణమిల్లిన శిష్యులకు వేదాంత
విద్యను బోధిస్తున్న శ్రీశంకరాచార్యుల వద్దకు హరదత్తుడు అనేవాడు వెళ్లి, తన గురువైన నీలకంఠునితో ఇట్లు పలికెను.
వ్యాఖ్య: స్తోత్రములలో శ్రేష్ఠమైన దానిని (మహాబలేశ్వర స్తోత్రం) రచించిన
తరువాత, వినయపూర్వకముగా ఉన్న శిష్యులకు వేదాంత
విద్యను బోధిస్తున్న శ్రీశంకరుని గురించి, హరదత్తుడు అనే
పేరు గలవాడు తన గురువైన నీలకంఠుని వద్దకు వెళ్లి చెప్పెను.
శ్లోకము 34
భగవన్నిహ శఙ్కరాభిధానో యతిరాగత్య జిగీషురార్యపాదాన్ ।। స్వవశీకృతభట్టమణ్డనాదిః
సహ శిష్యైర్గిరిశాలయై సమాస్తే ॥ 34 ॥
తాత్పర్యము: "భగవన్! ఇక్కడికి శంకరుడు
అనే పేరు గల ఒక యతి మిమ్మల్ని జయించాలనే కోరికతో వచ్చి, తన
శిష్యులతో కలిసి శివాలయంలో ఉన్నాడు. ఆయన భట్టపాదులను, మండనమిశ్రుడు
మొదలైన వారిని ఇప్పటికే తన వాదనలతో వశీకృతం చేసుకున్నాడు."
వ్యాఖ్య: ఏమి చెప్పెనో ఉదాహరిస్తున్నాడు- "హే భగవన్! శంకరుడు అనే పేరు గల
యతి మిమ్మల్ని జయించాలనే కోరికతో ఇక్కడికి వచ్చి శిష్యులతో కలిసి శివాలయంలో
ఉన్నాడు." ఆయనను ఉపేక్షించకూడదని తెలుపుతూ- "భట్టపాదులను, మండనమిశ్రాదులను తన వశము చేసుకున్నవాడు ఆయన." అని
పలికెను.
శ్లోకము 35
ఇతి తద్వచనం నిశమ్య సమ్యగ్గ్రథితానేకనిబన్ధరత్నహారః । శివతత్పరసూత్రభాష్యకర్తా
ప్రహసన్వాచమువాచ శైవవర్యః ॥ 35 ॥
తాత్పర్యము: హరదత్తుని మాటలు విని, అనేక
నిబంధనలు (గ్రంథాలు) అనే రత్నహారాలను కూర్చినవాడు, శివతత్త్వ
ప్రధానమైన బ్రహ్మసూత్ర భాష్యకర్త, శైవులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ
నీలకంఠుడు నవ్వుతూ ఇట్లు పలికెను.
వ్యాఖ్య: ఇట్లు ఆ హరదత్తుని మాటలు విని, చక్కగా
కూర్చబడిన అనేక నిబంధనలు అనే రత్నహారములు కలవాడు, మరియు
శివతత్త్వపరమైన "అథాతో బ్రహ్మజిజ్ఞాసా" మొదలైన సూత్రములకు భాష్యమును
రచించినవాడు అయిన ఆ శైవశ్రేష్ఠుడు నవ్వుతూ ఈ మాట పలికెను.
శ్లోకము 36
సరితాం పతిమేష శోషయేద్వా సవితారం వియతః ప్రపాతయేద్వా । పటవత్సురవర్త్మ
వేష్టయేద్వా విజయే నైవ తథా౽పి మే సమర్థః ॥ 36 ॥
తాత్పర్యము: "ఆ యతి సముద్రాన్ని
ఎండగట్టినా, ఆకాశం నుండి సూర్యుని కింద పడేసినా, లేదా ఆకాశాన్ని ఒక వస్త్రంలా చుట్టేసినా సరే... నన్ను గెలవడంలో మాత్రం
అతడు సమర్థుడు కాలేడు."
వ్యాఖ్య: గర్వముతో కూడిన ఆ మాటను ఉదాహరిస్తున్నాడు- "ఒకవేళ ఈ యతి
సముద్రమును శోషింపజేసినా, లేదా ఆకాశము నుండి సూర్యుని
పడవేసినా, లేదా వస్త్రము వలె ఆకాశమును చుట్టివేసినా, అప్పటికి కూడా నన్ను జయించుటలో సమర్థుడు కాడు."
శ్లోకము 37
పరపక్షతమిస్రచఞ్చదర్కైర్మమ తర్కైర్బహుధా విశీర్యమాణమ్ ॥ అధునైవ మతం నిజం స
పశ్యత్వితి జల్పన్నిరగాదనల్పకోపః ॥ 37 ॥
తాత్పర్యము: "పరపక్షాలనే చీకట్లను
పారద్రోలే సూర్యుని వంటి నా తర్కాలతో, తన మతం ముక్కముక్కలై
పోతుండగా అతడు ఇప్పుడే చూస్తాడు గాక!" అని పలుకుతూ మిక్కిలి కోపంతో నీలకంఠుడు
బయలుదేరెను.
వ్యాఖ్య: పరపక్షము అనే అంధకారమును తొలగించుటలో ప్రకాశించు సూర్యుల వంటి నా
తర్కములతో, ఇప్పుడే అనేక విధములుగా
ముక్కలైపోవుచున్న తన మతమును ఆ యతి చూచుగాక అని పలుకుతూ, మిక్కిలి
కోపముతో నీలకంఠుడు బయటకు వచ్చెను.
శ్లోకము 38
సితభూతితరఙ్గితాఖిలాఙ్గః స్ఫుటరుద్రాక్షకలాపకమ్రకణ్ఠైః ॥ పరివీతమధీతశైవశాస్త్రైర్మునిరాయాన్తమముం
దదర్శ శిష్యైః ॥ 38 ॥
తాత్పర్యము: శరీరమంతా తెల్లని విభూతి ధరించి, కంఠమున స్పష్టముగా కనిపిస్తున్న రుద్రాక్ష మాలలతో అందముగా
ఉన్నవారు, శైవ శాస్త్రాలను క్షుణ్ణంగా చదివిన వారు అయిన
శిష్యులతో పరివేష్టితుడై వస్తున్న ఆ నీలకంఠుని శ్రీశంకర ముని చూసెను.
వ్యాఖ్య: తెల్లని విభూతితో వ్యాపించియున్న శరీర అవయవములు కలవారు, ప్రస్ఫుటముగా ఉన్న రుద్రాక్ష సమూహములతో మనోహరమైన కంఠములు
కలవారు, శైవ శాస్త్రములను అభ్యసించిన వారు అయిన శిష్యులతో
పరివేష్టితుడై వస్తున్న ఆ నీలకంఠుని శ్రీశంకర ముని చూసెను.
శ్లోకము 39
అధిగత్య మహర్షిసంనికర్షం కవిరాతిష్ఠిపదాత్మపక్షమేషః । శుకతాతకృతాత్మశాస్త్రతః
ప్రాక్కపిలాచార్య ఇవా౽౽త్మశాస్త్రమద్ధా ॥ 39 ॥
తాత్పర్యము: మహర్షియైన శ్రీశంకరాచార్యుల సమీపానికి వచ్చి, ఆ కవియైన నీలకంఠుడు తన పక్షాన్ని (సిద్ధాంతాన్ని) చక్కగా
స్థాపించెను. పూర్వం శుకమహర్షి తండ్రియైన శ్రీవేదవ్యాసుడు రచించిన ఆత్మశాస్త్రము
(శారీరక మీమాంస/బ్రహ్మసూత్రాలు) కంటే ముందే కపిలాచార్యుడు తన (సాంఖ్య)
శాస్త్రాన్ని ఏ విధంగా స్థాపించెనో, అదేవిధంగా ఈయన కూడా
చేసెను.
వ్యాఖ్య: మహర్షియైన శ్రీశంకరాచార్యుల సన్నిధికి, అనగా సమీపమునకు వచ్చి ఈ కవియైన నీలకంఠుడు తన పక్షమును చక్కగా
స్థాపించెను. అక్కడ ఉపమానమును చెప్పుచున్నాడు- శుకుని తండ్రియైన శ్రీవేదవ్యాసునిచే
రచింపబడిన ఆత్మను ప్రతిపాదించు శాస్త్రము కంటే, అనగా శారీరక
మీమాంస అను పేరు గల శాస్త్రము కంటే ముందే, కపిలాచార్యుడు
సాక్షాత్తుగా తన శాస్త్రమును ఏ విధముగా స్థాపించెనో ఆ విధముగా చేసెను.
శ్లోకము 40
భగవన్క్షణమాత్రమీక్ష్యతాం తత్ప్రథమం తు స్ఫురదుక్తిపాటవం మే । ఇతి
దేశికపుఙ్గవం నివార్య వ్యవదత్తేన సురేశ్వరః సుధీశః ॥ 40 ॥
తాత్పర్యము: "భగవన్! క్షణకాలం నా యొక్క
ఈ వాక్చాతుర్యాన్ని చూడండి" అని తన గురువైన శంకరులను ప్రార్థించి, పండితాగ్రణియైన సురేశ్వరాచార్యుడు ఆ నీలకంఠునితో వాదించెను.
వ్యాఖ్య: అప్పుడు తన గురువును వారించి సురేశ్వరుడు వివాదము చేసెనని
చెప్పుచున్నాడు- "హే భగవన్! క్షణకాలము మొదట నా యొక్క ఆ ప్రకాశించు
వాక్చాతుర్యమును చూడండి" అని గురుశ్రేష్ఠుని వారించి, పండితులకు ప్రభువైన సురేశ్వరుడు ఆ నీలకంఠునితో వాదించెను.
శ్లోకము 41
సుమతే తవ కౌశలం విజానే స్వయమేవైష మునిః ప్రతిబ్రవీతు । ఇతి తం వినివర్త్య
నీలకణ్ఠో యతికణ్ఠీరవసంముఖస్తదా౽౽సీత్ ॥ 41 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ పండితుడా! నీ నేర్పు
నాకు తెలుసు. కానీ ఈ మునియే (శంకరులే) స్వయంగా సమాధానం చెప్పనివ్వు" అని
సురేశ్వరుని వారించి, నీలకంఠుడు యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరుని ఎదుట
నిలబడెను.
వ్యాఖ్య: వాదించుచున్న సురేశ్వరునితో నీలకంఠుడు ఏమి చెప్పెనో దానిని
చెప్పుచున్నాడు- "హే సుమతే! నీ కుశలత్వమును నేను ఎరుగుదును. కావున ఈ మునియే
స్వయముగా సమాధానము చెప్పనిమ్ము" అని ఆ సురేశ్వరుని వారించి, అప్పుడు యతిశ్రేష్ఠుని (యతిసింహుని) ఎదుట నిలిచెను.
శ్లోకము 42
పరపక్షబిసావలీమరాలైర్వచనైస్తస్య మతం చఖణ్డ దణ్డీ । అథ నీలగలః స్వపక్షరక్షాం
జహదద్వైతమపాకరిష్ణురూచే ॥ 42 ॥
తాత్పర్యము: అంతట, పరపక్షము అనే తామరతూళ్లను
భక్షించే హంసల వంటి తన వచనాలతో శంకరాచార్యులు ఆ నీలకంఠుని మతాన్ని ఖండించిరి.
అప్పుడు నీలకంఠుడు తన పక్షాన్ని సమర్థించుకుంటూ, అద్వైత
మతాన్ని నిరాకరించాలనే కోరికతో ఇట్లు పలికెను.
వ్యాఖ్య: తరువాత పరపక్షము అను లక్షణము గల తామరతూళ్లను భక్షించుటలో హంసల వంటి
వచనములతో, అతనిచే చక్కగా స్థాపింపబడిన మతమును దండియైన
శ్రీశంకరుడు ఖండించెను. ఆ తరువాత నీలకంఠుడు తన పక్షమును రక్షించుకొనుటకై అద్వైత
మతమును నిరాకరింపగోరి పలికెను.
శ్లోకము 43
ప్రశమింస్తదసీతి యత్త్రయీకైః కథితో౽ర్థః స న యుజ్యతే త్వద్దిష్టః ।। అభిదా
తిమిరప్రకాశయోః కిం ఘటతే హన్త విరుద్ధధర్మవత్త్వాత్ ॥ 43 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ యతీ! వేదాంత వాక్యాలైన 'తత్త్వమసి' మొదలైన వాటికి నీవు చెప్పిన జీవేశ్వర
అభేదం అనే అర్థం కుదరదు. చీకటికి, వెలుగుకు అభేదం ఎలా
అసాధ్యమో, విరుద్ధ ధర్మాలు కలిగిన జీవుడికి, ఈశ్వరుడికి అభేదం చెప్పడం కూడా అలాగే అసాధ్యం."
వ్యాఖ్య: ఏమి పలికెనో ఆరు శ్లోకములలో చెప్పుచున్నాడు- "హే ప్రశమిన్! 'తత్త్వమసి' మొదలైన వేదాంత వాక్యముల
ద్వారా నీవు కోరిన జీవేశ్వర అభేద రూపమైన అర్థము ఏదైతే చెప్పబడినదో, అది కుదరదు. చీకటి వెలుగులకు అభేదము పొసగునా? లేదు.
దానికి కారణము- విరుద్ధమైన ధర్మములు కలిగి ఉండుట. ఆ విధముగానే జీవేశ్వరులకు అభేదము
సంభవించదు, ఎందుకనగా చీకటి వెలుగుల వలె విరుద్ధ ధర్మములు
కలిగి ఉండుటయే. కావున నీవు కోరిన అర్థము వేదాంతముచే చెప్పబడలేదన్నది భావము."
శ్లోకము 44
రవితత్ప్రతిబిమ్బయోరివాభిఘటతామిత్యపి తత్త్వతో న వాచ్యమ్ ॥ ముకురే
ప్రతిబిమ్బితస్య మిథ్యాత్వగతేర్వ్యోమశివాదిదేశికోక్త్యా ॥ 44 ॥
తాత్పర్యము: "సూర్యుడు మరియు అతని
ప్రతిబింబము వలె (విరుద్ధ ధర్మములు ఉన్నప్పటికీ) అభేదము పొసగుతుంది అని కూడా
నిజానికి చెప్పకూడదు. ఎందుకంటే వ్యోమశివుడు మొదలైన దేశికుల వచనాల ప్రకారం అద్దంలో
ప్రతిబింబించిన దానికి మిథ్యాత్వమే (అసత్యత్వమే) సిద్ధాంతం."
వ్యాఖ్య: సూర్యుడు మరియు అతని ప్రతిబింబములకు చంచలత్వము, అచంచలత్వము వంటి విరుద్ధ ధర్మములు ఉన్నప్పటికీ అభేదము
ఉన్నట్లుగా, జీవేశ్వరులకు కూడా అభేదము కుదురుతుంది అని
శంకించగా పరిహరిస్తున్నాడు- సూర్యుడు మరియు అతని ప్రతిబింబము వలె తత్త్వతః అభేదము
ఘటించును అని కూడా చెప్పకూడదు. దానికి కారణము వ్యోమశివుడు మొదలైన దేశికుల (పాశుపత
మత ప్రవర్తకుల) ఉక్తి ప్రకారం దర్పణంలో ప్రతిబింబించిన దానికి మిథ్యాత్వము
అవగతమగుటయే. అటువంటప్పుడు బాధింపబడే ప్రతిబింబానికి అభేద యోగ్యత లేనందున, ఆ దృష్టాంతంతో జీవేశ్వరుల అభేదము కుదరదు అని అర్థము.
శ్లోకము 45
ముకురస్థముఖస్య బిమ్బవక్త్రాద్భిద్యా పార్శ్వగలోకలోకనేన ॥ ప్రతిబిమ్బితమాననం
మృషా స్యాదితి మావత్కమతానుగోక్తికా చ ॥ 45 ॥
తాత్పర్యము: "అద్దంలో ఉన్న ముఖము,
అసలు ముఖము (బింబము) కంటే వేరైనది అని పక్కన ఉన్న వారు చూడటం వల్ల
తెలుస్తుంది. కాబట్టి ప్రతిబింబించిన ముఖము అసత్యమైనది అని మీ మతాన్ని
అనుసరించేవారి ఉక్తి కూడా ఉన్నది."
వ్యాఖ్య: మరియు మీ మతానుయాయుల ఉక్తి కూడా ఉన్నదని చెబుతున్నాడు- బింబ ముఖము
కంటే ముకురము (అద్దము) నందున్న ముఖము భిన్నమైనది అని పక్కన ఉన్న లోకులు చూడటం అనే
హేతువు చేత, ప్రతిబింబిత ముఖము మృష
(అసత్యము) అవుతుంది అని మీ మతానుయాయుల ఉక్తి కూడా ఉన్నది. ఇక్కడ 'ఆనుగోక్తికా' లోని 'క' ప్రత్యయము స్వార్థమునందు వచ్చినది.
శ్లోకము 46
న చ మాయికజీవనిష్ఠమౌఢ్యేశ్వరసార్వజ్ఞవిరుద్ధధర్మబాధాత్ ॥ ఉభయోరపి
చిత్స్వరూపతాయా అవిశేషాదభిదేవ వాస్తవీతి ॥ 46 ॥
తాత్పర్యము: "జీవునిలో ఉన్న అజ్ఞానము,
ఈశ్వరునిలో ఉన్న సర్వజ్ఞత్వము అనే విరుద్ధ ధర్మములు మాయాకల్పితములే
కాబట్టి అవి బాధింపబడతాయని, ఇద్దరిలోనూ ఉన్న చైతన్య స్వరూపము
సమానమే కాబట్టి అభేదమే వాస్తవమని అనకూడదు."
వ్యాఖ్య: జీవుని యందున్న మౌఢ్యము (అజ్ఞానము), ఈశ్వరుని యందున్న సర్వజ్ఞత్వము అను విరుద్ధ ధర్మములకు
మాయికత్వము చేత బాధ కలుగునని, ఉభయుల యందును చైతన్య స్వరూపము
సమానమే కావున వాస్తవ అభేదమే అని శంకించగా పరిహారమును ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు- 'న చ' (అని అనరాదు).
శ్లోకము 47
న హి మానశతైః స్థితస్య బాధా౽పరథా దత్తజలాఞ్జలిభిదా స్యాత్ ॥ విపరీతహయత్వగోత్వబాధాద్ధయపశ్వోర్నిజరూపకైక్యయుక్త్యా
॥ 47 ॥
తాత్పర్యము: "వందలాది ప్రమాణాలతో
సిద్ధమైన విరుద్ధ ధర్మాలకు బాధ (నిరాకరణ) సంభవించదు. ఒకవేళ అలా బాధను అంగీకరిస్తే
భేదమునకు జలాంజలి ఇచ్చినట్లే అవుతుంది. విరుద్ధమైన అశ్వత్వము (గుర్రము), గోత్వము (ఆవు) అనే ధర్మాలను తీసివేసి, అశ్వము మరియు
పశువుల స్వరూపము ఒక్కటే అని అనడం వంటి విపరీత యుక్తి అవుతుంది."
వ్యాఖ్య: దానికి హేతువు చెబుతున్నాడు- ఎందుకనగా వందలాది ప్రమాణములతో స్థితమైన
విరుద్ధ ధర్మమునకు బాధ సంభవించదు. బాధ లేనందున దీనికి మాయికత్వము కూడా లేదని
భావము. ఒకవేళ దీనికి వ్యతిరేకముగా బాధను అంగీకరిస్తే భేదమునకు జలాంజలి ఇచ్చినట్లే
అవుతుంది. అక్కడ యుక్తిని చెబుతున్నాడు- విరుద్ధములైన అశ్వత్వ గోత్వములను బాధించుట
(తొలగించుట) ద్వారా గుర్రము మరియు పశువు యొక్క స్వరూపము ఐక్యమే అను యుక్తి వంటిది
అవుతుందని అర్థము.
శ్లోకము 48
యది మానగతస్య హానమిష్టం న భవేత్తర్హి న చేశ్వరో౽హమస్మి ॥ ఇతి మానగతస్య
జీవసర్వేశ్వరభేదస్య న హానమప్యమీష్టమ్ ॥ 48 ॥
తాత్పర్యము: "ప్రత్యక్షాది ప్రమాణాల
ద్వారా తెలిసే విషయాల నిరాకరణ మీకు ఇష్టం లేకపోతే, 'నేను
ఈశ్వరుడిని కాను' అని ప్రత్యక్ష ప్రమాణము ద్వారా తెలిసే
జీవ-ఈశ్వర భేదమును నిరాకరించడం కూడా మీకు ఇష్టం కాకూడదు."
వ్యాఖ్య: ఒకవేళ ప్రత్యక్షాది ప్రమాణములతో అవగతమైన దానిని వదులుట ఇష్టము
కాకపోతే, అప్పుడు 'నేను
ఈశ్వరుడిని కాను' అని ప్రత్యక్ష ప్రమాణముతో అవగతమైన
జీవ-సర్వేశ్వర భేదమును వదులుట కూడా ఇష్టము కాకూడదు అని అర్థము.
శ్లోకము 49
ఇతి యుక్తిశతైః స నీలకణ్ఠః కవిరక్షోమయదద్వితీయపక్షమ్ । నిగమాన్తవచఃప్రకాశ్యమానం
కలభః పద్మవనం యథా ప్రఫుల్లమ్ ॥ 49 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధముగా వందలాది యుక్తులతో ఆ కవియైన నీలకంఠుడు, వేదాంత వాక్యాల ద్వారా ప్రకాశిస్తున్న అద్వైత పక్షాన్ని
కలవరపెట్టెను. అది ఏ విధంగా ఉన్నదంటే, చక్కగా వికసించిన
పద్మవనాన్ని ఒక ఏనుగు పిల్ల ఏ విధంగా అల్లకల్లోలం చేస్తుందో ఆ విధంగా ఉండెను.
వ్యాఖ్య: ఇట్లు వందలాది యుక్తులతో ఆ కవియైన నీలకంఠుడు వేదాంత వాక్యములతో
ప్రకాశింపజేయబడిన అద్వైత పక్షమును అక్షోభయత్ (కలతపెట్టెను). వికసించిన పద్మవనమును
ఏనుగు పిల్ల (హస్తిపోతః) ఏ విధముగా క్షోభింపజేయునో ఆ విధముగా చేసెను.
శ్లోకము 50
అథ నీలగలోక్తదోషజాలం భగవానేవమవోచదస్తు కామమ్ । శృణు
తత్త్వమసీతిసంప్రదాయశ్రుతివాక్యస్య పరావరే౽భిసంధిమ్ ॥ 50 ॥
తాత్పర్యము: అంతట, నీలకంఠుడు ఎత్తి చూపిన
దోషాలన్నింటినీ విన్న భగవంతుడైన శంకరాచార్యులు ఇట్లు పలికిరి- "నీవు
చెప్పినవన్నీ అలాగే ఉండనివ్వు, కానీ 'తత్త్వమసి'
అనే సంప్రదాయ శ్రుతి వాక్యమునకు ఆ అఖండ చైతన్యమందు గల తాత్పర్యాన్ని
విను."
వ్యాఖ్య: నీలకంఠుని చేత అద్వైత పక్షమునకు కలిగిన క్షోభానంతరము, అతడు చెప్పిన దోషసమూహమును విన్న భగవంతుడైన శంకరాచార్యుడు
పలికెను. "నీవు చెప్పినది యథేచ్ఛగా అట్లే ఉండుగాక (ఏవం త్వదుక్తం
యథేష్టమస్తు), అయినప్పటికీ 'తత్త్వమసి'
అను సంప్రదాయ శ్రుతి వాక్యము యొక్క పరావరమునందు, అనగా అఖండైకరసమునందు గల అభిప్రాయమును (అభిసంధిమ్) వినుము." ఇక్కడ 'పరావర' అనగా బ్రహ్మాదులకు పరుడైనవాడు, లేదా కార్య-కారణ ఉపాధులు లేనివాడు అని అర్థము.
శ్లోకము 51
నను వాచ్యగతా విరుద్ధతాధీరిహ సో౽సావితివద్విరోధహానే ॥ అవిరోధి తు
వాచ్యమాత్తైక్యం పదయుగ్మం స్ఫుటమాహ కో విరోధః ॥ 51 ॥
తాత్పర్యము: "ఇక్కడ 'సో౽యమ్' (ఆయనే ఈయన) అనే వాక్యమునందు వలె, విరుద్ధ ధర్మములకు సంబంధించిన బుద్ధి వాచ్యార్థమునకే పరిమితము కానీ
లక్ష్యార్థమునకు కాదు. విరుద్ధ భాగాలను వదిలివేసినప్పుడు (భాగలక్షణ ద్వారా),
అద్వితీయమైన చైతన్యమే మిగులుతుంది. కాబట్టి ఆ రెండు పదాలు (తత్,
త్వమ్) ఐక్యాన్ని స్పష్టంగా చెబుతున్నాయి, దీనిలో
విరోధమేమున్నది?"
వ్యాఖ్య: ఈ 'తత్త్వమసి' వాక్యమునందు 'సో౽యమ్' అను
వాక్యమునందు వలె విరుద్ధత్వ బుద్ధి వాచ్యార్థమునకే కలుగును కానీ లక్ష్యార్థమునకు
కాదు. కావున భాగలక్షణ చేత ఆ విరోధమును తొలగించినప్పుడు (విరోధహానే), అవిరోధియైన కేవల చైతన్యమును స్వీకరిస్తూ 'తత్',
'త్వమ్' అను రెండు పదములు ఐక్యమును స్పష్టముగా
చెప్పుచున్నవి. కావున ఎటువంటి విరోధము లేదు.
శ్లోకము 52
యదిహోక్తమతిప్రసఞ్జనం నో న భవేన్నో హి గవాశ్వయోః ప్రమాణమ్ । అభిదాఘటకం
తయౌర్యతః స్యాదుభయోర్లక్షణయా౽భిదానుభూతిః ॥ 52 ॥
తాత్పర్యము: "నీవు చెప్పిన 'అతిప్రసంగం' (ఆవు-గుర్రము ఒకటి కావడం) ఇక్కడ
సంభవించదు. ఎందుకంటే ఆవు, గుర్రములకు అభేదాన్ని కలిగించే
ప్రమాణం ఏదీ లేదు. వాటి విషయంలో భాగలక్షణ ద్వారా అభేదాన్ని అనుభవించే అవకాశం
లేదు."
వ్యాఖ్య: ముందు శ్లోకములలో (47వ శ్లోకం) చెప్పిన 'అన్యథా' (అతిప్రసంగం) అను విషయమునకు సమాధానము
చెప్పుచున్నాడు- ఇక్కడ మేము చెప్పిన దానివలన నీవు చెప్పిన అతిప్రసంగము కలుగదు.
ఎందుకనగా ఆవు, గుర్రములకు అభేదమును కలిగించు ప్రమాణము
ఏదియును లేదు. ఏ ప్రమాణము చేతనైతే ఆవు గుర్రములకు భాగలక్షణ ద్వారా అభేదానుభవము
కలుగునో అట్టిది లేదు.
శ్లోకము 53
నను మౌఢ్యసమస్తవిత్త్వధర్మాన్వితజీవేశ్వరరూపతో౽తిరిక్తమ్ । ఉభయోః పరినిష్ఠితం
స్వరూపం బత నాస్త్యేవ యతో౽త్ర లక్షణా స్యాత్ ॥ 53 ॥
తాత్పర్యము: నీలకంఠుడు శంకిస్తున్నాడు- "అజ్ఞానముతో కూడిన జీవ స్వరూపము, సర్వజ్ఞత్వముతో కూడిన ఈశ్వర స్వరూపము కంటే భిన్నముగా, ఆ రెండింటికీ అతీతముగా సిద్ధమైన రూపం ఏదీ లేదు కదా! అటువంటప్పుడు లక్షణ
(భాగలక్షణ) ఎలా కుదురుతుంది?"
వ్యాఖ్య: నీలకంఠుడు శంకించుచున్నాడు- అజ్ఞాన ధర్మముతో కూడిన జీవ స్వరూపము కంటే, సర్వజ్ఞత్వ ధర్మముతో కూడిన ఈశ్వర స్వరూపము కంటే అదనముగా
(అతిరిక్తమ్) ఉభయులకు (జీవేశ్వరులకు) సిద్ధమైన (పరినిష్ఠితం) స్వరూపము లేదు కదా.
అట్టి స్వరూపము లేనప్పుడు స్వరూపమునందు లక్షణ ఎట్లు సంభవించును? లేదా ఈ 'తత్త్వమసి' వాక్యమునందు
అది ఎట్లు కుదురును?
శ్లోకము 54
ఇతి చేన్న సమీక్ష్యమాణజీవేశ్వరరూపస్య చ కల్పితత్వయుక్త్యా । తదధిష్ఠితసత్యవస్తునో౽ద్ధా
నియమేనైవ సదా౽భ్యుపేయతాయాః ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు సమాధానమిస్తున్నారు- "నీవు చెప్పినది సరికాదు.
ఎందుకంటే మనం చూస్తున్న జీవ, ఈశ్వర రూపాలు కల్పితమైనవి
(మాయాకల్పితము). ఆ కల్పిత రూపాలకు అధిష్ఠానముగా ఉన్న సత్య వస్తువును (బ్రహ్మమును)
నియమముగా ఎల్లప్పుడూ అంగీకరించి తీరాలి."
వ్యాఖ్య: పరిహరిస్తున్నాడు- అది సరికాదు (ఇతి చేన్న). దానికి హేతువు
చెప్పుచున్నాడు- అజ్ఞానాది విరుద్ధ ధర్మములతో కూడిన జీవాది స్వరూపము కల్పితమైనదనే
యుక్తి ద్వారా, దానికి అధిష్ఠానమైన సత్య
వస్తువును (బ్రహ్మమును) నిశ్చయముగా ఎల్లప్పుడూ అంగీకరింపవలసి ఉండుటయే.
శ్లోకము 55
భవతా౽పి తథా హి దృశ్యదేహాద్యహమన్తస్య జడత్వమభ్యుపేయమ్ । పరిశిష్టముపేయమేకరూపం
నను కిఞ్చిద్ధి తదేవ తస్య రూపమ్ ॥ 55 ॥
తాత్పర్యము: "నీవు కూడా చూడబడే ఈ దేహము
నుండి అహంకారం వరకు గల వాటన్నింటినీ జడమైనవిగా అంగీకరించాలి. వాటన్నింటినీ
తొలగించిన తర్వాత మిగిలిన ఏకైక చైతన్య రూపమే ఆ జీవుని యొక్క నిజమైన సత్య
రూపము."
వ్యాఖ్య: దృశ్యమైనది కాబట్టి శుక్తి-రజతము (వెండి-ముత్యపు చిప్ప) వలె జీవేశ్వర
రూపము కల్పితమనే యుక్తి ద్వారా, ఆ రూపమునకు అధిష్ఠానమైన సత్య
వస్తువును నియమముగా సాక్షాత్తుగా అంగీకరింపవలసి ఉండుటయే. "అద్ధా" అను
పదమును పూర్వ పదముతో కూడా అనువదించుకోవచ్చు. (54వ శ్లోక
కొనసాగింపు).
నిశ్చయముగా దీనిని మీరు అంగీకరించాలి, నేనైతే
అంగీకరించను అని శంకించగా- మొదట చూడబడుతున్న జీవ స్వరూప అధిష్ఠానమును
అంగీకరింపదగినదే అని చెప్పుచున్నాడు- ఎందుకనగా నీ చేత కూడా చూడబడే దేహాది అహంకార
పర్యంతము గల వాటి జడత్వము అంగీకరింపదగినది. ఆ జీవుని యొక్క మిగిలిన ఆ సత్యమైన
రూపమును తప్పక స్వీకరించాలి.
శ్లోకము 56
జగతో౽సత ఏవమేవ యుక్త్యా త్వనిరూప్యత్వత ఏవ కల్పితత్వాత్ । తదధిష్ఠితభూతరూపమేష్యం
నను కిఞ్చిద్ధి తదీశ్వరస్య సత్యమ్ ॥ 56 ॥
తాత్పర్యము: "అసత్యమైన ఈ జగత్తు కూడా
నిర్వచించడానికి వీలులేనిది కాబట్టి (అనిరూప్యత్వము), రజ్జు-సర్పము
(తాడు-పాము) వలె కల్పితమైనదే. కాబట్టి ఈ జగత్తుకు అధిష్ఠానమై, సత్యమైన ఏ రూపము కలదో, అది ఆ ఈశ్వరుని యొక్క నిజమైన
రూపముగా అంగీకరించాలి."
వ్యాఖ్య: అదేవిధముగా ఈశ్వర స్వరూపమును కూడా చెప్పుచున్నాడు- అసత్యమైన జగత్తు
నుండి వేరైన వానిని గురించి, కల్పితమైనది మరియు నిరూపించుటకు
వీలులేనిది కావున రజ్జు-సర్పము వలె అనే యుక్తి ద్వారా, జగత్తుకు
అధిష్ఠానభూతమైన ఈశ్వరుని యొక్క ఆ సత్య రూపమును తప్పక అంగీకరింపవలసి ఉన్నది అని
అర్థము.
శ్లోకము 57
తదిహ శ్రుతిగమ్యరూపే నిరుపాధౌ న హి మౌఢ్యసర్వవిత్త్వే । న
జపాకుసుమాత్తలోహితిమ్నః స్ఫటికే స్యాన్నిరుపాధికే ప్రసక్తిః ॥ 57 ॥
తాత్పర్యము: "కాబట్టి, శ్రుతి ద్వారా తెలియబడే నిరుపాధికమైన (ఉపాధులు లేని) ఆ పరమాత్మ స్వరూపమందు
అజ్ఞానము గానీ, సర్వజ్ఞత్వము గానీ ఉండవు. ఎర్రని మందార
పువ్వు పక్కన ఉన్నప్పుడు స్ఫటికం ఎర్రగా కనిపిస్తుంది కానీ, నిరుపాధికమైన
(పువ్వు లేని) స్ఫటికంలో ఆ ఎరుపుదనానికి ప్రసక్తి లేనట్లే, ఆత్మయందు
ఈ ధర్మములు ఉండవు."
వ్యాఖ్య: అందువలన ఇక్కడ శ్రుతి ద్వారా తెలియబడే ఉపాధులు లేని ఉభయ స్వరూపమందు
అజ్ఞానము (మౌఢ్యము) మరియు సర్వజ్ఞత్వము అనేవి లేవు. అక్కడ దృష్టాంతము
చెప్పుచున్నాడు- మందార పువ్వు (జపాపుష్పము) నుండి పొందిన ఎరుపుదనమునకు ఉపాధులు
లేని స్ఫటికమందు ఏ విధముగా ప్రసక్తి ఉండదో, అదే
విధముగా.
శ్లోకము 58
అపి భేదధియో యథార్థతాయాం న భయం భేదదృశః శ్రుతిర్బవీతు । విపరీతదృశో
హ్యనర్థయోగో న మిదాధీర్విపరీతధీర్యతః స్యాత్ ॥ 58 ॥
తాత్పర్యము: "ఒకవేళ భేద బుద్ధియే
నిజమైతే, భేదాన్ని చూసేవారికి భయం కలుగుతుందని శ్రుతి
చెప్పకూడదు. ఎందుకంటే 'ఎవడు ఇక్కడ నానాత్వాన్ని చూస్తాడో
అతడు మృత్యువు నుండి మృత్యువును పొందుతాడు' అని శ్రుతి
భయాన్ని చెబుతోంది. తప్పుగా చూసేవానికే అనర్థం జరుగుతుంది. భేద బుద్ధియే ఒక విపరీత
బుద్ధి (తప్పు చూపు) కాబట్టి, దానివల్ల అనర్థము, భయము కలుగుతాయని శ్రుతి తెలుపుతోంది."
వ్యాఖ్య: మరియు భేద బుద్ధి యథార్థమే అయితే, భేదాన్ని చూసే పురుషుని గురించి "మృత్యోః స
మృత్యుమాప్నోతి య ఇహ నానేవ పశ్యతి" (ఇక్కడ నానాత్వాన్ని చూసేవాడు మృత్యువును
పొందుతాడు), "య ఉదమన్తరం కురుతే౽థ తస్య భయం భవతి"
(ఎవడు కొంచెం భేదాన్ని పాటిస్తాడో వానికి భయం కలుగుతుంది) మొదలైన శ్రుతి భయాన్ని
చెప్పకూడదు. ఎందుకనగా విపరీతముగా చూసేవానికే అనర్థ సంబంధము కలుగును. భేద బుద్ధియే
విపరీత బుద్ధి కాబట్టి, సదరు శ్రుతి చేత భేదమును చూసేవానికి
భయము చెప్పబడినందున మరియు అనర్థ యోగము విపరీతముగా చూసేవానికే యుక్తము కావున,
భేద బుద్ధి విపరీత బుద్ధియే అని అర్థము.
శ్లోకము 59
అభిదా శ్రుతిగా౽ప్యతాత్త్వికీ చేత్పురుషార్థశ్రవణం న తద్గతౌ స్యాత్ ॥ అశివో౽హమితి
భ్రమస్య శాస్త్రాద్విధుమానత్వగతేరివాస్తి బాధః ॥ 59 ॥
తాత్పర్యము: "శ్రుతి యందు చెప్పబడిన
అభేదము కూడా అతాత్త్వికము (అసత్యము) అయితే, ఆ అభేద జ్ఞానము
కలిగినప్పుడు లభించే పురుషార్థం (మోక్షం) గురించి శ్రుతిలో చెప్పబడి ఉండేది కాదు. 'నేను మంగళస్వరూపుడను కాను' అనే భ్రమకు, శాస్త్రము ద్వారా బాధ (నివృత్తి) కలుగుతుంది. ఇది ఏ విధంగా అంటే...
చంద్రుడు కేవలం జానెడు పరిమాణంలో ఉన్నాడనే ప్రత్యక్ష భ్రమకు, శాస్త్ర జ్ఞానం ద్వారా బాధ కలిగినట్లే."
వ్యాఖ్య: ఈ విధంగా భేద బుద్ధి విపరీత బుద్ధి అని నిరూపించి, 'తత్ర కో మోహః కః శోక ఏకత్వమనుపశ్యతః' (ఏకత్వాన్ని
చూసేవానికి మోహశోకాలు ఎక్కడ?) అనే శ్రుతి ద్వారా అభేద
జ్ఞానంలో చెప్పబడిన పురుషార్థం అన్యథా అనుపపత్తి ద్వారా అభేదము తాత్త్వికమని
ఆవిష్కరిస్తున్నాడు. అభేదము శ్రుతిలో చెప్పబడినప్పటికీ అతాత్త్వికము (అయథార్థము)
అయితే, అప్పుడు ఆ అభేద జ్ఞానము కలిగినప్పుడు పురుషార్థ
శ్రవణము ఉండదు. 'నేను ఈశ్వరుడిని కాను' అనే బుద్ధి భ్రమ మాత్రమే, ఎందుకంటే శాస్త్రము ద్వారా
అది బాధింపబడుతోంది. చంద్రుని పరిమాణము జానెడు మాత్రమే అనే బుద్ధికి శాస్త్రము
ద్వారా ఏ విధంగా బాధ (తొలగింపు) కలదో, అలాగే 'అశివో౽హమ్' అనే భ్రమ కూడా బాధించబడుతుంది. కావున
శ్రుతి ద్వారా తెలిసే అభేదమే వాస్తవమని భావము.
శ్లోకము 60
తదబాధితకల్పనాక్షతిర్నో శ్రుతిసిద్ధాత్మపరైక్యబుద్ధిబాధః ॥ నిగమాత్ప్రబలం
విలోక్యతే మాకరణం యేన తదీరితస్య బాధః ॥ 60 ॥
తాత్పర్యము: "శాస్త్రము ద్వారా
బాధింపబడని నీ కల్పనలకే క్షతి (నాశనం) కలుగుతుంది కానీ, శ్రుతి
సిద్ధమైన ఆత్మా-పరమాత్మల ఐక్య బుద్ధికి బాధ కలగదు. వేదము (నిగమము) కంటే ప్రబలమైన
ప్రమాణం ఏమైనా కనిపిస్తోందా? అటువంటిది ఉంటేనే కదా
వేదోక్తమైన ఐక్యతకు బాధ కలిగేది!"
వ్యాఖ్య: కావున, ఆ విధంగా బాధింపబడని కల్పనలకు
క్షతి (క్షయము) కలుగుతుంది తప్ప, శ్రుతి సిద్ధమైన
ఆత్మ-పరమాత్మల ఐక్య బుద్ధికి బాధ కలగదు. వేదము కంటే ప్రబలమైన ప్రమాణము
(ప్రమాకరణమ్) ఏదైనా కనిపిస్తోందా? దేని చేతనైతే వేదమునందు
చెప్పబడిన ఆత్మ-పరమాత్మల ఐక్యమునకు బాధ కలుగునో అట్టిది లేదు.
శ్లోకము 61
ఋషిభిర్బహుధా పరాత్మతత్త్వం పురుషార్థస్య చ తత్త్వమప్యథోక్తమ్ ॥ తదపాస్య
నిరూపితప్రకారో భవతా౽సౌ కథమేక ఏవ ధార్యః ॥ 61 ॥
తాత్పర్యము: నీలకంఠుడు పలికెను- "కపిలాది మహర్షులు పరమాత్మ తత్త్వము
గురించి, పురుషార్థ తత్త్వము గురించి అనేక విధములుగా
చెప్పారు. వాటన్నింటినీ వదిలివేసి, నీవు ఒక్కడివే నిరూపించిన
ఈ ప్రకారమును మాత్రమే మేము ఎలా అంగీకరించాలి? ఎప్పుడూ బహుమత
అనుసరణమే కదా న్యాయము!"
వ్యాఖ్య: నీలకంఠుడు ఇట్లు పలికెను- కపిలాది ఋషులచే పరమాత్మ తత్త్వము మరియు
పురుషార్థ తత్త్వము అనేక విధములుగా చెప్పబడినవి. వాటిని వదిలివేసి, నీ చేత నిరూపింపబడిన ఈ ఒక్క ప్రకారమునే ఎట్లు ధరించాలి?
అనేకులను అనుసరించుటయే న్యాయబద్ధము కదా.
శ్లోకము 62
ప్రబలశ్రుతిమానతో విరోధే బలహీనస్మృతివాచ ఏవ నేయాః ॥ ఇతి
నీతిబలాత్త్రయీవిరుద్ధం న మహర్షీణాం వచనం ప్రమాత్వమీయాత్ ॥ 62 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు సమాధానమిస్తున్నారు- "ప్రబలమైన శ్రుతి ప్రమాణంతో
విరోధం కలిగినప్పుడు, బలహీనమైన స్మృతి వచనాలను
అంగీకరించకూడదనేది న్యాయం. ఆ నీతి బలము చేత, వేద విరుద్ధమైన
ఋషుల వచనాలు ప్రమాణము కాజాలవు."
వ్యాఖ్య: పరిహరిస్తున్నాడు- ప్రబలమైన శ్రుతి ప్రమాణముతో విరోధము కలిగినప్పుడు
బలహీనమైన స్మృతి వచనములు అంగీకరింపదగినవి కావు అను న్యాయము (నీతి) బలము చేత, వేదత్రయీ విరుద్ధమైన ఋషుల వచనము ప్రమాణత్వమును పొందదు. ఇక్కడ
ప్రమాణ లక్షణమునందు గల జైమిని న్యాయము- "విరోధే త్వనపేక్ష్యం స్యాద్భ్రమతి
హ్యనుమానమితి". శ్రుతి విరోధము కలిగినప్పుడు స్మృతి ప్రామాణ్యము అనాదరణీయము.
విరోధము లేనప్పుడు మాత్రమే మూల శ్రుతిని అనుమానింపజేయుట ద్వారా స్మృతి ప్రమాణము
అవుతుంది. కావున వేద విరుద్ధమైన వచనములు ఎంతమంది చెప్పినప్పటికీ వాటిని అనుసరించుట
అన్యాయమే అని భావము.
శ్లోకము 63
నను యుక్తియుతం మహర్షివాక్యం శ్రుతివద్గ్రాహ్యతమం పరం తథాహి ॥ ప్రతిదేహమసౌ
విభిన్న ఆత్మా సుఖదుఃఖాదివిచిత్రతావలోకాత్ ॥ 63 ॥
తాత్పర్యము: నీలకంఠుడు ఇట్లు శంకిస్తున్నాడు- "మహర్షుల వాక్యములు
యుక్తియుక్తమైనవి కాబట్టి, వేదము వలెనే అవి కూడా పరమ
గ్రాహ్యములు. ఎలాగంటే... ప్రతి శరీరంలోనూ సుఖదుఃఖాదులు వేర్వేరుగా కనిపిస్తున్నాయి
కాబట్టి, ఆత్మలు కూడా ప్రతి దేహానికి భిన్నముగా ఉన్నాయని
అంగీకరించాలి."
వ్యాఖ్య: ఇట్లు శంకరులచే చెప్పబడిన నీలకంఠుడు నాలుగు శ్లోకములలో
శంకిస్తున్నాడు- మహర్షుల వాక్యములు యుక్తితో కూడి ఉన్నవి కావున అవి కేవలము
గ్రహింపదగినవే తప్ప వదలదగినవి కావు. ఆ యుక్తియుక్తతను చూపుతున్నాడు- 'తథాహి' (ఏలాగనగా).
శ్లోకము 64
యది చా౽౽త్మన ఏకతా తదానీమతిదుఃఖీ యువరాజసౌఖ్యమీయాత్ ॥ అముకః ससुఖో౽ముకస్తు దుఃఖీత్యనుభూతిర్న భవేత్తయోరభేదాత్ ॥ 64 ॥
తాత్పర్యము: "ఒకవేళ ఆత్మ ఒక్కటే అయితే,
అప్పుడు ఒకడు అత్యంత దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు మరొక యువరాజు అనుభవించే
సుఖము వానికి కూడా కలగాలి. అలాగే 'ఫలానా వాడు సుఖి, ఫలానా వాడు దుఃఖి' అనే విడివిడి అనుభూతులు ఉండకూడదు,
ఎందుకంటే ఆత్మల మధ్య అభేదము (ఒక్కటే కావడం) ఉంది కాబట్టి."
వ్యాఖ్య: వ్యతిరేక పక్షమునందు దోషమును చూపుతున్నాడు- ఒకవేళ ఆత్మ ఒక్కటే
(ఏకత్వము) అయితే, అప్పుడు మిక్కిలి దుఃఖితుడైన
వాడు యువరాజు పొందే సుఖమును పొందవలసి వచ్చును. మరియు 'ఫలానా
వాడు సుఖి, ఫలానా వాడు దుఃఖి' అనే
అనుభవము ఉండదు, ఎందుకంటే వారిద్దరి మధ్య అభేదము ఉన్నది
కావున.
శ్లోకము 65
అయమేవ విదన్వితశ్చ కర్తా న హి కర్తృత్వమచేతనస్య దృష్టమ్ ॥ అత ఏవ భుజేర్భవేత్స
కర్తా పరమోక్తృత్వమతిప్రసఙ్గదుష్టమ్ ॥ 65 ॥
తాత్పర్యము: "జ్ఞానము కలిగిన ఈ ఆత్మయే
కర్త (పని చేసేవాడు). అచేతనమైన అంతఃకరణాదులకు కర్తృత్వము ఎక్కడా కనిపించదు.
కాబట్టి ఆ ఆత్మయే భోక్త (అనుభవించేవాడు) కూడా కావాలి. ఒకడు చేసిన కర్మ ఫలాన్ని
మరొకడు అనుభవిస్తాడు అనడం అతిప్రసంగ దోషం అవుతుంది."
వ్యాఖ్య: మరియు ఆత్మకు అకర్తృత్వము, అచేతనమైన
అంతఃకరణాదులకు కర్తృత్వము అని మీ (శంకరుల) మతము కూడా అయుక్తము అను ఆశయముతో
చెప్పుచున్నాడు- జ్ఞానముతో కూడిన ఈ ఆత్మయే కర్త, ఎందుకనగా
అచేతనమునకు కర్తృత్వము చూడబడలేదు. అందువలన అనుభవించుటలో (భుజేః) కూడా ఆ ఆత్మయే
కర్త కావాలి. ఎందుకంటే కర్త కంటే భిన్నమైన వాడు భోక్త అయితే, దేవదత్తుడు చేసిన కర్మ ఫలితమును యజ్ఞదత్తుడు అనుభవించుట వంటి అతిప్రసంగ
దోషము కలుగును.
శ్లోకము 66
పురుషార్థ ఇహేష దుఃఖనాశః సకలస్యాపి సుఖస్య దుఃఖయుక్త్వాత్ ॥ అతిహేయతయా
పుమర్థతా నో విషపృక్తాన్నవదిత్యభేద్యయుక్తేః ॥ 66 ॥
తాత్పర్యము: "ఇక పురుషార్థము (మోక్షం)
అంటే కేవలం దుఃఖ నివృత్తి మాత్రమే. ఎందుకంటే లోకంలోని ప్రతి సుఖము దుఃఖముతో కూడి
ఉంటుంది. విషము కలిసిన అన్నము ఏ విధంగా త్యాజ్యమో, దుఃఖ
మిశ్రితమైన సుఖము కూడా అలాగే పురుషార్థము కాజాలదు. ఇది ఎవరూ ఖండించలేని
యుక్తి."
వ్యాఖ్య: మరియు మీకు అభిమతమైన మోక్షము కూడా అయుక్తము అను ఆశయముతో
చెప్పుచున్నాడు- ఈ లోకమునందు లేదా వేదమునందు పురుషార్థము అనునది కేవలము దుఃఖ
నాశనమే తప్ప సుఖప్రాప్తి కాదు. అక్కడ ఖండింపవీలులేని యుక్తిని చెబుతున్నాడు- సమస్త
సుఖములు దుఃఖముతో కూడి ఉన్నందున, విషము కలిసిన అన్నము వలె
హేయమైనవి (వదలదగినవి) కావున పురుషార్థత్వము లేదు. దీనికి ప్రయోగము- "విమతము
(సుఖము) పురుషార్థము కాదు, దుఃఖముతో కూడి ఉన్నందున, విషము కలిసిన అన్నము వలె."
శ్లోకము 67
ఇతి చేన్న సుఖాదిచిత్రతాయా మనసో ధర్మతయా౽౽త్మభేదకత్వమ్ ॥ న కథఞ్చన యుజ్యతే
పునః సా ఘటయేత్యత్యుత మానసీయభేదమ్ ॥ 67 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు సమాధానమిస్తున్నారు- "నీవు చెప్పినది సరికాదు.
సుఖదుఃఖాది విచిత్రతలు అనేవి మనస్సు యొక్క ధర్మములు తప్ప ఆత్మ ధర్మములు కావు.
కాబట్టి అవి ఆత్మల మధ్య భేదాన్ని నిరూపించలేవు. పైగా ఆ విభిన్న అనుభూతులు మనస్సుల
మధ్య భేదాన్ని మాత్రమే స్థాపిస్తాయి."
వ్యాఖ్య: పరిహరిస్తున్నాడు- అది సరికాదు. అక్కడ సుఖదుఃఖాది విచిత్రతలను చూచుట
అను హేతువు పక్షమునందు (ఆత్మ యందు) లేనందున, ఆత్మను
భేదించుటకు అది సమర్థము కాదు. దానికి హేతువు చెబుతున్నాడు- సుఖాది విచిత్రతలు
మనస్సు యొక్క ధర్మములు కావున, అవి ఆత్మను భేదించుట ఏ
విధంగానూ కుదరదు. పైగా ఆ చిత్రత మానసీయమైన (మనస్సు నందున్న) భేదమునే ఘటించును
(కలిగించును). అవి మనోధర్మములే అనుటలో 'కామః సంకల్పః'
మొదలైన శ్రుతులు ప్రమాణములు అని భావము.
శ్లోకము 68
చితియోగవిశేష ఏవ దేహే కృతిమత్తాఘటకో౽ప్యచేతనే స్యాత్ ॥ తదభావాత్ ఏవ కర్తృతా
స్యాన్న తృణాదేరితి కల్పనం వరీయః ॥ 68 ॥
తాత్పర్యము: "అచేతనమైన దేహమునందు
చేతనత్వము (ఆత్మ చైతన్యం) ప్రతిఫలించడం వల్లనే దానికి కర్తృత్వము (పని చేసే శక్తి)
కలుగుతుంది. గడ్డి మొదలైన వాటికి అటువంటి చైతన్య యోగము లేనందున వాటికి కర్తృత్వము
ఉండదు. వేదములకు అనుకూలమైన ఇటువంటి కల్పనయే శ్రేష్ఠమైనది."
వ్యాఖ్య: అంతకుముందు (65వ శ్లోకంలో) 'న హి' అని ఏదైతే చెప్పబడిందో దానికి సమాధానము
చెబుతున్నాడు- అచేతనములైన స్థూల, సూక్ష్మ దేహములలో చేతనత్వము
(చైతన్యము) తో కలిగే సంబంధ విశేషమే కర్తృత్వమును కలిగించును. ఆ చైతన్య యోగ విశేషము
లేనందువల్లనే తృణాదులకు (గడ్డి మొదలైన వాటికి) కర్తృత్వము ఉండదు అని కల్పించుటయే
శ్రుతులకు అనుకూలము కావున శ్రేష్ఠము అని అర్థము.
శ్లోకము 69
విషయోత్థసుఖస్య దుఃఖయుక్త్వే౽ప్యలయం బ్రహ్మసుఖం న దుఃఖయుక్తమ్ ॥ పురుషార్థతయా
తదేవ గమ్యం న పునస్తుచ్ఛకదుఃఖనాశమాత్రమ్ ॥ 69 ॥
తాత్పర్యము: "విషయాల వల్ల కలిగే సుఖము
దుఃఖమిశ్రితమైనదే కావచ్చు, కానీ నాశము లేని బ్రహ్మసుఖము
దుఃఖముతో కూడి ఉండదు. కాబట్టి మోక్షము అంటే కేవలం తుచ్ఛమైన దుఃఖ నివృత్తి మాత్రమే
కాదు, ఆ నిరతిశయానంద ప్రాప్తియే పురుషార్థము."
వ్యాఖ్య: పురుషార్థము గురించి ఏదైతే చెప్పబడినదో దానికి కూడా సమాధానము
చెబుతున్నాడు- విషయేంద్రియముల వల్ల కలిగే సుఖము దుఃఖముతో కూడి ఉన్నప్పటికీ, నాశనము లేని బ్రహ్మసుఖము దుఃఖముతో కూడినది కాదు. 'ఆనందం బ్రహ్మణో విద్వాన్న విభేతి కుతశ్చన' (బ్రహ్మానందమును
తెలిసిన వాడు దేనికీ భయపడడు), 'తత్ర కో మోహః కః శోక
ఏకత్వమనుపశ్యతః' (ఏకత్వమును దర్శించువానికి
మోహశోకములెక్కడివి?) మొదలైన శ్రుతులు ఇందుకు ప్రమాణము. కావున
ఆ బ్రహ్మానందమే పురుషార్థముగా గ్రహింపవలెను కానీ కేవలము తుచ్ఛమైన దుఃఖ నాశనము
మాత్రమే కాదు. ఇక్కడ 'తుచ్ఛక' లోని 'క' ప్రత్యయము స్వార్థమునందు వచ్చినది.
శ్లోకము 70
ఇతి యుక్తిశతోపబృంహితార్థైర్వచనైః శ్రుత్యవరోధసౌవిదల్లైః ॥ యతిరాత్మమతం
ప్రసాధ్య శైవం పరకృద్దర్శనదారుణైరజైషీత్ ॥ 70 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా వందలాది యుక్తులతో కూడినవి, వేదము అనే అంతఃపురమును కాపాడే ద్వారపాలకుల వంటి తన వచనములతో
యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరులు అద్వైత మతాన్ని స్థాపించి, ఇతర
దర్శనాలను (మతాలను) ఖండించే దారుణమైన వాదనలతో శైవ మతాన్ని జయించిరి.
వ్యాఖ్య: ఈ విధముగా వందలాది యుక్తులతో కూడిన అర్థము కలవి, మరియు 'సౌవిదల్లాః కఞ్చుకినః' అని అమరకోశము చెప్పినట్లు వేదమనే అంతఃపురమును కాపాడే కంచుకి (ద్వారపాలకుల)
వంటి తన వచనములతో యతియైన శ్రీశంకరాచార్యుల వారు స్వకీయమైన అద్వైత మతమును స్థాపించి,
పర శాస్త్రములను ఖండించుటలో దారుణమైన తన వచనములతో శైవ మతమును
నిరాకరించి జయించిరి.
శ్లోకము 71
విజితో యతిభూమృతా స శైవః సహ గర్వేణ విసృజ్య చ స్వభాష్యమ్ ॥ శరణం
ప్రతిపేదివాన్మహర్షిం హరదత్తప్రముఖైః సహా౽౽త్మశిష్యైః ॥ 71 ॥
తాత్పర్యము: యతిరాజైన శంకరుల చేత ఓడింపబడిన ఆ శైవుడైన నీలకంఠుడు తన గర్వమును, తన భాష్యమును వదిలివేసి, హరదత్తుడు
మొదలైన తన శిష్యులతో కలిసి ఆ మహర్షిని (శంకరులను) శరణు వేడెను.
వ్యాఖ్య: యతిరాజైన శంకరుల చేత విజితుడైన ఆ శైవుడు నీలకంఠుడు గర్వముతో పాటు తన
స్వభాష్యమును కూడా వదిలివేసి, మరల హరదత్తుడు మొదలైన తన
శిష్యులతో కలిసి మహర్షియైన శంకరుని శరణు పొందెను.
శ్లోకము 72
యమినావృషభేణ నీలకణ్ఠం జితమాకర్ణ్య మనీషిధుర్యవర్యమ్ ॥ సహసోదయనాదయః కవీంద్రాః
పరమద్వైతముపశ్వకమ్పిరే స్మ ॥ 72 ॥
తాత్పర్యము: యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరుల చేత పండితాగ్రణియైన నీలకంఠుడు ఓడిపోయినట్లు
విన్న ఉదయనాడు మొదలైన కవీంద్రులు ఒక్కసారిగా భయపడి అద్వైత మతమును చూచి
వణికిపోయారు.
వ్యాఖ్య: పండితులలో శ్రేష్ఠుడైన నీలకంఠుడు యతిశ్రేష్ఠుని చేత ఓడింపబడెనని విని, వెంటనే ఉదయుడు మొదలైన కవీంద్రులు అద్వైత మతము పట్ల అత్యంతము
వణికిపోయారు. ఇక్కడ 'పరమ్' అను పదం
భయము యొక్క సాటిలేని తీవ్రతను తెలుపుతున్నది. 'స్మ' అనునది పాద పూరణము కొరకు వాడబడినది.
శ్లోకము 73
విషయేషు వితత్య నైజభాష్యాణ్యథ సౌరాష్ట్రముఖేషు తత్ర తత్ర ॥ బహుధా విబుధైః
ప్రశస్యమానో భగవాన్ద్వారవతీం పురీం వివేశ ॥ 73 ॥
తాత్పర్యము: అనంతరం సౌరాష్ట్రము మొదలైన వివిధ దేశాలలో తన భాష్యాలను ప్రచారం
చేస్తూ, పండితుల చేత అనేక విధాలుగా స్తుతింపబడుతూ
భగవంతుడైన శంకరాచార్యుల వారు ద్వారకా పురిలో ప్రవేశించిరి.
వ్యాఖ్య: అటుపై సౌరాష్ట్రము మొదలైన ఆయా దేశములలో తన భాష్యములను వ్యాపింపజేసి, పండిత శ్రేష్ఠులైన దేవతల (పండితుల) చేత అనేక విధములుగా
కొనియాడబడుతూ భగవాన్ శంకరులు ద్వారవతీ పురమున (ద్వారకలో) ప్రవేశించిరి.
శ్లోకము 74
భుజయోరతితప్తశఙ్ఖచక్రాకృతిలోహాహతసంభృతవ్రణాఙ్కాః ॥ శరదణ్డసహోదరోర్ధ్వపుణ్డ్రాస్తులసీపర్ణసనాథకర్ణదేశాః
॥ 74 ॥
తాత్పర్యము: భుజములపై బాగా కాల్చిన శంఖ చక్ర ఆకారపు లోహపు ముద్రల వల్ల కలిగిన
వ్రణములను (తప్త ముద్రా ధారణ గుర్తులు) కలిగి, రెల్లు గడ్డి కాడల వంటి తిన్నని ఊర్ధ్వపుండ్రాలను (నామాలు)
ధరించి, చెవుల దగ్గర తులసి దళాలను అలంకరించుకున్న వారు...
వ్యాఖ్య: భుజముల యందు బాగా తప్తమైన (కాల్చబడిన) శంఖ చక్ర ఆకారము గల లోహములతో
తాడనము చేయబడిన (ముద్రలు వేయబడిన) అవయవముల యందు కలిగిన వ్రణముల గుర్తులు కలవారు, మరియు శరదండము (రెల్లు గడ్డి కాడ) వంటి తిన్నని
ఊర్ధ్వపుండ్రములు ధరించిన వారు, మరియు తులసి దళములతో కూడిన
కర్ణ ప్రదేశములు కలవారు. ఇక్కడ 'శర' అనగా
ఒక రకమైన గడ్డి అని అర్థము.
శ్లోకము 75
శతశః సమపేత్య పాఞ్చరాత్రాస్త్వమృతం పఞ్చభిదావిదాం వదన్तः ॥ మునిశిష్యవరైరతిప్రగల్భైర్మృగరాజైరివ
కుఞ్జరాః ప్రభగ్నాః ॥ 75 ॥
తాత్పర్యము: అటువంటి పాంచరాత్రాగమ అనుయాయులు (వైష్ణవులు) వందల సంఖ్యలో వచ్చి, 'పంచ భేదాలను' తెలిసిన వారికే మోక్షం
లభిస్తుందని వాదించిరి. కానీ, అత్యంత ప్రగల్భులైన ఆ శంకర
ముని శిష్యులనే సింహాల ముందు, ఏనుగుల వంటి ఆ వాదులు ఓడిపోయి
పారిపోయారు.
వ్యాఖ్య: వందలాది పాంచరాత్రులు (వైష్ణవ మతస్థులు) వచ్చి, మోక్షము అనేది పంచ భేదములను (1. జీవ-ఈశ్వర
భేదము, 2. జీవ-జీవ భేదము, 3. జీవ-జడ
భేదము, 4. ఈశ్వర-జడ భేదము, 5. జడ-జడ
భేదము) తెలిసిన వారికే కలుగును అని వాదించగా, సింహముల వంటి
ప్రగల్భులైన ముని శిష్యుల చేత ఏనుగుల వంటి వారు భగ్నము చేయబడిరి (ఓడింపబడిరి).
శ్లోకము 76
ఇతి వైష్ణవశైవశాక్తసౌరప్రముఖానాత్మవశంవదాన్విధాయ ॥ అతివేలవచోఝరీనిరస్తప్రతివాద్యుజ్జయిన్ీ
పురీమయాసీత్ ॥ 76 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా వైష్ణవ, శైవ, శాక్త,
సౌర మతస్థులను తన వాదనలతో వశీకృతం చేసుకుని, అవధులు
లేని తన వాక్ప్రవాహముతో ప్రతివాదులను పారద్రోలుతూ శంకరాచార్యుల వారు ఉజ్జయిని
నగరానికి చేరుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: ఇట్లు శైవాదులను తన వశము చేసుకొని, హద్దులు లేని వాక్ప్రవాహముతో ప్రతివాదులను నిరసించిన
(తొలగించిన) వారై ఉజ్జయిని పురమును పొందిరి.
శ్లోకము 77
సపది ప్రతినాదితః పయోదస్వనశఙ్కాకులగేహకేకిజాలైః ॥ శశభృన్ముకుటార్చనామృదఙ్గధ్వనిరశ్రూయత
తత్ర మూర్ఛితాశః ॥ 77 ॥
తాత్పర్యము: ఉజ్జయినీ నగరంలో చంద్రశేఖరుడైన మహాకాళేశ్వరుని పూజా సమయమందు మృదంగ
ధ్వనులు మిన్నంటుతున్నాయి. ఆ ధ్వనులను మేఘ గర్జనలుగా భ్రమించిన ఇళ్లలోని నెమళ్లు
కేకలు వేస్తూ ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య: మేఘ శబ్దమనే శంకతో వ్యాకులము చెంది పంజరములలో ఉన్న నెమళ్ల సమూహము చేత
ఆ క్షణమే ప్రతిధ్వనింపబడినది, మరియు దిశలన్నిటా వ్యాపించినది
అయిన చంద్రశేఖరుని (మహాకాళేశ్వరుని) పూజకు సంబంధించిన మృదంగ ధ్వని అక్కడ
ఉజ్జయినిలో వినబడెను.
శ్లోకము 78
మకరధ్వజవిద్విడాప్తివిద్వాన్శ్రమహృత్పుష్పసుగన్ధవన్మరుద్భిః ॥ అగరూద్భవధూపధూపితాశం
స మహాకాలనివేశనం వివేశ ॥ 78 ॥
తాత్పర్యము: మన్మథుని శత్రువైన శివుని తత్త్వాన్ని ఎరిగిన శంకరులు మహాకాళేశ్వర
మందిరంలో ప్రవేశించారు. ఆ మందిరం పుష్ప సుగంధముతో కూడిన చల్లని గాలులతో ప్రయాణ
బడలికను పోగొడుతోంది, అగరు ధూపములతో దిశలన్నీ
పరిమళభరితమై ఉన్నాయి.
వ్యాఖ్య: మన్మథుని శత్రువైన శివుని ప్రాప్తిని తెలిసిన వాడు (శంకరులు) మహాకాళ
మందిరమున ప్రవేశించెను. ఆ మందిర విశేషము ఏమిటనగా- పుష్ప సుగంధము కలిగిన వాయువులతో
శ్రమను హరించునది, మరియు అగరు ధూపములతో దిశలన్నీ
ధూపింపబడిన (సుగంధము వ్యాపించిన) ప్రదేశము.
శ్లోకము 79
భగవానభివన్ద్య చన్ద్రమౌలిం మునివృన్దైరభివన్ద్యపాదపద్మః ॥ శ్రమహారిణి మణ్డపే
మనోజ్ఞే స విశశ్రామ విసృత్వరప్రభావః ॥ 79 ॥
తాత్పర్యము: ముని సమూహముల చేత నమస్కరింపబడే పాదపద్మములు కలవారు, విస్తరిస్తున్న ప్రభావము కలవారు అయిన భగవాన్ శంకరులు
చంద్రమౌళియైన మహాకాళేశ్వరుని దర్శించుకుని, అలసటను పోగొట్టే
మనోహరమైన మంటపంలో విశ్రమించారు.
వ్యాఖ్య: ముని సంఘముల చేత అభివందింపబడే పాదపద్మములు కలవాడు, ప్రసరించే స్వభావము కలిగిన ప్రభావము కలవాడు అయిన భగవాన్
శంకరుడు చంద్రశేఖరుడైన మహాకాళేశ్వరుని దర్శించి, శ్రమను
హరించే మనోహరమైన మంటపమునందు విశ్రాంతి తీసుకున్నారు.
శ్లోకము 80
కవయే కథయాస్మదీయవార్తామిహ సౌమ్యేతి స భట్టభాస్కరాయ ॥ విససర్జ వశంవదాగ్రగణ్యం
మునిరభ్యర్ణగతం సనన్దనార్యమ్ ॥ 80 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ సౌమ్యుడా! ఇక్కడ ఉన్న
భట్టభాస్కరుడు అనే పండితుడికి మా వార్తను (సందేశాన్ని) తెలియజేయి" అని చెబుతూ,
ఆ శంకర ముని తన పక్కనే ఉన్నవాడు, శిష్యులలో
అగ్రగణ్యుడు అయిన సనందనుడిని (పద్మపాదాచార్యులను) పంపెను.
వ్యాఖ్య: విశ్రాంతి తీసుకున్న తర్వాత ఏమి చేసెనో చెప్పుచున్నాడు- "ఈ
పురమునందున్న భట్టభాస్కరుడు అను కవికి మా వార్తను ఓ సౌమ్యుడా! తెలియజేయి" అని
పలికి, ఆ ముని తన వశమునందున్న వారిలో అగ్రగణ్యుడు,
శిష్యులలో శ్రేష్ఠుడు, సమీపమున ఉన్నవాడు అయిన
పద్మపాదుని పంపెను.
శ్లోకము 81
అభిరూపకులావతంసభూతం బహుధావ్యాకృతసర్వవేదరాశిమ్ ॥ తమయత్ననిరస్తదుఃసపత్నం
ప్రతిపద్యేత్థమువాచ వావదూకః ॥ 81 ॥
తాత్పర్యము: పండిత వంశానికి అలంకారప్రాయుడు, వేదరాశినంతటినీ అనేక విధాలుగా వ్యాఖ్యానించినవాడు, శత్రువులను అప్రయత్నంగా జయించినవాడు అయిన ఆ భట్టభాస్కరుని వద్దకు వెళ్లి,
మాటకారియైన సనందనుడు ఇట్లు పలికెను.
వ్యాఖ్య: వాగ్ధాటి గల సనందనుడు ఆ భట్టభాస్కరుని పొంది (కలిసి) ఇట్లు పలికెను.
ఆ భట్టభాస్కరుని విశేషణములు- పండిత సమూహమునకు అలంకారము వంటివాడు ('అభిరూపో బుధే రమ్యే' అని మేదిని కోశము).
అనేక విధములుగా వేదరాశిని వ్యాఖ్యానించినవాడు, అప్రయత్నముగా
దుష్ట శత్రువులను నిరసించిన వాడు.
శ్లోకము 82
జయతి స్మ దిగన్తగీతకీర్తిర్భగవాన్ శఙ్కరయోగిచక్రవర్తీ ॥ ప్రథయన్
పరమాద్వితీయతత్త్వం శమయంస్తత్పరిపన్థివాదిదర్భమ్ ॥ 82 ॥
తాత్పర్యము: "దిగంతాల వరకు
కీర్తింపబడేవాడు, యతిచక్రవర్తి అయిన భగవాన్ శంకరాచార్యులు
అద్వితీయమైన పరమాత్మ తత్త్వాన్ని చాటిచెబుతూ, దానికి
అడ్డుపడే ప్రతివాదులనే దర్భలను అణిచివేస్తూ విజేతగా నిలిచారు."
వ్యాఖ్య: ఏమి పలికెనో చెప్పుచున్నాడు- దిగంతముల వరకు గానము చేయబడిన కీర్తి
కలవాడు, భగవంతుడైన శంకర యోగి చక్రవర్తి పరమమైన
అద్వైత తత్త్వమును విస్తరింపజేయుచు, దానికి విరోధులైన వాదుల
గర్వమును శమింపజేయుచు జయించెను. ఆ పండితాగ్రణి (శంకరులు) మీతో ఇట్లు చెప్పమన్నారు
అని తరువాతి శ్లోకముతో అన్వయము.
శ్లోకము 83
స జగాద బుధాగ్రణీర్భవన్తం కుమతోత్ప్రేక్షితసూత్రవృత్తిజాలమ్ ॥ అభిభూయ వయం
త్రయీశిఖానాం సమవాదిష్మ పరావరే౽భిసంధిమ్ ॥ 83 ॥
తాత్పర్యము: "కుమతులచే (దుష్ట బుద్ధి
కలవారిచే) కల్పింపబడిన బ్రహ్మసూత్ర వృత్తులను తిరస్కరించి, వేదాంతాల
యొక్క పరమ తాత్పర్యం ఆ అఖండ చైతన్యమే అని మేము సిద్ధాంతీకరించాము అని ఆ
పండితాగ్రణి మీతో చెప్పమన్నారు."
వ్యాఖ్య: ఏమి పలికెనో చెప్పుచున్నాడు- కుత్సితమైన మతము కలవారిచే (కుమతులచే)
కల్పింపబడిన సూత్ర వృత్తి సమూహమును తిరస్కరించి, వేదాంతముల యొక్క బ్రహ్మముకంటే భిన్నము కాని ప్రత్యగాత్మ యందలి
తాత్పర్యమును మేము చాటి చెప్పితిమి.
శ్లోకము 84
తదిదం పరిగృహ్యతాం మనీషిన్మనసా౽౽లోచ్య నిరస్య దుర్మతం స్వమ్ ॥ అథ
వా౽స్మదుద్యతతర్కవజ్రప్రతిఘాతాత్పరిరక్ష్యతాం స్వపక్షః ॥ 84 ॥
తాత్పర్యము: "కాబట్టి ఓ పండితుడా! నీవు
మనస్సుతో ఆలోచించి, నీ దుర్మతాన్ని వదిలి మా సిద్ధాంతాన్ని
స్వీకరించు. లేదా మా నుండి పుట్టుకువచ్చే తర్కము అనే వజ్రాయుధ దెబ్బల నుండి నీ
పక్షాన్ని రక్షించుకో."
వ్యాఖ్య: కావున, ఓ పండితుడా! మా యొక్క ఈ మతమును
మనస్సుతో ఆలోచించి, నీ మతమును వదిలి దీనిని స్వీకరించుము.
ఒకవేళ నీ మతముపై దురాగ్రహము ఉంటే, మా నుండి ఉద్భవించు తర్కము
అను వజ్రాయుధపు దెబ్బల నుండి నీ పక్షమును కాపాడుకోము.
శ్లోకము 85
ఇతి తామవహేలపూర్వవర్ణాం గిరమాకర్ణ్య తదా స లబ్ధవర్ణః ॥ యశసాం
నిధిరీషదాత్తరోషస్తమువాచ ప్రహసన్యతీన్ద్రశిష్యమ్ ॥ 85 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా అవహేళనతో కూడిన ఆ మాటలను విని, పండితుడు మరియు యశోనిధి అయిన ఆ భట్టభాస్కరుడు కొంచెం కోపంతో
నవ్వుతూ, ఆ యతీంద్రుని శిష్యుడితో ఇట్లు పలికెను.
వ్యాఖ్య: ఇట్లు అవజ్ఞ (అవహేళన) పూర్వకమైన అక్షరములు గల ఆ మాటను విని, విచక్షణుడైన పండితుడు, కీర్తికి నిధి
అయిన ఆ భట్టభాస్కరుడు కొద్దిగా కోపము తెచ్చుకుని, నవ్వుతూ ఆ
యతీంద్రుని శిష్యునితో ఇట్లు పలికెను.
శ్లోకము 86
ధ్రువమేష న శుశ్రువానుదన్తం మమ దుర్వాదివచస్తతీర్నుదన్తమ్ ।। పరకీర్తిబిసాఙ్కురానదన్తం
విదుషాం మూర్ధసు నానటత్పదం తమ్ ॥ 86 ॥
తాత్పర్యము: "దుర్వాదుల వాదనలను
ఖండించేవాడు, ఇతరుల కీర్తి అనే తామర మొలకలను భక్షించేవాడు
(హరించేవాడు), పండితులందరి శిరస్సుల పైన నాట్యం చేసే పాదము
కలవాడు అయిన నా గురించి నీ గురువు నిశ్చయముగా విని ఉండడు."
వ్యాఖ్య: నీ గురువు నా వృత్తాంతమును వినలేదు. ఆ వృత్తాంతమును
విశేషిస్తున్నాడు- దుష్ట వాదుల వచన సమూహములను నుదన్తమ్ (ఖండించునది), ఇతరుల కీర్తి రూపమైన తామర తూళ్లను (బిసాఙ్కురాన్) భక్షించునది,
పండితుల శిరస్సులపై మిక్కిలిగా నాట్యము చేయు పాదము కలది అయిన నా
విద్య గురించి ఆయనకు తెలియదు.
శ్లోకము 87
మమ వల్గతి సూక్తిగుమ్ఫవృన్దే కణభుగ్జల్పితమల్పతాముపైతి ।। కపిలస్య పలాయతే
ప్రలాపః సుధియాం కైవ కథా౽ధునాతనానామ్ ॥ 87 ॥
తాత్పర్యము: "నా సూక్తి రచనల సమూహము
విజృంభిస్తుండగా, కణాదుని భాషణము అల్పమైపోతుంది; కపిల మహర్షి ప్రలాపము (వాదన) పారిపోతుంది. ఇక ఈ కాలపు పండితుల గురించి
చెప్పేదేమున్నది?"
వ్యాఖ్య: నా సూక్తి రచనా సముదాయము వల్గతి
(వ్యాపిస్తున్నప్పుడు/ప్రకాశిస్తున్నప్పుడు) కణాదుని భాషితము అల్పత్వమును పొందును.
కపిలుని ప్రలాపము పారిపోవును. అటువంటప్పుడు ఈ ఆధునిక పండితుల కథ ఇంకేమున్నది (వారు
లెక్కలోకి రారని భావము).
శ్లోకము 88
ఇతి వాదినమబ్రవీత్సనన్దః కుశలో౽థైనమవిజ్ఞ మా౽వమంస్థాః ॥ న హి దారితభూధరో౽పి
టఙ్కః ప్రభవేద్వజ్రమణిప్రభేదనాయ ॥ 88 ॥
తాత్పర్యము: అని పలుకుతున్న ఆ భట్టభాస్కరునితో నేర్పరియైన సనందనుడు
(పద్మపాదుడు) ఇట్లు పలికెను- "ఓ అజ్ఞానీ! ఆయన్ని (శంకరులను) తక్కువగా అంచనా
వేయకు. కొండలను పగులగొట్టే ఉలి (టఙ్కః) కూడా వజ్రమణిని ఛేదించడానికి సమర్థము కాదు
కదా!"
వ్యాఖ్య: ఇట్లు పలుకుతున్న భట్టభాస్కరునితో నేర్పరియైన సనందనుడు ఇట్లు
పలికెను- "హే అవిజ్ఞ! (ఓ అజ్ఞానీ) అవమానించకు, అవజ్ఞ చేయకు. ఎందుకనగా పర్వతములను పగులగొట్టినప్పటికీ టంకము
(రాళ్లను పగులగొట్టే పనిముట్టు) వజ్రమణిని ఛేదించుటలో సమర్థము కాదు."
శ్లోకము 89
స తమేవముదీర్య తీర్థకీర్తేరుపకణ్ఠం ప్రతిపద్య సద్విదగ్రః ॥ సకలం
తదవోచదానుపూర్వ్యా స మహాత్మా౽పి యతీశమాససాద ॥ 89 ॥
తాత్పర్యము: సద్విద్వాంసులలో అగ్రగణ్యుడైన ఆ పద్మపాదుడు భట్టభాస్కరునితో ఆ
విధంగా పలికి, తీర్థాల వలె పవిత్రమైన కీర్తి
గల తన గురువు వద్దకు చేరుకుని జరిగినదంతా వరుసగా వివరించెను. ఆ మహాత్ముడైన
భట్టభాస్కరుడు కూడా యతీశ్వరుని (శంకరులను) సమీపించెను.
వ్యాఖ్య: ఆ పద్మపాదుడు భట్టభాస్కరునితో ఇట్లు పలికి, తీర్థకీర్తి (ప్రయాగాది తీర్థరాజము వలె విశ్వమును పవిత్రము
చేయు కీర్తి కలవాడు) అయిన భగవత్పాదుల సమీపమునకు చేరి, పండితుల
మధ్య ఆ వృత్తాంతమును క్రమముగా (ఆనుపూర్వ్యా) వివరించెను. ఆ మహాత్ముడైన
భట్టభాస్కరుడు కూడా యతీశ్వరుని వద్దకు వచ్చెను.
శ్లోకము 90
అథ భాస్కరమస్కరిప్రవీరౌ బహుధాక్షేపసమర్థనప్రవీణౌ ॥ బహుభిర్వచనైరుదారవృత్తైర్వ్యదధాతాం
విజయైషిణౌ వివాదమ్ ॥ 90 ॥
తాత్పర్యము: అటుపై, ఆక్షేపణలు చేయుటలోను, వాటిని సమర్థించుకొనుటలోను ఆరితేరినవారై, విజయమును
కోరుతూ భట్టభాస్కరుడు మరియు యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరుడు గొప్ప పద్యములతో, వాదనలతో వివాదము (వాదము) మొదలుపెట్టిరి.
వ్యాఖ్య: అనంతరము భాస్కరుడు మరియు యతివీరుడైన శంకరుడు - అనేక విధములైన ఆక్షేప
సమర్థనల యందు మిక్కిలి కుశలులైన వారు, విజయమును కోరువారు - అనేకమైన
ఉదార పద్యములతో, వచనములతో వివాదమును చేసిరి.
శ్లోకము 91
అనయోరతిచిత్రశబ్దశయ్యాం దృధతోర్దుర్నయభేదశక్తయుక్త్యోః ॥ పటువాదమృధే౽న్తరం
తటస్థాః శ్రుతవన్తో౽పి న కిఞ్చనాన్వవిన్దన్ ॥ 91 ॥
తాత్పర్యము: అత్యంత విచిత్రమైన శబ్దశయ్యను (పదాల కూర్పును) పాటిస్తూ, ఎదుటివారి కుతర్కాలను ఛేదించే శక్తి గల యుక్తులతో వారు
చేస్తున్న ఆ వాద యుద్ధమును చూస్తున్న పండితులు (తటస్థులు) కూడా, వారిలో ఎవరు గొప్పవారో తేల్చలేకపోయారు.
వ్యాఖ్య: అత్యంత విచిత్రమైన శబ్దశయ్యను (పదానుగుణ్యమైన విశ్రాంతిని) ధరించిన
వారు, యుక్తి భేదముల యందు సమర్థవంతమైన యుక్తులు
కలవారు అయిన వీరిద్దరి సమర్థవంతమైన వాద యుద్ధమునందు (పటువాదమృధే), పక్కన ఉన్న పండితులు (తటస్థులు) కూడా ఎటువంటి తేడాను (అంతరమును)
గ్రహించలేకపోయారు.
శ్లోకము 92
అథ తస్య యతిః సమీక్ష్య దాక్ష్యం నిజపక్షాబ్జశరజ్జడాబ్జభూతమ్ ।। బహుధా౽౽క్షిపదస్య
పక్షమార్యో విబుధానాం పురతో౽ప్రభాతకక్ష్యమ్ ॥ 92 ॥
తాత్పర్యము: అటుపై, ఆ భట్టభాస్కరుని నేర్పును చూసిన
శ్రేష్ఠుడైన శంకర యతి, పండితుల సమక్షంలో అతని వాదనలను
ఖండించెను. శంకరుల సిద్ధాంతమనే శరత్కాలపు చంద్రుని ముందు, భాస్కరుని
పక్షము ముకుళించుకుపోయిన జడమైన పద్మము వలె ఉండెను.
వ్యాఖ్య: అంతట ఆ యతి (శంకరులు) అతని దాక్ష్యమును (నేర్పును) చూసి, తన పక్షమనే చంద్రునికి శరత్కాలపు కమలము వంటి దానిని ('అబ్జో ధన్వన్తరౌ చన్ద్రే నిచులే శఙ్ఖపద్మయోః' అని
విశ్వప్రకాశ నిఘంటువు) అనగా చైతన్యమనే పద్మము/చంద్రుని ఎదుట ఏ విధంగా జడమైన పద్మము
ముకుళించుకుపోవునో, అటువంటి అతని పక్షమును ఆర్యుడైన
శ్రీశంకరుడు అనేక విధములుగా ఆక్షేపించెను. ఆ పక్షము ఎటువంటిదంటే- పండితుల ఎదుట
ప్రకాశించని కోటులు (వాదనలు) కలది.
శ్లోకము 93
అథ భాస్కరవిత్స్వపక్షగుప్త్యై విధుతో వాగ్గ్మివరః ప్రగల్భయుక్త్యా ।। శ్రుతిశీర్షవచఃప్రకాశ్యమేవం
కవిరద్వైతమపాకరిష్ణురూచే ॥ 93 ॥
తాత్పర్యము: అప్పుడు పండితుడు, వాక్చాతుర్యము కలవాడైన
భాస్కరుడు తన పక్షమును కాపాడుకోవడానికి వణికిపోతూనే, ప్రగల్భమైన
యుక్తులతో వేదాంత వాక్యాల ద్వారా ప్రకాశించే అద్వైతాన్ని నిరాకరిస్తూ ఇట్లు
పలికెను.
వ్యాఖ్య: అనంతరము భాస్కరుడు అను విద్వాంసుడు, వాగ్మిశ్రేష్ఠుడు, ప్రకంపితము
చెందినవాడై (వణికినవాడై) తన పక్షమును పాలించుకొనుటకై, వేదాంత
వాక్యములచే ప్రకాశింపబడే అద్వైతమును ప్రగల్భమైన యుక్తితో నిరాకరిస్తూ ఇట్లు
పలికెను.
శ్లోకము 94
ప్రశమింస్త్వదుదీరితం న యుక్తం ప్రకృతిర్జీవపరాత్మభేదికేతి ॥ న భినత్తి హి
జీవగేశగా వా ఉభయభావస్య తదుత్తరోద్భవత్వాత్ ॥ 94 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ యతీ! ప్రకృతి (మాయ)
జీవుడిని, పరమాత్మను వేరు చేస్తోంది అని నీవు చెప్పినది
యుక్తం కాదు. ఎందుకంటే ఆ మాయ జీవుడిలో ఉన్నా, పరమాత్మలో
ఉన్నా భేదాన్ని కలిగించలేదు. జీవభావము, ఈశ్వరభావము అనేవి ఆ
మాయాకార్యము జరిగిన తర్వాతే పుడతాయి కాబట్టి (కారణము కార్యము కంటే ముందే ఉండాలి
కదా)!"
వ్యాఖ్య: హే ప్రశమిన్! ప్రకృతియే జీవ-పరమాత్మల భేదమును కలిగించునది అని నీవు
చెప్పినది యుక్తము కాదు. ఎందుకనగా ఆ ప్రకృతి జీవుని యందు ఉన్నా లేదా పరమాత్మ యందు
ఉన్నా భేదమును కలిగించదు. దానికి హేతువు- ఉభయ భావములు, అనగా జీవత్వము మరియు ఈశ్వరత్వము అనునవి ప్రకృతి (మాయ) ఏర్పడిన
తరువాతి పరిణామములు కావున. "జీవేశావాభాసేన కరోతి మాయా చావిద్యా చ స్వయమేవ
భవతి" అను శ్రుతి ప్రకారం ఇవి మాయా తర్వాతి భావములే అని అర్థము.
శ్లోకము 95
మునిరేవమిహోత్తరం బభాషే ముకురో వా ప్రతిబిమ్బబిమ్బభేదీ ॥ కథమీరయ
వక్త్రమాత్రగశ్చేచ్చితిమాత్రాభిదియం తథేతి తుల్యమ్ ॥ 95 ॥
తాత్పర్యము: శంకర ముని ఇట్లు సమాధానమిచ్చారు- "అద్దము (ముకురము)
బింబానికి, ప్రతిబింబానికి మధ్య భేదాన్ని
కలిగిస్తుంది కదా! అది అద్దంలో ఉన్న ముఖం వల్లనా లేక బయట ఉన్న ముఖం వల్లనా?
కేవలం ముఖం (వక్త్రము) వల్లనే ఆ భేదం కలుగుతున్నట్లుగా, ఇక్కడ కూడా చైతన్యమును ఆశ్రయించిన ప్రకృతియే బింబ-ప్రతిబింబ భేదాన్ని
కలిగిస్తోందని గ్రహించు."
వ్యాఖ్య: ఇట్లు పలుకబడిన ముని (శంకరులు) ఇక్కడ ఇట్లు సమాధానము చెప్పెను-
అద్దము కదా ప్రతిబింబ-బింబ భేదమును కలిగించునది. అది ప్రతిబింబము నందు ఉన్నదా లేదా
బింబము నందు ఉన్నదా అని చెప్పుము. ముఖమును ఆశ్రయించిన అద్దము ఏ విధంగా భేదమును
కలిగించునో, అదే విధంగా చిన్మాత్రమును
(చైతన్యమును) ఆశ్రయించిన ఈ ప్రకృతి కూడా బింబ-ప్రతిబింబ భేదమును కలిగించును అని
సమానముగా (తుల్యము) గ్రహించవలెను.
శ్లోకము 96
చితిమాత్రగతప్రకృత్యుపాధేర్జహతో బిమ్బపరాత్మపక్షపాతమ్ ॥ ప్రతిబిమ్బితజీవపక్షపాతో
ముకురస్యేవ విరుధ్యతే న జాతు ॥ 96 ॥
తాత్పర్యము: "చైతన్యమందున్న ప్రకృతి అనే
ఉపాధి, బింబభూతుడైన పరమాత్మ పక్షపాతాన్ని (దోషాలను)
వదిలివేసి, ప్రతిబింబభూతుడైన జీవుని పక్షపాతాన్ని
(సుఖదుఃఖాదులను) పొందుతుంది. ఇది ఏ విధంగా అంటే... అద్దము బయట ఉన్న ముఖము యొక్క
మాలిన్యాన్ని పొందక, అద్దంలో కనిపించే ముఖము యొక్క చలనము
మొదలైనవాటిని పొందినట్లు. దీనిలో విరోధమేమీ లేదు."
వ్యాఖ్య: అయినట్లయితే చిన్మాత్రము నందే దుఃఖిత్వము మొదలైనవి ఎందుకు కలగవు? కేవలము జీవుని యందే ఎందుకు కలుగుతాయి? అని
శంకించగా చెప్పుచున్నాడు- చిన్మాత్రము నందున్న ప్రకృతి అను ఉపాధి, బింబభూతమైన పరమాత్మ పక్షపాతమును (సంబంధమును) వదిలివేసి, ప్రతిబింబభూతమైన జీవ పక్షపాతమును పొందుట అద్దము వలె ఎన్నటికీ విరుద్ధము
కాదు.
శ్లోకము 97
అవికారిణి నిరస్తసఙ్గబోధైకరసాత్మాశ్రయతా న యుజ్యతే౽స్యాః ॥ అత ఏవ విశిష్టసంచి
తత్వం ప్రకృతేః స్యాదితి నాపి శఙ్కనీయమ్ ॥ 97 ॥
తాత్పర్యము: "వికారము లేనిది, సంగము లేనిది, కేవల జ్ఞాన స్వరూపమైన ఆ పరమాత్మను ఈ
జడమైన ప్రకృతి (మాయ) ఆశ్రయించి ఉండటం విరోధం కాబట్టి కుదరదు. అందువల్లనే అంతఃకరణ
విశిష్టుడైన జీవుడినే ప్రకృతి ఆశ్రయించి ఉంటుందని శంకించవద్దు."
వ్యాఖ్య: అవికారిణి, అబోధరూపిణి అయిన ఈ ప్రకృతికి
అవికారియు, అసంగియు, జ్ఞానైకరస
స్వరూపమునైన బ్రహ్మము ఆశ్రయము కావడం విరోధం వల్ల కుదరదు అని, కావున అంతఃకరణ విశిష్ట జీవుని యందే ప్రకృతి (అవిద్య) ఉంటుందని శంకించగా
పరిహరిస్తున్నాడు. ప్రకృతి లేశ రూపమైన అవిద్య విశిష్ట జీవుని ఆశ్రయించి ఉంటుందని
అనుకోవడం కూడా సరికాదు.
శ్లోకము 98
న హి మానకథా విశిష్టగత్వే భవదాపాదిత ఈక్షతే తథాహి ॥ అహమజ్ఞ ఇతి ప్రతీతిరేషా న
హి మానత్వమిహాశ్నుతే తథా చేత్ ॥ 98 ॥
తాత్పర్యము: "నీవు చెప్పినట్లు ప్రకృతి
విశిష్ట జీవుని ఆశ్రయించి ఉంటుందనడానికి ఎటువంటి ప్రమాణము కనిపించదు. 'నేను అజ్ఞానిని' (అహమజ్ఞః) అనే అనుభవం అందుకు
ప్రమాణం అని నీవు అంటే, అది సరికాదు."
వ్యాఖ్య: నీవు చెప్పినట్లు ప్రకృతి విశిష్ట జీవుని (అవిద్యా విశిష్టుడైన
జీవుని) నిష్ఠమై ఉంటుందనడానికి ఎటువంటి ప్రమాణము లేదు. 'నేను అజ్ఞానిని' అనే ప్రతీతి
విశిష్టాశ్రితమైన అజ్ఞానానికి ప్రమాణమని శంకించగా, ఆ ప్రతీతి
ఇక్కడ ప్రమాణం కాజాలదు అని చెప్తున్నాడు.
శ్లోకము 99
అనుభవ్యహమిత్యపి ప్రతీతేరనుభూతేశ్చ విశిష్టానిష్ఠతా స్యాత్ ॥ అజడానుభవస్య నో
జడాన్తఃకరణస్థత్వమితీష్టతా న తస్యాః ॥ 99 ॥
తాత్పర్యము: "ఒకవేళ 'నేను అజ్ఞానిని' అనే ప్రతీతిని బట్టి అజ్ఞానం
జీవుడిలో ఉందని అంగీకరిస్తే, 'నేను అనుభవిస్తున్నాను'
(అనుభవ్యహమ్) అనే ప్రతీతిని బట్టి అనుభవం (జ్ఞానం) కూడా జడమైన
అంతఃకరణలోనే ఉందని అనవలసి వస్తుంది. కానీ అజడమైన జ్ఞానం జడమైన అంతఃకరణలో ఉండటం
అసాధ్యం కాబట్టి, నీ వాదన ఇష్టమైనది కాదు."
వ్యాఖ్య: ఒకవేళ 'అహమజ్ఞః' అనే
ప్రతీతిని ప్రమాణంగా తీసుకుంటే, 'నేను అనుభవిని' అనే ప్రతీతి వల్ల అనుభూతి (జ్ఞానం) కూడా విశిష్ట నిష్ఠమే (అంతఃకరణ
నిష్ఠమే) కావలసి ఉంటుంది. కానీ అజడమైన అనుభూతి జడమైన అంతఃకరణలో ఉండటం సంభవం కాదు
కాబట్టి, నీవు కోరిన విశిష్ట నిష్ఠత సిద్ధించదు.
శ్లోకము 100
నను దాహకతా యథా౽గ్నియోగాదధికూటం వ్యపదిశ్యతే తథైవ ॥ అనుభూతిమదాత్మయోగతో౽న్తఃకరణే
సా వ్యపదిశ్యతే౽నుభూతిః ॥ 100 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు శంకిస్తున్నాడు- "నిప్పుతో కలిసిన ఇనుప గుండు
(అధికూటము) ఏ విధంగా కాల్చే శక్తిని పొందుతుందో, అలాగే జ్ఞానస్వరూపమైన ఆత్మతో కలిసినందువల్ల జడమైన అంతఃకరణలో
కూడా 'అనుభూతి' (తెలివి) ఉన్నట్లు
వ్యవహరిస్తాము."
వ్యాఖ్య: ఏ విధంగానైతే అగ్ని తాదాత్మ్యం వల్ల ఇనుప పిండమునందు దాహకత్వము
(కాల్చే గుణం) చెప్పబడుతుందో, అదే విధంగా అనుభూతి స్వరూపమైన
ఆత్మ తాదాత్మ్యం వల్ల అంతఃకరణమునందు ఆ అనుభూతి వ్యవహరింపబడుతోంది అని భాస్కరుని
అభిప్రాయం.
శ్లోకము 101
ఇతి చేన్మైవమిహాపి తస్య మాయాశ్రయచిన్మాత్రయుతే తథోపచారః ॥ న
పునస్తదుపాధియోగతో౽న్తఃకరణస్యేతి సమా౽న్యుథాగతిర్హి ॥ 101 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు సమాధానమిస్తున్నారు- "అలా అనవద్దు. ఇక్కడ కూడా 'నేను అజ్ఞానిని' అన్నప్పుడు, మాయాశ్రయమైన చిన్మాత్రముతో (చైతన్యముతో) కూడిన అంతఃకరణ యందే అజ్ఞానం
ఉన్నట్లు ఉపచారంగా (పరోక్షంగా) చెప్పబడుతోంది తప్ప, అంతఃకరణమే
అజ్ఞానానికి అసలు నిలయం కాదు. కాబట్టి నీవు చెప్పిన న్యాయమే మాకూ
వర్తిస్తుంది."
వ్యాఖ్య: అలా అనవద్దు. ఏ విధంగానైతే జ్ఞానం అంతఃకరణలో ఉన్నట్లు ఉపచారంగా
చెబుతున్నావో, అదే విధంగా 'నేను అజ్ఞానిని' అన్నప్పుడు కూడా మాయాశ్రయ
చిన్మాత్రముతో కూడిన అంతఃకరణమునందే ఆ అజ్ఞానము ఉపచారంగా చెప్పబడుతోంది. అంతఃకరణము
ఉపాధి కావడం వల్ల కలిగే ఈ భ్రమ ఇద్దరికీ సమానమే.
శ్లోకము 102
న చ తత్ర హి బాధకస్య సత్త్వాదియమస్తు ప్రకృతేర్న సా౽స్త్యబాధాత్ ॥ ఇతి
వాచ్యమిహాపి తజ్జచిత్తే తదుపాశ్రిత్యయుతేశ్చ బాధకత్వాత్ ॥ 102 ॥
తాత్పర్యము: "జ్ఞానము జడమైన అంతఃకరణలో
ఉండటమనేది యుక్తం కాదు కాబట్టి, అది ఆత్మ యందే ఉందనేది
వాస్తవం. కానీ అజ్ఞానము అంతఃకరణలో ఉండటానికి ఎటువంటి ఆటంకం లేదు కదా!" అని
అనవద్దు. ఎందుకంటే, జ్ఞానము కలిగిన చిత్తములో అజ్ఞానము
ఆశ్రయించి ఉండటమనేది పరస్పర విరుద్ధం కాబట్టి, అది అక్కడ
ఉండటానికి వీలులేదు.
వ్యాఖ్య: అంతఃకరణము నందు అనుభూతి (జ్ఞానము) ఉండటమనేది అసంభవం (అజడమైనది
జడమునందు ఉండదు) కాబట్టి ఆత్మ యందే జ్ఞానము ఉన్నట్లుగా భావించవలెను. అయితే
అజ్ఞానము అంతఃకరణమును ఆశ్రయించుటలో ఎటువంటి బాధా (ఆటంకం) లేదు కదా అని శంకించగా
పరిహరిస్తున్నాడు- అట్లు చెప్పకూడదు. ఎందుకనగా విద్య (జ్ఞానము) చేత జనితమైన
చిత్తమునందు అవిద్య (అజ్ఞానము) ఆశ్రయము పొందుట అసాధ్యము. ఇదియే ఇక్కడ బాధకము.
శ్లోకము 103
అధిసుప్త్యపి చిత్తవర్తి తత్స్యాద్యది చాజ్ఞానమిదం హృదాశ్రితం స్యాత్ ॥ తదిహాస్తి
న మానముక్తరీత్యా ప్రకృతేర్దృశ్యవిశిష్టనిష్ఠతాయామ్ ॥ 103 ॥
తాత్పర్యము: "ఒకవేళ ఈ అజ్ఞానము
హృదయాన్ని (అంతఃకరణాన్ని) ఆశ్రయించి ఉన్నట్లయితే, సుషుప్తి
(గాఢ నిద్ర) సమయంలో కూడా అది చిత్తము నందే ఉండాలి. కానీ అప్పుడు మనస్సు లయమై
ఉంటుంది కాబట్టి అజ్ఞానం అక్కడ ఉండే అవకాశం లేదు. కావున ప్రకృతి (అవిద్య) దృశ్యమైన
అంతఃకరణ నిష్ఠమై ఉంటుందనడానికి ఎటువంటి ప్రమాణం లేదు."
వ్యాఖ్య: మరియు ఈ అజ్ఞానము ఒకవేళ హృదయాశ్రితమై (అంతఃకరణాశ్రితమై) ఉంటే, సుషుప్తి యందు కూడా చిత్తము నందే అది ఉండవలసి వచ్చును. కానీ
సుషుప్తి యందు చిత్తము ఉండదు కావున, అజ్ఞానము అంతఃకరణ
విశిష్ట నిష్ఠమై ఉండుటకు ఎటువంటి ప్రమాణము లేదు. అందువలన అది చైతన్యమును (చిత్)
ఆశ్రయించియే ఉన్నదని అర్థము.
శ్లోకము 104
నను న ప్రతిబన్ధికైవ సుప్తౌ ఇతి సా దూరత ఏవ చిద్గతేతి ॥ ప్రతిబన్ధకశూన్యతా తు
సుప్తేః పరమాత్మైక్యగతేః సతేతి వాక్యాత్ ॥ 104 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు శంకిస్తున్నాడు- "సుషుప్తి సమయంలో జీవుడికి, పరమాత్మకు మధ్య అడ్డుగోడగా ఉండే అవిద్యయే లేదు కదా!
అటువంటప్పుడు అది చైతన్యంలో ఉందని అనడం చాలా దూరపు మాట. సుషుప్తిలో ఎటువంటి
ఆటంకాలు ఉండవని, 'సతా సౌమ్య తదా సంపన్నో భవతి' (ఓ సౌమ్యుడా! అప్పుడు జీవుడు సత్తుతో/పరమాత్మతో కలిసిపోతాడు) అనే శ్రుతి
వాక్యమే నిరూపిస్తోంది కదా!"
వ్యాఖ్య: భట్టభాస్కరుడు నాలుగు శ్లోకములలో శంకిస్తున్నాడు- సుషుప్తి యందు
ఐక్యమునకు ప్రతిబంధకమైన అవిద్యయే లేదు కావున, అది ఆ
సమయంలో చైతన్యమునందు ఉన్నదనడం కుదరదు. సుషుప్తి యందు ప్రతిబంధక శూన్యత కలదని
"సతా సౌమ్య తదా సంపన్నో భవతి స్వమపీతో భవతి" అను శ్రుతి వాక్యము ద్వారా
జీవుడు పరమాత్మతో ఐక్యము చెందునని అవగతమగుచున్నది. కావున ఈ శ్రుతి వాక్యమే ఇక్కడ
ప్రమాణము.
శ్లోకము 105
న చ తత్ర చ తత్స్థితిప్రతీతిః సతి సంపద్య విదుర్న హీతి వాక్యాత్ ॥ శ్రుతిగీస్తదధిక్షిపత్యభావప్రతిపత్తేర్న
చ నిహ్నవో౽త్ర నేతి ॥ 105 ॥
తాత్పర్యము: "సుషుప్తిలో అజ్ఞానం ఉంటే,
'పరమాత్మతో ఐక్యమైనా వారు తాము ఐక్యమయ్యామని తెలుసుకోలేకపోతున్నారు'
అని శ్రుతి చెప్పదు కదా! 'న విదుః' (తెలియదు) అని శ్రుతి చెప్పడం వల్ల అక్కడ అజ్ఞానం యొక్క ఉనికి
నిరాకరించబడుతోంది. కావున అక్కడ జ్ఞానము లేదనే విషయాన్ని ఎవరూ కాదనలేరు."
వ్యాఖ్య: "సతి సంపద్య న విదుః"
(పరమాత్మ యందు ఐక్యమైనా వారు తెలుసుకొనలేరు) అను వాక్యము ద్వారా సుషుప్తి యందు
అజ్ఞాన స్థితి ప్రతీతి కలుగుతుందనే శంకను పరిహరిస్తున్నాడు. పరమాత్మ యందు ఐక్యమును
పొంది కూడా జనులు ఏమీ తెలుసుకొనలేరు. ఎందుకంటే సదరు శ్రుతి వాక్యము ఆ సమయమునందు
జ్ఞానమును నిషేధించుచున్నది. 'న విదుః' అని జ్ఞానాభావమును తెలుపుటయే ఇక్కడ అజ్ఞానము లేదని చెప్పే శ్రుతి
తాత్పర్యమని భాస్కరుని వాదన.
శ్లోకము 106
కిము నిత్యమనిత్యమేవ చైతత్ప్రథమో నేహ సమస్తి యుక్త్యభావాత్ ॥ అనివర్తకసత్త్వతో౽స్య
నాన్త్యో న హి భిద్యాదవిరోధి చిత్ప్రకాశః ॥ 106 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు అడుగుతున్నాడు— "ఈ అజ్ఞానము నిత్యమా? లేక అనిత్యమా? మొదటి పక్షం (నిత్యం)
అనడానికి వీలులేదు, ఎందుకంటే దానికి యుక్తి (తర్కం) లేదు.
రెండో పక్షం (అనిత్యం) కూడా కుదరదు, ఎందుకంటే దీనిని
నివర్తింపజేసే (తొలగించే) శక్తి ఏదీ కనిపించడం లేదు. సాక్షిగా ఉన్న చిత్ప్రకాశము
(చైతన్యము) అజ్ఞానానికి విరోధి కాదు కాబట్టి, అది
అజ్ఞానాన్ని ఛేదించలేదు."
వ్యాఖ్య: అజ్ఞానము నిత్యమా లేక అనిత్యమా అని వికల్పించి దూషిస్తున్నాడు. మొదటి
వికల్పం సరికాదు ఎందుకంటే యుక్తి లేదు. అజ్ఞానము అనిత్యము అంటే దానిని తొలగించేది
ఏది? చైతన్యమా లేక జడప్రకాశమా? సాక్షిగా ఉండే చైతన్యము అజ్ఞానానికి ఆశ్రయమే తప్ప విరోధి కాదు, కాబట్టి అది అజ్ఞానాన్ని నాశనం చేయదు.
శ్లోకము 107
న చ తచ్ఛమయేజ్జడప్రకాశో౽ప్యవిరోధాత్సుతరాం జడత్వతో౽స్య ॥ తదిహాప్రతిబన్ధకత్వమస్య
ప్రభవేత్కింత్విహ తద్భ్రమాగ్రహాది ॥ 107 ॥
తాత్పర్యము: "ఇక జడప్రకాశము (అంతఃకరణ
వృత్తి) కూడా అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టలేదు, ఎందుకంటే జడము
జడమునకు విరోధి కాదు. కాబట్టి మూడు అవస్థల్లోనూ (జాగ్రత్, స్వప్న,
సుషుప్తి) అజ్ఞానము ఆత్మైక్యానికి ప్రతిబంధకము కాజాలదు. మరి ఏది
ప్రతిబంధకం? కేవలం భ్రమ (మిథ్యాజ్ఞానము), అగ్రహము (తెలియకపోవడము) మాత్రమే ఇక్కడ ఆటంకాలు."
వ్యాఖ్య: జడప్రకాశము అజ్ఞానాన్ని శమింపజేయలేదు, ఎందుకంటే రెండూ జడములే కావడం వల్ల వాటి మధ్య విరోధం ఉండదు.
కావున అజ్ఞానము ప్రతిబంధకము కాదు. బ్రహ్మైక్య జ్ఞానానికి అడ్డుపడేది కేవలం భ్రమ
మరియు అగ్రహమే అని భాస్కరుని వాదన. సుషుప్తి నుండి లేచినవాడు "నేనేమీ తెలియక
నిద్రపోయాను" అని అనడం ఈ భ్రమాగ్రహాల వల్లే అని అతని అభిప్రాయం.
శ్లోకము 108
ఇతి చేదిదమీరయ భ్రమః కో మనుజో౽హం త్వితి శేముషీతి చేన్న ॥ అతివిస్మృతిశీలతా
తవాహో గదితుః సర్వపదార్థసంకరస్య ॥ 108 ॥
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు అడుగుతున్నారు— "నీవు చెప్పిన ఆ 'భ్రమ' అంటే ఏమిటో వివరించు."
భాస్కరుడు— "నేను మనిషిని (మనుజో౽హమ్) అని దేహాదుల యందు ఆత్మబుద్ధి కలగడమే
భ్రమ." అప్పుడు శంకరులు ఉపహాసంగా (నవ్వుతూ) ఇట్లు పలికిరి— "అయ్యో!
సమస్త పదార్థాలను సంకరం చేసి (మిశ్రమం చేసి) మాట్లాడే నీకు విస్మృతి (మతిమరుపు)
చాలా ఎక్కువగా ఉన్నట్లుంది!"
వ్యాఖ్య: భ్రమ అనేది ఎలా సంభవిస్తుంది అని శంకరులు ప్రశ్నించారు. దానికి
భాస్కరుడు అహంకారాది దేహ పర్యంతము గల అనాత్మ యందు ఆత్మ బుద్ధి కలగడమే భ్రమ అని
సమాధానమిచ్చాడు. అప్పుడు శంకరులు అతనిని ఎగతాళి చేస్తూ— సర్వ వస్తువుల భేదాభేదాలను
మిశ్రమం చేసి మాట్లాడే నీవు, నీ స్వంత వాదననే
మర్చిపోతున్నావు అని పలికిరి. (భేదాభేద వాది అయిన భాస్కరుడు ఒక వస్తువును మరొకటిగా
చూడటం భ్రమ అని ఎలా అంటాడు? అనేది శంకరుల ఆక్షేపణ).
శ్లోకము 109
ప్రమితిత్వముపాశ్రయన్ప్రతీతేరముకః ఖణ్డ ఇతి స్వశాస్త్రసిద్ధాత్ । భిద్భిద్భయగోత్తరత్వహేతోర్ధియమేతాం
తు కిమిత్యుపేక్షసే త్వమ్ ॥ 109 ॥
తాత్పర్యము: "నీ శాస్త్ర సిద్ధాంతం
ప్రకారం 'ఫలానా వాడు ఖండుడు (కొమ్ములు లేని ఎద్దు)' అనే జ్ఞానానికి ప్రమాణత్వాన్ని (నిజమని) అంగీకరిస్తున్నావు. భేదాభేదాలు
రెండూ ఉన్నాయనే హేతువుతో సమస్త పదార్థాల సంకరాన్ని (కలగలుపును) చెప్పే నీవు,
'నేను మనిషిని' అనే బుద్ధిని (జ్ఞానాన్ని)
మాత్రం భ్రమ అని ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు?"
వ్యాఖ్య: నీకు మతిమరుపు ఉన్నదనియే అర్థము. నీవు అతి విస్మరణశీలుడవు అని
అర్థము. నీ మతము ప్రకారం భ్రమ అనే పదార్థమే లేదని భావము. విస్మరణశీలతనే
చెబుతున్నాడు— సమస్తము భేదాభేద ఉభయ విషయకము కావడం వల్ల, నీ శాస్త్ర సిద్ధమైన హేతువు చేత "ఫలానా వాడు
ఖండుడు" అనే భేదాభేద ప్రతీతికి ప్రమాణత్వమును ఆశ్రయిస్తున్నావు. మరి
"నేను మనిషిని" అనే ప్రతీతి యందు భేదాభేద విషయమును, భేదాభేదాల చేత సర్వసంకరవాదివి అయిన నీవు ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు?
శ్లోకము 110
అనుమానమిదం తథాచ సిద్ధం విమతా ధీః ప్రమితిర్భిదాభిదాత్వాత్ । ఇహ చారు నిదర్శనం
భవేత్సా తవ ఖణ్డో౽యమితి ప్రతీతిరేషా ॥ 110 ॥
తాత్పర్యము: "దీనిని బట్టి ఈ అనుమానం
సిద్ధమౌతోంది— వివాదాస్పదమైన 'నేను మనిషిని' అనే బుద్ధి ప్రమాణమే (నిజమే), ఎందుకంటే అది భేదాభేద
రూపమైనది కాబట్టి. దీనికి 'ఈయన ఖండుడు' అనే నీ ప్రతీతియే చక్కని దృష్టాంతం."
వ్యాఖ్య: ఆ విధంగా ఈ అనుమానము సిద్ధము— వివాదాస్పదమైన "నేను
మనిషిని" అనే బుద్ధి ప్రమాణము, భిన్నాభిన్న విషయకము కావడం వల్ల;
నీ యొక్క "ఈయన ఖండుడు" అనే ప్రతీతి ఇక్కడ అనుమానము నందు
చక్కని నిదర్శనము లేదా దృష్టాంతము.
శ్లోకము 111
ఇతరత్ర నిషిధ్యమానఖణ్డోల్లిఖితత్వేన నిరుక్తహేతుమత్త్వాత్ । నను సంహననాత్మధీః
ప్రమాణం న భవత్యేవ నిషిధ్యమానగత్వాత్ ॥ ఇదమితి ప్రతిపన్నరూప్యధీవత్ప్రచలా
సత్ప్రతిపక్షతేతి చేన్న ॥ 111 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు ఇట్లు శంకిస్తున్నాడు— "సంఘాతమైన దేహమే ఆత్మ
అనే బుద్ధి ప్రమాణం కాదు, ఎందుకంటే అది (జ్ఞానం కలిగాక)
నిషేధించబడుతుంది కాబట్టి. 'ఇది వెండి' అని భ్రమపడి, తర్వాత అది వెండి కాదని తెలిసిన జ్ఞానం
వలె, దీనికి బలమైన సత్ప్రతిపక్షం (విరుద్ధ వాదన) ఉంది
కదా!" శంకరులు అంటున్నారు— "అది సరికాదు."
వ్యాఖ్య: సంఘాతాత్మ బుద్ధి (దేహమే ఆత్మ అనే బుద్ధి) అప్రమాణము, నిషిధ్యమాన విషయకము కావడం వల్ల; "ఇది
వెండి" అని భాసించిన రజత బుద్ధి వలె అని సాధ్యము యొక్క అభావమును సాధించే మరొక
హేతువుతో బలమైన సత్ప్రతిపక్షతను భట్టభాస్కరుడు ఆపాదిస్తున్నాడు. "నేను
మనిషిని కాదు, బ్రహ్మమును" అనే ప్రతి-ప్రత్యయ సామర్థ్యం
వల్ల నిషిధ్యమాన విషయత్వము అని అర్థము. దానిని దూషిస్తున్నాడు— ఇట్లు అనడం
సరికాదు. "ఇదమితి ప్రతిపన్న" అను చోట "ప్రహ్వం చ" అను వచనము
చేత పూర్వ వర్ణమునకు వైకల్పిక గురుత్వము చెప్పబడినందున, కుమారసంభవము
నందు "సా మఙ్గలస్నానవిశుద్ధగాత్రీ గృహీతప్రత్యుద్గమనీయవస్త్రా" అని
అదేవిధంగా ప్రయోగింపబడినందున ఛందోభంగము అనే ఆపత్తి లేదు అని దిశానిర్దేశము.
శ్లోకము 112
వ్యభిచారయుతత్వతో౽స్య ఖణ్డః పశురిత్యత్ర తదన్యధీస్థముణ్డే ॥ 112 ॥
తాత్పర్యము: "నీవు చెప్పిన హేతువు
(నిషేధించబడటం) వ్యభిచార దోషంతో కూడి ఉంది. ఎందుకంటే 'ఖండుడు
పశువు' అన్నప్పుడు, మరొక చోట 'ఇతడు ఖండుడు కాదు, ముండుడు (కొమ్ములున్న ఎద్దు)'
అని నిషేధించబడినప్పటికీ, ఖండత్వము పశుత్వము
కంటే భిన్నం కానట్లు, దేహము బ్రహ్మము కంటే భిన్నం
కాదు."
వ్యాఖ్య: అక్కడ హేతువు చెబుతున్నాడు— ఈ హేతువుకు "ఖండుడు పశువు" అను
చోట వ్యభిచారము ఉన్నందున. ఇది ఎలా అంటే— "ఇతడు ఖండుడైన గోవు కాదు, ముండుడైన గోవు" అని ఖండుని కంటే భిన్నమైన బుద్ధి కలిగిన
ముండుని విషయమున నిషిధ్యమాన ఖండత్వము ఉల్లేఖింపబడటం వల్ల, నిషిధ్యమాన
విషయత్వము అనే నిరుక్త హేతువు ఉన్నది. ఆ విధంగా ఖండ-ముండముల చేత గోత్వమునకు అభేద
ప్రతీతి కలిగినట్లు, దేహ-బ్రహ్మముల చేత జీవుని అభేద
ప్రతీతికి కూడా ప్రామాణ్యము ఉపపన్నమగును అని భావము.
శ్లోకము 113
నను హేతురయం వివక్ష్యతే౽త్ర ప్రతిపన్నూపాధికే నిషేధగత్వమ్ । ఇతి చేన్న
వివక్షితస్య హేతోర్వ్యభిచారాత్పునరప్యముత్ర చైవ ॥ 113 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు శంకిస్తున్నాడు— "నేను చెప్పదలుచుకున్న హేతువు
(కారణం) ఇది— ఏ అధిష్ఠానంలో (ఉపాధిలో) ఒక వస్తువు భాసించిందో, అదే అధిష్ఠానంలో అది నిషేధించబడటం (మిథ్య కావడం). ఆత్మ యందు
భాసించిన మనుష్యత్వము అక్కడే నిషేధించబడుతోంది కాబట్టి అది భ్రమ." శంకరులు
సమాధానమిస్తున్నారు— "అది సరికాదు, నీవు వివక్షించిన ఈ
హేతువుకు కూడా 'ఖణ్డో గౌః' (ఖండుడు
ఆవు) అనే ఉదాహరణలో వ్యభిచార దోషం కనిపిస్తోంది."
వ్యాఖ్య: నను అని, కేవలము నిషిధ్యమాన విషయత్వము
మాత్రమే హేతువు కాదు, కానీ ప్రతిపన్నమైన ఉపాధి యందు
నిషిధ్యమాన విషయత్వము అని భట్టభాస్కరుడు శంకిస్తున్నాడు. ప్రతిపన్నమైన అనగా
ప్రతీతమైన ఉపాధి యందు అనగా అధిష్ఠానము నందు. ఆ విధంగా "ఇదం" (ఇది) అనే
అంశము నందు ప్రతిపన్నమైన వెండి అక్కడే "ఇది వెండి కాదు" అని నిషేధించబడుతోంది;
అలాగే ఆత్మ యందు ప్రతిపన్నమైన మనుష్యత్వము అక్కడే నిషేధించబడుతోంది
కాబట్టి దానికి భ్రమత్వము; "ఖణ్డో గౌః" అను చోట
దానికి వ్యతిరేకముగా ఉన్నందున దానికి భ్రమత్వము లేదు అని భావము. దానిని
దూషిస్తున్నాడు— ఇట్లు అనడం సరికాదు. అక్కడ హేతువు— వివక్షించిన హేతువుకు మరల
ఇక్కడ "ఖణ్డో గౌః" అనే దాని యందు వ్యభిచారము ఉన్నందువల్లనే.
శ్లోకము 114
నను గోత్వ ఉపాధికే త్వముష్య ప్రతిపన్నస్య హి తత్ర నో నిషేధః । అపి తు
ప్రథమానముణ్డ ఇత్యత్ర తథాచ వ్యభిచారితా న హేతోః ॥ 114 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు మరల శంకిస్తున్నాడు— "గోత్వము అనే ఉపాధిలో
భాసించిన 'ఖండత్వము' (కొమ్ములు లేకపోవడం) అక్కడ నిషేధించబడటం లేదు. కానీ ఎదురుగా కనిపిస్తున్న 'ముండుడు' (కొమ్ములున్న వాడు) అనే వాడిలో మాత్రమే అది
లేదు. కావున నా హేతువుకు వ్యభిచార దోషం లేదు."
వ్యాఖ్య: "ఇతడు ఖండుడు కాదు, ముండుడు" అని గోత్వము అనే ఉపాధి నందు ప్రతిపన్నమైన ఖండునికి అక్కడ
నిషేధము లేదు, కానీ ప్రకాశమానమైన ముండుని యందు (నిషేధము
ఉన్నది); ఆ విధంగా హేతువుకు వ్యభిచారిత లేదు అని
శంకిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 115
ఇతి చేన్న వికల్పనాసహత్వాత్కిము ఖణ్డస్య తు కేవలే నిషేధః । ఉత గోత్వసమన్వితే స
ముణ్డే ప్రథమో నో ఘటతే ప్రసక్త్యభావాత్ ॥ 115 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు సమాధానమిస్తున్నారు— "నీ వాదన వికల్పాలకు
(తర్కానికి) నిలవదు. ఖండుని యొక్క నిషేధము కేవలము ముండునిలో జరుగుతుందా? లేదా గోత్వముతో కూడిన ముండునిలో జరుగుతుందా? మొదటి పక్షం (కేవల ముండునిలో) కుదరదు, ఎందుకంటే
అక్కడ ఖండుని ప్రసక్తి (రాక) లేదు."
వ్యాఖ్య: పరిహరిస్తున్నాడు— ఇట్లు అనడం సరికాదు, వికల్పాలను సహించనందువల్ల. వికల్పాలను సహించకపోవడాన్నే
చూపుతున్నాడు— ఖండుని యొక్క నిషేధము కేవలము ముండుని యందా? లేక
గోత్వముతో కూడిన ముండుని యందా? అక్కడ మొదటిది యుక్తము కాదు,
ప్రాప్తి (ప్రసక్తి) లేనందువల్ల.
శ్లోకము 116
న హి జాత్యపి ఖణ్డకే ప్రసక్తః పరముణ్డస్త్వితి సంప్రసక్త్యభావః । చరమో౽పి న
గోత్వయుక్తముణ్డే ఖలు ఖణ్డస్య నిషేధకాల ఏవ ॥ 116 ॥
తాత్పర్యము: "ఏలాగంటే— ఈ భూతలంపై ఘటం
లేదన్నప్పుడు, భూతలంపై ఘటం ఉండవచ్చు అనే ప్రసక్తి ఉన్నప్పుడే
నిషేధం కుదురుతుంది. కానీ ఖండునిలో ముండుని ప్రసక్తి ఎక్కడా లేదు. ఇక రెండో పక్షం
(గోత్వముతో కూడిన ముండునిలో) కూడా కుదరదు."
వ్యాఖ్య: ఏలాగనగా— ఈ భూతలము నందు ఘటము లేదు అను చోట భూతలముతో సంసృష్టముగా
(కూడి ఉన్నట్లుగా) ప్రతిపన్నమైన, స్మరింపబడే ఘటమునకు వేరొక చోట
నిషేధము చూడబడింది; కానీ ముండుడు ఎప్పుడూ ఖండుని యందు
ప్రసక్తుడు కాడు కావున ప్రసక్త్యభావము. రెండవ దానిని నిరసిస్తున్నాడు— రెండవది
కూడా కాదు, ఎందుకంటే గోత్వముతో కూడిన ముండుని యందు ఖండుని
నిషేధించే సమయమునందే... (తర్వాతి శ్లోకంతో అన్వయం).
శ్లోకము 117
స్వవిశేషణభూతగోత్వ ఏవ స్ఫుటమేతస్య నిషేధనం శ్రుతం స్యాత్ । తదిహోదితహేతుసత్త్వతో౽స్య
వ్యభిచారో దృఢవజ్రలేప ఏవ ॥ 117 ॥
తాత్పర్యము: "ముండునికి విశేషణమైన ఆ
గోత్వము నందే ఖండుని యొక్క నిషేధం స్పష్టంగా వినిపిస్తోంది. కావున ప్రతిపన్నమైన
ఉపాధిలోనే (గోత్వములోనే) నిషేధం జరుగుతోంది కాబట్టి, నీవు
చెప్పిన హేతువుకు వ్యభిచార దోషము వజ్రలేపంలా (గట్టిగా) అంటుకుంది."
వ్యాఖ్య: తన విశేషణభూతమైన గోత్వము నందే స్పష్టముగా ఈ ఖండుని యొక్క నిషేధము
వినబడును; ఏ విధంగానైతే "ఇదం" (ఇది) అని
ప్రతిపన్నమైనది, ఇదంతావృతమైన శుక్తి (ముత్యపు చిప్ప) వ్యక్తి
యందు నిషేధించబడుతుందో, ఆ విధంగా అని అర్థము. కావున ఇక్కడ
ప్రతిపన్నమైన ఉపాధి యందు నిషిధ్యమాన విషయకమైన ఖండ జ్ఞానము నందు, పైన చెప్పిన హేతువు (ప్రతిపన్న ఉపాధి యందు నిషిధ్యమాన విషయత్వము) ఉన్నందున,
ఈ హేతువుకు వ్యభిచారము దృఢమైన వజ్రలేపమే.
శ్లోకము 118
నను మాతితరాముపాధిరత్రా దలదేతద్వ్యవహర్తృతేతి చేన్న ॥ అహమో౽నుభవేన
సాధనవ్యాపకభావాదవగత్యనన్తరం చ ॥ 118 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు శంకిస్తున్నాడు— "ఇక్కడ 'అనుచ్ఛిన్న వ్యవహారము' (తొలగిపోని లోక
వ్యవహారము) అనేది ఉపాధిగా స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. 'ఇతడు
ఖండుడైన గోవు కాదు' అని తెలిసిన తర్వాత కూడా గోవు అనే
వ్యవహారం నిలిచి ఉంటుంది. కానీ బ్రహ్మ సాక్షాత్కారం తర్వాత మనుష్యత్వ వ్యవహారం
ఉండదు కదా!" శంకరులు సమాధానమిస్తున్నారు— "అది సరికాదు, సాక్షాత్కారం తర్వాత కూడా ప్రారబ్ద కర్మ ఉన్నంత వరకు 'నేను మనిషిని' అనే అహం అనుభవం కొనసాగుతుంది కాబట్టి
నీవు చెప్పిన ఉపాధికి సాధన వ్యాపకత్వం లేదు."
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ అనుచ్ఛిన్నమైన (ఛేదించబడని) ఈ వ్యవహారము అనే ఉపాధి అతిశయముగా
భాసిస్తోంది అని శంకిస్తున్నాడు. "ఈ ఖండుడు గోవు కాదు" అనే నిషేధ
ప్రత్యయము కలిగిన తర్వాత కూడా ఖండుని యందు గోత్వ వ్యవహారము కనిపిస్తుంది, కానీ బ్రహ్మ సాక్షాత్కారము తర్వాత మనుష్యత్వ వ్యవహారము ఉండదు
అని భావము. దీనికి సమాధానము— ఇది సాధన వ్యాపకము కానందువల్ల ఉపాధి కాదు.
సాక్షాత్కారము కలిగిన తర్వాత కూడా ప్రారబ్ద కర్మానుసారము "నేను మనిషిని"
అనే అహమనుభవము ఉండటం వల్ల ఇది సాధన వ్యాపకము (హేతువును మించి ఉండదు). అదదంతి అనగా
అనుచ్ఛిద్యమానమైన (తొలగిపోని) ఈ వ్యవహర్తృత్వము అని అర్థము.
శ్లోకము 119
నను తద్య్వహారసంఛిదాయా ఇహ తత్కేన కమిత్యనేన ముక్తౌ ॥ శ్రుతివాక్యగతేన
సంప్రతీతేర్వ్యవహర్తుర్న కథం ఛిదేతి చేన్న ॥ 119 ॥
తాత్పర్యము: భాస్కరుడు మరల అడుగుతున్నాడు— "ప్రారబ్ద కర్మ ముగిసిన తర్వాత
వ్యవహారము మరియు వ్యవహర్త ఇద్దరూ నశిస్తారు కదా! 'యత్ర త్వస్య సర్వమాత్మైవాభూత్తత్కేన కం పశ్యేత్' (ఎక్కడైతే సర్వము ఆత్మయే అవుతుందో, అక్కడ ఎవరు దేనిని
చూస్తారు?) అనే శ్రుతి వాక్యం ద్వారా మోక్షంలో వ్యవహారం
నశించడం స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. అటువంటప్పుడు వ్యవహర్త ఉచ్ఛేదం (నాశనం) ఎందుకు
లేదు? తప్పకుండా ఉంటుంది." శంకరులు సమాధానమిస్తున్నారు—
"అది సరికాదు."
వ్యాఖ్య: ప్రారబ్ద కర్మ సమాప్తి తర్వాత వ్యవహారము మరియు వ్యవహర్త ఉచ్ఛేదము
చెందుతారు కాబట్టి సాధన వ్యాపకత్వము ఉండదు అనే ఆశయముతో అడుగుతున్నాడు. "యత్ర
త్వస్య సర్వమాత్మైవాభూత్తత్కేన కం పశ్యేత్" అనే శ్రుతి వాక్యము ద్వారా
మోక్షము నందు ఆ వ్యవహార ఉచ్ఛేదము చక్కగా ప్రతీతమగుచున్నది, కావున వ్యవహర్తకు ఉచ్ఛేదము ఎందుకు లేదు? తప్పక కలదు అని భావము. పరిహరిస్తున్నాడు— ఇట్లు అనడం సరికాదు.
శ్లోకము 120
తదిదం ఘటతే మతే౽స్మదీయే తదచో ధోల్లసితత్వతో౽ఖిలస్య ॥ తద్బోధలయే
లయోపపత్తేర్జగతః సత్యతయా ఛిదా న తే స్యాత్ ॥ 120 ॥
తాత్పర్యము: "శ్రుతి చెప్పిన ఈ వ్యవహార
నాశనము మా (అద్వైత) మతంలోనే కుదురుతుంది. ఎందుకంటే సమస్త జగత్తు ఆ పరబ్రహ్మము
యొక్క అజ్ఞానము (అబోధము) వల్ల ఏర్పడినది కాబట్టి, ఆ అజ్ఞానము
నశించగానే జగత్తు కూడా లయమవ్వడం యుక్తము. కానీ నీ మతంలో జగత్తు సత్యము కాబట్టి,
దానికి ఉచ్ఛేదము (నాశనము) సంభవించదు."
వ్యాఖ్య: ఎందుకంటే అది మా మతము నందు ఘటించును (కుదురును). ఆ పరబ్రహ్మము యొక్క
అబోధము (అజ్ఞానము), లేదా అదియే అబోధము. సర్వము ఆ
అజ్ఞాన విలసితము కావడం వల్ల, ఆ అజ్ఞాన లయము నందు లయము
ఉపపన్నమగును. కానీ నీ మతము నందు జగత్తు సత్యము కావడం వల్ల ఉచ్ఛేదము కలగదు.
శ్లోకము 121
నను పఞ్చసు తు స్థలేషు భేదో హ్యభిదా నో తు శరీరదేహినోస్తే ॥ ప్రథితస్థలపఞ్చకేతరత్వాత్ఫలితా
హ్యత్ర తథాచ హేత్వసిద్ధిః ॥ 121 ॥
తాత్పర్యము: భాస్కరుడు అంటున్నాడు— "జాతీయూ-వ్యక్తి, గుణము-గుణి వంటి ఐదు ప్రసిద్ధ స్థలాలలోనే భేదాభేదాలు ఉంటాయి
తప్ప, శరీరానికి-ఆత్మకు (దేహికి) మధ్య భేదాభేదాలు ఉండవు.
దేహ-దేహులు ఆ ఐదు స్థలాలకు భిన్నమైనవి కాబట్టి, నీవు చెప్పిన
హేతువు (భేదాభేద విషయకత్వము) ఇక్కడ సిద్ధించడం లేదు."
వ్యాఖ్య: భిన్నాభిన్న విషయత్వము అనే హేతువు యొక్క అసిద్ధిని శంకిస్తున్నాడు—
జాతి-వ్యక్తి, గుణ-గుణి, కార్య-కారణ, విశిష్ట-స్వరూప, అంశ-అంశి
అనే సంబంధములు ఎక్కడ ఉంటాయో ఆ ఐదు స్థలముల యందే భేదము మరియు అభేదము ఉండును. కానీ
శరీర-దేహుల యందు భేదాభేదములు లేవు, ఎందుకంటే అవి ప్రసిద్ధమైన
ఆ ఐదు స్థలముల కంటే ఇతరమైనవి కావున. దీని అర్థము— దేహ-దేహులు ద్రవ్యములు కావడం
వల్ల జాతి-వ్యక్తిత్వము కానీ, గుణ-గుణి భావము కానీ
సంభవించవు. దేహము భౌతికము కావడం వల్ల కార్య-కారణత్వము కూడా లేదు. దండముతో కూడిన
చైత్రుని వలె కాకుండా, దేహము ఆత్మ తంత్రము (ఆత్మపై
ఆధారపడినది) కానందున విశిష్ట-స్వరూపత్వము లేదు. దేహి (ఆత్మ) నిరవయవ ద్రవ్యము కావడం
వల్ల అంశ-అంశి భావము లేదు. ఆ విధంగా ఇక్కడ దేహ-దేహుల విషయమున హేత్వసిద్ధియే ఫలితము
అని అర్థము.
శ్లోకము 122
ఇతి చేన్న వికల్పనా సహత్వాన్మిలితానాం భిదాభేదతన్త్రతా కిమ్ ॥ ఉత వా పృథగేవ
తత్ర నా౽౽ద్యో మిలితాః పఞ్చ న హి క్వచిద్యతః స్యుః ॥ 122 ॥
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు భాస్కరుని వాదనను ఖండిస్తున్నారు— "నీవు
చెప్పిన ఆ ఐదు స్థలాలు (జాతి-వ్యక్తి మొదలైనవి) కలిసి భేదాభేదాలను కలిగిస్తాయా? లేక విడివిడిగానా? మొదటి పక్షం (కలిసి
ఉండటం) అసాధ్యం, ఎందుకంటే ఆ ఐదు ధర్మాలు ఒకేచోట ఎక్కడా కలిసి
ఉండవు."
వ్యాఖ్య: పరిహరిస్తున్నాడు— ఇట్లు అనడం సరికాదు. ఈ ఐదు స్థలములు కలిసి భేదాభేద
ప్రయోజకములా (కలిగించునవా) లేదా విడివిడిగానేనా? అక్కడ మొదటిది సంభవము కాదు, ఎందుకంటే ఆ
ఐదు స్థలములు ఎక్కడైనా సరే కలిసి ఉండవు.
శ్లోకము 123
చరమో౽పి న యుజ్యతే తదా౽ఙ్గాఙ్గికభావస్య చ తన్త్రతా న కిం స్యాత్ ॥ న చ
యోజకగౌరవం చ దోషః ప్రకృతే తస్య తవాపి సమ్మతత్వాత్ ॥ 123 ॥
తాత్పర్యము: "రెండో పక్షం (విడివిడిగా)
తీసుకుంటే, గుణ-గుణి భావం వలెనే అంగ-అంగి భావం (శరీర-శరీరి
భావం) కూడా భేదాభేదాలకు కారణం ఎందుకు కాకూడదు? దీనివల్ల
కారణాలు ఎక్కువవుతాయి (గౌరవ దోషం) అని అనవద్దు, ఎందుకంటే
దేహ-దేహుల అంగ-అంగి భావం నీవు కూడా అంగీకరించినదే."
వ్యాఖ్య: రెండవది కూడా యుక్తము కాదు. అప్పుడు ఒక్కొక్కదానికే ప్రయోజకత్వము
(కారణత్వము) ఉన్నట్లయితే, గుణ-గుణి భావము వలెనే అంగ-అంగి
భావము (దేహ-దేహి భావము) కూడా ప్రయోజకము ఎందుకు కాకూడదు? ప్రయోజక
గౌరవము (కారణాలు పెరగడం) కూడా ఇక్కడ దోషము కాదు. ఈ ప్రకృత విషయమున (దేహ-దేహుల
యందు) అంగ-అంగి భావము నీకు కూడా సమ్మతమే. ఒకవేళ దేహ-దేహుల భేదాభేదములను
అంగీకరించకపోతే, సర్వసంకరవాదివి అయిన నీ సిద్ధాంతమునకే భంగము
కలుగును.
శ్లోకము 124
అపి చాన్యతమస్య జాతితద్వత్ప్రభృతీనాం ఘటకత్వ ఆగ్రహశ్చేత్ ॥ అపి సో౽త్ర న
దుర్లభశ్చిదాత్మాఙ్గకయోః కారణకార్యభావభావాత్ ॥ 124 ॥
తాత్పర్యము: "ఒకవేళ జాతి-వ్యక్తి మొదలైన
ఐదు స్థలాల్లో ఏదో ఒకటి ఉంటేనే భేదాభేదాలు ఉంటాయని నీవు పట్టుబట్టినా, ఆత్మ-శరీరాల మధ్య 'కారణ-కార్య భావం' ఉంది కాబట్టి నీ కోరిక ఇక్కడ కూడా నెరవేరుతుంది (అంటే భేదాభేదాలు
సిద్ధరిస్తాయి)."
వ్యాఖ్య: మరియు జాతి-జాతిమంతుడు (జాతి-వ్యక్తి) మొదలైన వాటిలో ఏదో ఒకటి
ప్రయోజకము కావాలనే పట్టుదల ఉంటే, అది ఇక్కడ కూడా దుర్లభము కాదు.
చిదాత్మ మరియు శరీరములకు మధ్య కార్య-కారణ భావము ఉన్నందువల్ల.
శ్లోకము 125
న చ వాచ్యమిదం పరాత్మజత్వాత్సకలస్యాపి న జీవకార్యతేతి ॥ తదభేద ఏవ
సర్వకస్యాప్యుపపత్తేరిహ జీవకార్యతాయాః ॥ 125 ॥
తాత్పర్యము: "సమస్త జగత్తు పరమాత్మ
నుండే పుట్టింది కాబట్టి అది జీవుడి కార్యం (సృజన) కాదు అని నీవు అనకూడదు.
ఎందుకంటే జీవుడు బ్రహ్మము కంటే భిన్నం కానందువల్ల, పరమాత్మ
కార్యమంతా జీవుడి కార్యమే అవుతుంది."
వ్యాఖ్య: సమస్తము పరమాత్మ కార్యమే కావడం వల్ల జీవ కార్యము కాదు అని నీవు
అనవద్దు. జీవుడు బ్రహ్మము కంటే అభిన్నుడు కావడం వల్లనే, సర్వము జీవ కార్యత్వముగా ఉపపన్నమగును (కుదురును).
శ్లోకము 126
తదసిద్ధిముఖానుమానదోషానుదయాదుక్తనయస్య నిర్మలత్వమ్ ॥ భ్రమధీప్రమితిత్వవేదినో౽తస్తత్ర
న భ్రాన్తిపదార్థ ఏవ సిద్ధ్యేత్ ॥ 126 ॥
తాత్పర్యము: "కావున హేత్వసిద్ధి మొదలైన
దోషాలు లేనందువల్ల మా అనుమానం నిర్మలమైనది. భ్రమ జ్ఞానాన్ని కూడా ప్రమాణంగా
భావించే నీ మతంలో అసలు 'భ్రాంతి' (భ్రమ)
అనే పదార్థమే సిద్ధించదు."
వ్యాఖ్య: అసిద్ధి మొదలైన దోషములు లేనందువల్ల అనుమానము దోషరహితమైనది అని
ఉపసంహరిస్తున్నాడు— కావున అసిద్ధి మొదలైన అనుమాన దోషములు లేనందువల్ల పైన చెప్పిన
అనుమానము నిర్మలమైనది. కాబట్టి భ్రమను కూడా ప్రమాణముగా (నిజముగా) భావించే నీకు
భ్రమ అనే పదార్థమే సిద్ధించదు.
శ్లోకము 127
అపి చ భ్రమ ఏష కిం తవాన్తఃకరణస్థేతి చిదాత్మనో౽థవా౽సౌ ॥ పరిణామ ఇహా౽౽దిమో న
తస్యా౽౽త్మగతత్వానుభవస్య భఙ్గాపత్తేః ॥ 127 ॥
తాత్పర్యము: "మరొక విషయం— నీ మతం
ప్రకారం ఈ భ్రమ (నేను మనిషిని అనే తలపు) అంతఃకరణము యొక్క పరిణామమా? లేక చిదాత్మ (ఆత్మ) యొక్క పరిణామమా? మొదటి పక్షం
(అంతఃకరణ పరిణామం) కుదరదు, ఎందుకంటే ఆ భ్రమ ఆత్మలో ఉన్నట్లు
మనకు కలిగే అనుభవానికి అది విరుద్ధం."
వ్యాఖ్య: "నేను మనిషిని" మొదలైన
ప్రతీతులు యథార్థములే కావడం వల్ల భ్రమ కాదని చెప్పబడింది. ఇప్పుడు సమవాయి కారణమును
పరిశీలించడం ద్వారా కూడా భ్రమత్వమును నిరసిస్తున్నాడు— మరియు ఈ భ్రమ నీ మతము నందు
అంతఃకరణము యొక్క పరిణామమా లేక చిదాత్మ యొక్క పరిణామమా? ఈ
రెండు పక్షములలో మొదటిది సంభవము కాదు. ఎందుకంటే ఆ భ్రమ ఆత్మగతము (ఆత్మలో ఉన్నట్లు)
అనే అనుభవము భంగమగును కావున. మట్టి నుండి పుట్టిన ఘటము దారములను (తన్తువులను)
ఆశ్రయించనట్లు, అంతఃకరణము పరిణామి (కారణము) అయితే భ్రమ
ఆత్మను ఆశ్రయించి ఉండదు అని అర్థము. ఈ భ్రమ అంటే "నేను మనిషిని" అనే
భ్రమ.
శ్లోకము 128
నను రక్తతమప్రసూనయోగాత్స్ఫటికే సంస్ఫురణం యథా౽రుణిమ్నః ॥ భ్రమసంయుతచిత్తయోగతో౽స్య
భ్రమణస్యానముభవస్తథా౽౽త్మని స్యాత్ ॥ 128 ॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు శంకిస్తున్నాడు— "ఏ విధంగానైతే బాగా ఎర్రగా
ఉన్న జపాకుసుమం (మందార పువ్వు) సామీప్యం వల్ల స్ఫటికమందు ఎరుపు రంగు భాసిస్తుందో, అలాగే భ్రమతో కూడిన చిత్తము (అంతఃకరణము) తో సంబంధం కలగడం వల్ల
ఆత్మయందు ఈ భ్రమ యొక్క అనుభవం కలుగుతుంది."
వ్యాఖ్య: నను అని, మిక్కిలి ఎర్రనైన జపాకుసుమము
యొక్క సంబంధము వల్ల ఏ విధంగా స్ఫటికము నందు ఎరుపుదనము ప్రకాశించునో, అలాగే భ్రమతో కూడిన చిత్తము యొక్క సంబంధము వల్ల ఈ భ్రమకు ఆత్మ యందు
అనుభవము కలుగును అని శంకిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 129
ఇతి చేదయమీరయా౽౽త్మయోగో భ్రమణస్యా౽౽శ్రిత ఏష సన్నసన్వా ॥ ప్రథమో ఘటతే న
సంసృజేస్తే౽న్యథాఖ్యాతివదస్య శూన్యకత్వాత్ ॥ 129 ॥
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు ప్రశ్నిస్తున్నారు— "అలా అయితే, అంతఃకరణాశ్రితమైన ఆ భ్రమకు ఆత్మతో ఉన్న ఈ సంబంధము సత్తా
(ఉనికి ఉన్నదా)? లేక అసత్తా (ఉనికి లేనిదా)? మొదటి పక్షము (సత్తు) కుదరదు. ఎందుకంటే 'అన్యథాఖ్యాతి'
వాదివైన నీ మతంలో సంసర్గము (సంబంధము) శూన్యము (లేనట్టిది).
అటువంటప్పుడు ఆత్మకు, భ్రమకు సంబంధము ఉండదు."
వ్యాఖ్య: దీనిని పరిహరించుటకు అడుగుతున్నాడు— ఇట్లు అంతఃకరణాశ్రితమైన భ్రమకు
స్వీకరించబడిన ఆత్మ సంబంధము సత్తా లేక అసత్తా? అక్కడ మొదటిది కుదరదు. అన్యథాఖ్యాతి వాదివైన నీ మతము నందు
సంసర్గము శూన్యము కావున. ఆ విధంగా ఆత్మ-భ్రమ సంబంధము ఉండదు అని అర్థము.
శ్లోకము 130
చరమో౽పి న యుజ్యతే౽పరోక్షప్రథనస్యానుపపద్యమానతాయాః ॥ పరిణామవిశేష ఆత్మనో౽సౌ
భ్రమ ఇత్యేష న యుజ్యతే౽న్త్యపక్షః ॥ 130 ॥
తాత్పర్యము: "రెండవ పక్షము (అసత్తు)
కూడా యుక్తము కాదు, ఎందుకంటే అప్పుడు అపరోక్ష ప్రతీతి
(ప్రత్యక్ష అనుభవం) కలగడం అసంభవం. ఈ విధంగా అంతఃకరణ పరిణామమే భ్రమ అనే పక్షాన్ని
నిరాకరించి, ఇక ఆత్మ యొక్క పరిణామ విశేషమే భ్రమ అనే చివరి
పక్షాన్ని నిరసిస్తున్నాడు."
వ్యాఖ్య: అసత్తు కూడా అపరోక్ష ప్రకాశము ఉపపన్నము కానందువల్ల కుదరదు అని
చెబుతున్నాడు— చరమో౽పి అని. ఈ విధంగా అంతఃకరణము యొక్క పరిణామము భ్రమ అను పక్షమును
నిరాకరించి, ఆత్మ యొక్క పరిణామ విశేషము ఈ
భ్రమ అను ఈ చివరి పక్షమును నిరాకరిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 131
అసభాగతయా౽౽త్మనో నిరస్తేతరయుక్తేః పరిణత్యయోగ్యతాయాః ॥ పరిణత్యయుజేశ్చ
యోగ్యతాయామపి బుద్ధ్యాకృతితశ్చిదాత్మనో౽స్య ॥ 131 ॥
తాత్పర్యము: "ఆత్మ నిరవయవము (భాగాలు
లేనిది) మరియు అసంగము (వేటితోనూ కలవనిది) కావున అది పరిణామము చెందడానికి
యోగ్యమైనది కాదు. ఒకవేళ ఆత్మకు పరిణామము ఉంటుంది అని అంగీకరించినా, జ్ఞాన స్వరూపమైన ఆత్మ మరొక జ్ఞానాకారములోకి (భ్రమ రూపంలోకి) పరిణామము
చెందడం కుదరదు."
వ్యాఖ్య: అక్కడ హేతువు— ఇతర సంగము లేని ఆత్మ అసభాగము (అవయవములు లేని ద్రవ్యము)
కావడం వల్ల పరిణామమునకు అయోగ్యము. పరిణామిత్వమును అంగీకరించినప్పటికీ
చెబుతున్నాడు— యోగ్యత ఉన్నప్పటికీ, జ్ఞానాంతర ఆకారముతో (మరొక జ్ఞాన
రూపముతో) ఈ చిదాత్మకు పరిణామము కుదరదు అని అర్థము.
శ్లోకము 132
న హి నిత్యచిదాశ్రయప్రతీచః పరిణామః పునరన్యచిత్స్వరూపః ॥ గుణయోః
సముదాయగత్యయోగాద్గుణతావాన్తరజాతితః సజాత్యోః ॥ 132 ॥
తాత్పర్యము: "నిత్య జ్ఞాన స్వరూపుడైన
ప్రత్యగాత్మకు మరొక జ్ఞానాత్మకమైన (భ్రమ జ్ఞాన రూప) పరిణామం సంభవం కాదు. ఎందుకంటే
ఒకే జాతికి చెందిన (జ్ఞానము అనే గుణత్వము కలిగిన) రెండు గుణాలు ఒకే ద్రవ్యాన్ని
ఒకేసారి ఆశ్రయించి ఉండటం (సమవాయము) అసాధ్యము."
వ్యాఖ్య: ఎందుకనగా నిత్య జ్ఞానాశ్రయుడైన ("సుఖముగా నిద్రపోయాను, ఏమీ తెలియదు" అని నిద్ర నుండి లేచిన వాని పరామర్శ ద్వారా
అనుమేయమైన, ఇంద్రియములు విశ్రమించినా ఉనికి కలిగి నిత్యమైన
జ్ఞానము ఏదో అది), అటువంటి నిత్య జ్ఞానాశ్రయుడైన
ప్రత్యగాత్మకు మరొక జ్ఞానాత్మకమైన భ్రమ జ్ఞాన పరిణామము సంభవము కాదు. గుణత్వము అనే
అవాంతర జాతి కలిగిన సజాతీయ గుణములకు సముదాయ గతి (ఒకేసారి సమవాయము చెందుట) కుదరదు
కావున. ఒకే ద్రవ్యాన్ని ఆశ్రయించిన రూప-రసాది గుణములను వ్యావర్తించుట (వేరు చేయుట)
కోసం 'గుణతావాన్తర' అనే విశేషణము
వాడబడింది (అనగా ఒకే జాతి గుణాలు రెండు ఉండవు అని అర్థం).
శ్లోకము 133
యుగపత్సమవైతి నో హి శౌక్ల్యద్వయకం యత్ర చ కుత్రచిద్యదేతత్ ॥ నను చిన్న గుణో
గుణీ తథాచ ప్రసరేన్నోదితదుష్టతేతి చేన్న ॥ 133 ॥
తాత్పర్యము: "ఏ ద్రవ్యమునందు కూడా
ఒకేసారి రెండు తెలుపు రంగులు (శౌక్ల్యద్వయము) కలిసి ఉండవు. ఒకవేళ 'నా మతంలో జ్ఞానము గుణము కాదు, అది ఒక ద్రవ్యము
(గుణి)' అని నీవు అంటే, పైన చెప్పిన
దోషము వర్తించదు అని భావిస్తే... అది సరికాదు."
వ్యాఖ్య: ఎందుకంటే ఎక్కడా కూడా రెండు తెలుపు రంగులు ఒకేసారి సంభవించవు. నను
అని, నా మతమునందు జ్ఞానము గుణము కాదు, కానీ గుణి అయిన ద్రవ్య పదార్థము; కావున పైన చెప్పిన
దోషము ప్రసరించదు అని అర్థము. దీనిని దూషిస్తున్నాడు— ఇట్లు అనడం సరికాదు.
శ్లోకము 134
కటకాశ్రయభూతదీప్తహేమ్నో రుచకాధారకభావవత్తథైవ ।। అవినాశిచిదాశ్రయస్య
భూయో౽న్యచిదాధారతయా స్థితేరయోగాత్ ॥ 134 ॥
తాత్పర్యము: "కడియము (కటకము) రూపంలో
ఉన్న బంగారము, అదే సమయంలో ఉంగరము (రుచకము) అనే ఆభరణానికి
ఆధారం కాలేదు. అలాగే నిత్య జ్ఞాన స్వరూపమైన ఆత్మ, మరొక
జ్ఞానానికి (భ్రమ జ్ఞానానికి) ఆధారం కావడం అసంభవం."
వ్యాఖ్య: అక్కడ హేతువు— కటకమునకు ఆశ్రయమైన ప్రకాశించే బంగారమునకు, అదే సమయంలో రుచకము (రుచకము అనే పేరు గల ఆభరణ విశేషము) నకు
ఆధారం కావడం ఏ విధంగా కుదరదో, అలాగే నిత్య జ్ఞానాశ్రయుడైన
ఆత్మకు మరల జ్ఞానాంతర ఆధారం కావడం కుదరదు.
శ్లోకము 135
న చ సంస్కృతిరగ్రహో౽ప్యవిద్యా భ్రమశబ్దార్థనిరుక్త్యసంభవే౽పి ।। భ్రమసంజ్ఞితవస్త్వసంభవేన
భ్రమసంపాదితసంస్కృతేరయోగాత్ ॥ 135 ॥
తాత్పర్యము: "భ్రమ అనే పదానికి అర్థం
కుదరకపోయినా, సంస్కారము లేదా అగ్రహము (తెలియకపోవడం) అవిద్య
కావచ్చు అని అనవద్దు. ఎందుకంటే భ్రమ అనే వస్తువే లేనప్పుడు, ఆ
భ్రమ వల్ల కలిగే సంస్కారము కూడా ఉండదు."
వ్యాఖ్య: నను అని, భ్రమ శబ్దార్థ నిరుక్తి
అసంభవమైనప్పటికీ, సంస్కృతి (సంస్కారము) లేదా అగ్రహము అవిద్య
కావచ్చు అని శంకించి పరిహరిస్తున్నాడు— న చ అని. అక్కడ హేతువు— భ్రమ అని పిలవబడే
వస్తువు అసంభవము కావడం వల్ల అని అర్థము.
శ్లోకము 136
అపి నాగ్రహణం చితేరభావశ్చితిరూపగ్రహణస్య నిత్యతాయాః ।। తదసంభవతో న
వృత్త్యభావస్తదభావే౽పి చిదాత్మనో౽వభాసాత్ ॥ 136 ॥
తాత్పర్యము: "అగ్రహము అంటే చైతన్యం
లేకపోవడం (అభావం) కాదు, ఎందుకంటే చిత్ స్వరూపమైన జ్ఞానం
నిత్యం కాబట్టి దానికి అభావం ఉండదు. అలాగే అంతఃకరణ వృత్తి లేకపోవడం కూడా అగ్రహం
కాదు, ఎందుకంటే వృత్తి లేకపోయినా చిదాత్మ ప్రకాశిస్తూనే
ఉంటుంది (కావున అది అడ్డుపడదు)."
వ్యాఖ్య: అగ్రహము అంటే స్వరూప జ్ఞానము యొక్క అభావమా లేదా ఆగంతక జ్ఞానము యొక్క
అభావమా అని వికల్పించి మొదటి దానిని నిరసిస్తున్నాడు— చైతన్యము యొక్క అభావము
అగ్రహము కాదు, చిత్ స్వరూప జ్ఞానము నిత్యము
కావడం వల్ల ఆ చైతన్య అభావము అసంభవము. రెండవ దానిని నిరసిస్తున్నాడు— వృత్తి అభావము
కూడా అగ్రహము కాదు; అక్కడ హేతువు— ఆ వృత్తి రూప ఆగంతక
జ్ఞానము లేకపోయినా చిదాత్మ ప్రకాశిస్తుంది కాబట్టి అది ప్రతిబంధకము కాదు అని
అర్థము.
శ్లోకము 137
న చ భంజకమీక్ష్యతే న తస్యోపగమే దుఃఖజడానృతాత్మకస్య ।। ఇతి
వాచ్యమఖణ్డవృత్తిరూఢేశ్వరబోధస్య నివర్తకత్వయోగాత్ ॥ 137 ॥
తాత్పర్యము: "ఆత్మయందు అజ్ఞానాన్ని
అంగీకరిస్తే, దుఃఖ జడ అసత్య రూపమైన ఆ అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టేది
(భంజకము) ఏదీ కనిపించదు అని అనవద్దు. ఎందుకంటే అఖండ వృత్తి ద్వారా కలిగే బ్రహ్మ
జ్ఞానానికి ఆ అజ్ఞానాన్ని నివర్తింపజేసే (తొలగించే) శక్తి ఉంది."
వ్యాఖ్య: ఆత్మ యందు అజ్ఞానమును అంగీకరించినప్పుడు దానిని పోగొట్టేది కనిపించదు
అని శంకించి పరిహరిస్తున్నాడు— న చ అని. తత్త్వమస్యాది మహావాక్య జన్యమైన అఖండ
వృత్తి ద్వారా స్థిరపడిన పరబ్రహ్మ చైతన్యమునకు నివర్తకత్వము (తొలగించే శక్తి)
ఉన్నందువల్ల. దుఃఖాత్మకమైన అజ్ఞానాన్ని అంగీకరిస్తే దాని నివర్తకము ఏది అని
శంకించి సమాధానము చెబుతున్నాడు— న చ అని.
శ్లోకము 138
అపి చేష్టతదన్యహేతుధీజే జగతః కృత్యకృతీ న తే ఘటేతే ॥ సకలవ్యవహారసంకరత్వాత్తదలం
జీవనికా౽పి దుర్లభా తే ॥ 138 ॥
తాత్పర్యము: "మరొక విషయం— ఇష్టానిష్ట
సాధన జ్ఞానము వల్ల కలిగే ఈ జగత్తులోని ప్రాణుల ప్రవృత్తి-నివృత్తులు (పనులు చేయడం,
మానడం) నీ మతంలో కుదరవు. ఎందుకంటే నీవు చెప్పే సర్వసంకరవాదం (అన్నీ
ఒకటే అనడం) వల్ల వ్యవహారమంతా గందరగోళంగా మారుతుంది. దీనివల్ల నీకు జీవనము కూడా
దుర్లభమవుతుంది."
వ్యాఖ్య: మరియు ఇష్టానిష్ట సాధన జ్ఞానము వల్ల జనించే సమస్త జంగమ లోకము యొక్క
ప్రవృత్తి నివృత్తులు నీ మతము నందు కుదరవు. సమస్త వ్యవహారము సంకరము (గందరగోళము)
కావడం వల్ల అని అర్థము.
శ్లోకము 139
ఇతి యుక్తిశతైరమర్త్యకీర్తిః సుమతీన్ద్రం తమతన్ద్రితం స జిత్వా ॥ శ్రుతిభావవిరోధిభావభాజం
విమతగ్రన్థమమన్థరం మమన్థ ॥ 139 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా వందలాది యుక్తులతో, దేవతల వంటి
కీర్తి కలిగిన ఆ శ్రీశంకర భగవత్పాదులు, ఏమరపాటు లేనివాడు
మరియు పండితశ్రేష్ఠుడైన ఆ భట్టభాస్కరుని జయించి, వేద
తాత్పర్యమునకు విరుద్ధమైన అతని గ్రంథమును (సిద్ధాంతమును) వెనువెంటనే ఖండించిరి.
వ్యాఖ్య: ఇత్యేవం అని, ఈ విధంగా వందలాది యుక్తులతో
అమర్త్యకీర్తి కలిగిన ఆ భగవత్పాదులు, అనలసుడైన (సోమరితనం
లేని) సుధీంద్రుడైన భట్టభాస్కరుని జయించి, శ్రుతి భావమునకు
విరుద్ధమైన భావమును కలిగిన విమత గ్రంథమును (శత్రు పక్షపు సిద్ధాంతమును) ఝటితి
(వేగముగా) మథించిరి (ఖండించిరి).
శ్లోకము 140
ఇతి భాస్కరదుర్మతే౽భిభూతే భగవత్పాదకథాసుధా ప్రసస్రే ॥ ఘనవార్షికవారివాహజాలే
విగతే శారదచన్ద్రచన్ద్రికేవ ॥ 140 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా భాస్కరుని దుర్మతము అణచివేయబడగా, భగవత్పాదుల యొక్క కథాసుధ (బోధలు) అంతటా విస్తరించినవి.
దట్టమైన వర్షాకాలపు మేఘమాలికలు తొలగిపోగానే శరత్కాలపు వెన్నెల ఏ విధంగా
ప్రకాశిస్తుందో, అలా శంకరుల కీర్తి ప్రకాశించినది.
వ్యాఖ్య: ఇత్యేవం అని, భాస్కర మతము అభిభూతము
(ఓడింపబడినది) కాగా, భగవత్పాద కథా లక్షణమైన సుధ (అమృతము)
ప్రసరణము చెందినది. ఏ విధంగానైతే దట్టమైన వర్షాకాలపు మేఘముల సమూహము విగతము
(తొలగిపోవడము) కాగానే శరత్కాలపు చంద్రుని వెన్నెల ప్రకాశించునో, ఆ విధంగా అని అర్థము.
శ్లోకము 141
స కథాభిరవన్తిషు ప్రసిద్ధాన్విబుధాన్బాణమయూరదణ్డిముఖ్యాన్ ॥ శిథిలీకృతదుర్మతాభిమానాన్నిజభాష్యశ్రవణోత్సుకాంశ్చకార
॥ 141 ॥
తాత్పర్యము: ఆ శ్రీశంకరులు అవంతి (ఉజ్జయిని) దేశమున ప్రసిద్ధులైన బాణుడు, మయూరుడు, దండి మొదలైన పండితులను తమ
ప్రసంగముల ద్వారా జయించి, వారి దుర్మతాభిమానమును తొలగించి,
వారు తమ భాష్యమును వినుటకు ఉత్సుకత (ఆసక్తి) కలిగేలా చేసిరి.
వ్యాఖ్య: అవన్తిషు అనగా అవంతి జనపదములందు ప్రసిద్ధులైన బాణాది పండితులను కథా
సంవాదముల ద్వారా, వారి దుర్మతాభిమానమును శిథిలము
చేసి, తన భాష్యమును వినుట యందు ఉత్కంఠితము (ఆసక్తి కలిగిన
వారినిగా) చేసిరి. ప్రకృతుడైన శ్రీశంకరాచార్యులు అని అర్థము.
శ్లోకము 142
ప్రతిపద్య తు బాహిల్కాన్మహర్షిః వినయిభ్యః ప్రవివృణ్వతి స్వభాష్యమ్ ॥ అవదన్నసహిష్ణవః
ప్రవీణాః సమయే కేచిదథా౽౽ర్హతాభిధానే ॥ 142 ॥
తాత్పర్యము: ఆ మహర్షి (శంకరులు) బాహ్లిక దేశమును చేరుకొని, వినయశీలురైన శిష్యులకు తమ భాష్యమును వివరిస్తుండగా, జైన మతమున (ఆర్హత సమయమున) ప్రవీణులైన కొందరు సహించలేక ఇట్లు పలికిరి.
వ్యాఖ్య: బాహ్లిక దేశమును పొంది, మహర్షి శ్రీశంకరుడు శిష్యులకు
తన భాష్యమును వివరిస్తుండగా (ప్రవివృణ్వతి అనగా ప్రకర్షముగా వివేచిస్తుండగా),
వివసన (దిగంబర/జైన) సమయమునందు ప్రవీణులైన కొందరు అసహిష్ణువులై
పలికిరి.
శ్లోకము 143
నను జీవమజీవమాస్రవం చ శ్రితవత్సంవరనిర్జరౌ చ బన్ధః ॥ అపి మోక్ష ఉపేషి
సప్తసంఖ్యాన్ పదార్థాన్కథమేవ సప్తభఙ్గ్యా ॥ 143 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ శంకరా! జీవుడు, అజీవుడు, ఆస్రవము, సంవరము,
నిర్జరము, బంధము మరియు మోక్షము అను ఈ ఏడు
పదార్థములను నీవు అంగీకరిస్తున్నావు కదా! అయితే వాటిని 'సప్తభంగీ'
నయము ద్వారా ఏ విధంగా నిరూపిస్తావో చెప్పు?"
వ్యాఖ్య: బోధాత్మకమైనది జీవుడు, జడవర్గమైనది అజీవుడు. వీటి
యొక్క అపర ప్రపంచము జీవాస్తికాయము, పుద్గలాస్తికాయము,
ధర్మాస్తికాయము, అధర్మాస్తికాయము, ఆకాశాస్తికాయము అని ఐదు. అస్తికాయములు అనగా 'ఉన్నది'
అని చెప్పబడేవి. 'కై శబ్దే' అను ధాతువు వల్ల ఈ పేరు వచ్చినది. అందులో జీవాస్తికాయము మూడు విధములు—
బద్ధుడు, ముక్తుడు, నిత్యసిద్ధుడు.
అర్హంతుడు నిత్యసిద్ధుడు, ఇతరులు కొందరు సాధనల ద్వారా
ముక్తులు, మిగిలిన వారు బద్ధులు. పుద్గలాస్తికాయము ఆరు
విధములు— పృథివ్యాది నాలుగు భూతములు, స్థావరము, జంగమము. ఇవి శాస్త్రీయమైన బాహ్య పదార్థములు.
వ్యాఖ్య
- ప్రవృత్త్యా
హ్యాన్తరో౽పూర్వాఖ్యో ధర్మో౽నుమీయత ఇతి ప్రవృత్త్యనుమేయో ధర్మాస్తికాయః: ప్రవృత్తి
(పని) ద్వారా అంతరంగా ఉండే 'అపూర్వము'
అనే పేరు గల ధర్మము ఊహించబడుతుంది కాబట్టి, ప్రవృత్తి ద్వారా అనుమేయమైనది (ఊహించదగినది) ధర్మాస్తికాయము.
- ఊర్ధ్వగమనశీలస్య
జీవస్య దేహే౽వస్థానేనాధర్మో౽నుమీయత ఇతి స్థిత్యనుమేయో౽ధర్మాస్తికాయః: స్వభావరీత్యా
పైకి వెళ్ళే గుణం కలిగిన జీవుడు దేహంలో నిలిచి ఉండటం ద్వారా అధర్మము
ఊహించబడుతుంది కాబట్టి, స్థితి
(నిలిచి ఉండటం) ద్వారా అనుమేయమైనది అధర్మాస్తికాయము.
- ఆకాశాస్తికాయో ద్వేధా
- లోకాకాశో౽లోకాకాశశ్చ: ఆకాశాస్తికాయము రెండు విధములు - లోకాకాశము మరియు
అలోకాకాశము.
- తత్రోపర్యుపరి
స్థితానాం లోకానామన్తర్వర్త్యాద్యస్తేషాముపరి మోక్షస్థానం ద్వితీయః: అందులో
ఒకదానిపై ఒకటి ఉన్న లోకాల మధ్య ఉండేది మొదటిది (లోకాకాశము), వాటికంటే పైన ఉండే మోక్షస్థానము రెండవది (అలోకాకాశము).
- పురుషం
విషయేష్వాస్రావయతి గమయతీతీన్ద్రియప్రవృత్తిరాస్రవః: పురుషుడిని (జీవుడిని)
విషయాల వైపు ప్రవహింపజేస్తుంది కాబట్టి ఇంద్రియ ప్రవృత్తిని 'ఆస్రవము' అంటారు.
- ఇన్ద్రియద్వారా హి
పౌరుషం జ్యోతిర్విషయాన్స్పృశద్రూపాదిజ్ఞానరూపేణ పరిణమతే: ఇంద్రియాల ద్వారా
జీవ జ్యోతి విషయాలను స్పృశించి, రూపాది
జ్ఞాన రూపంలో పరిణామం చెందుతుంది.
- అన్యే తు
కర్మాణ్యాస్రవమాహుస్తాని కర్తారమభివ్యాప్య స్రవన్తి
కర్తారమనుగచ్ఛన్తీత్యాస్రవః: ఇతరులు కర్మలనే ఆస్రవము అంటారు; అవి కర్తను ఆవహించి ప్రవహిస్తూ, కర్తను
అనుసరిస్తాయి కాబట్టి అవి ఆస్రవములు.
- సేయం మిథ్యా
ప్రవృత్తిరనర్థహేతుత్వాత్: ఇది అనిర్థానికి కారణం కాబట్టి మిథ్యా ప్రవృత్తి.
- జీవమజీవమాస్రవం
చా౽౽శ్రితవన్తౌ తైః సహితౌ సంవరనిర్జరౌ సమ్యక్ప్రవృత్తీ తత్ర
శమదమాదిప్రవృత్తిః సంవరః: జీవ, అజీవ,
ఆస్రవములను ఆశ్రయించి ఉన్నవే సంవరము మరియు నిర్జరము; ఇవి సమ్యక్ ప్రవృత్తులు (మంచి పనులు). అందులో శమదమాది ప్రవృత్తియే
సంవరము.
- స హ్యాస్రవస్రోతసో
ద్వారం సంవృణోతీతి సంవర ఉచ్యతే: ఇది ఆస్రవమనే ప్రవాహం యొక్క ద్వారాన్ని
మూసివేస్తుంది (సంవృణోతి) కాబట్టి దీనిని సంవరము అంటారు.
- నిర్జరస్త్వనాదికాలప్రవృత్తికషాయకలుషపుణ్యాపుణ్యప్రహాణహేతుస్తప్తశిలారోహణాదిః:
అనాది కాలంగా ఉన్న కషాయము (రాగద్వేషాదులు) అనే కల్మషమును, పుణ్యపాపాలను తొలగించే తప్తశిలారోహణాది (వేడి బండలపై
పడుకోవడం వంటివి) తపస్సులే నిర్జరము.
- స హి నిఃశేషం
పుణ్యాపుణ్యం సుఖదుఃఖోపభోగేన జరయతీతి నిర్జరః: ఇది సుఖదుఃఖాల అనుభవం ద్వారా
పుణ్యపాపాలను పూర్తిగా క్షయింపజేస్తుంది (జరయతి) కాబట్టి దీనిని నిర్జరము
అంటారు.
- బన్ధో౽ష్టవిధం కర్మ: బంధము
అంటే ఎనిమిది రకాల కర్మలు.
- తత్ర ఘాతికర్మ
చతుర్విధం తద్యథా జ్ఞానావరణీయం దర్శనావరణీయం మోహనీయమాన్తరాయమితి: అందులో ఘాతి
కర్మలు నాలుగు. అవి: జ్ఞానావరణీయము, దర్శనావరణీయము, మోహనీయము, అంతరాయము.
- తథా
చత్వార్యఘాతికర్మాణి. తద్యథా వేదనీయం నామికం గోత్రికమాయుష్కం చేతి: అలాగే
అఘాతి కర్మలు నాలుగు. అవి: వేదనీయము, నామికము, గోత్రికము, ఆయుష్కము.
- తత్ర సమ్యగ్జ్ఞానం న
మోక్షసాధనం న హి జ్ఞానాద్వస్తుసిద్ధిరతిప్రసఙ్గాదితి విపర్యయో జ్ఞానావరణీయమ్:
సమ్యక్ జ్ఞానము మోక్ష సాధనము కాదు, కేవలం జ్ఞానం వల్ల వస్తు సిద్ధి కలుగదు అని భావించే విపరీత జ్ఞానమే
జ్ఞానావరణీయము.
- ఆర్హతదర్శనాభ్యాసాన్న
మోక్ష ఇతి జ్ఞానం దర్శనావరణీయమ్: ఆర్హత (జైన) దర్శన అభ్యాసం వల్ల మోక్షం రాదు
అనే తలపు దర్శనావరణీయము.
- బహుషు విప్రతిషిద్ధేషు
తీర్థకరైరుపదర్శితేషు మోక్షమార్గేషు విశేషానవధారణం మోహనీయమ్: తీర్థంకరులు
చూపిన అనేక పరస్పర విరుద్ధ మోక్ష మార్గాలలో ఏది విశేషమైనదో
నిర్ణయించుకోలేకపోవడం మోహనీయము.
- మోక్షమార్గప్రవృత్తానాం
తద్విఘ్నకరం జ్ఞానమాన్తరాయమ్: మోక్ష మార్గంలో ఉన్నవారికి విఘ్నం కలిగించే
జ్ఞానము అంతరాయము.
- తానీమాని
శ్రేయోహన్తృత్వాద్ధాతీని కర్మాణ్యుచ్యన్తే: ఇవి శ్రేయస్సును దెబ్బతీస్తాయి
కాబట్టి వీటిని ఘాతి కర్మలు అంటారు.
- అఘాతీని కర్మాణి
తద్యథా శుక్లశరీరాకారేణ పరిణామహేతుర్వేదనీయమ్: అఘాతి కర్మలలో— తెల్లని శరీర
ఆకార పరిణామానికి కారణమైనది వేదనీయము.
- తద్ద్వారేణ
తత్త్వవేదనహేతుత్వాత్: దీని ద్వారా తత్త్వమును తెలుసుకోవడానికి కారణం
అవుతుంది కాబట్టి.
- తదనుగుణం నామికం తద్ధి
శుక్లపుద్గలస్యా౽౽ద్యామవస్థాం కలలబుద్బుదాదిరూపామారభతే: దానికి అనుగుణమైనది
నామికము; ఇది
శుక్ల పుద్గలము యొక్క మొదటి అవస్థ అయిన కలలము, బుద్బుదము
(నీటి బుడగ) వంటి రూపాలను ప్రారంభిస్తుంది.
- గోత్రికం త్వవ్యాకృతం
తతో౽ప్యాద్యం దేహాకారపరిణామశక్తిరూపేణావస్థితమ్: గోత్రికము అనేది
అవ్యాకృతమైనది (స్పష్టం కానిది), దేహాకారంగా
మారే శక్తి రూపంలో ఉంటుంది.
- ఆయుష్కం చా౽౽యుః కాయతి
కథయత్యుత్పాదనాద్వారేణేతి శుక్రశోణితస్వరూపమ్: ఆయుష్కము అంటే ఆయువును
తెలియజేసేది, ఇది
శుక్ర శోణిత స్వరూపము.
- యద్వా మమ వేదనీయం
తత్త్వమితీ వేదనీయమ్: లేదా, "నాకు తత్త్వము తెలుస్తోంది" అనే జ్ఞానము వేదనీయము.
- ఏతన్నామైమస్మీత్యభిమానో
నామికమ్: "ఈ
పేరు కలవాడిని నేను" అనే అభిమానము నామికము.
- అహమత్రభగవతో
దేశికస్యార్హతః శిష్యవంశే ప్రవిష్ట ఇత్యభిమానో గోత్రికమ్: "నేను పూజ్యుడైన అర్హత గురువు యొక్క శిష్య వంశంలో
చేరాను" అనే అభిమానము గోత్రికము.
- శరీరస్థిత్యర్థం
కర్మా౽౽యుష్కమ్: శరీర స్థితి కోసం చేసే కర్మ ఆయుష్కము.
- తాన్యేతాని
తత్త్వవేదకశుక్లపుద్గలాశ్రయత్వాదఘాతీని కర్మాణి: ఇవి తత్త్వమును తెలిపే శుక్ల
పుద్గలాలను ఆశ్రయించి ఉంటాయి కాబట్టి అఘాతి కర్మలు.
- తదేతత్కర్మాష్టకం
పురుషం బధ్నాతీతి బన్ధః: ఈ ఎనిమిది కర్మలు పురుషుడిని బంధిస్తాయి కాబట్టి ఇది
బంధము.
- విగలితసమస్తక్లేశతద్వాసనస్థానావరణీయజ్ఞానస్య
సుఖైకతానస్యా౽౽త్మన ఉపరిదేశావస్థానం మోక్ష ఇత్యేకే: సమస్త క్లేశాలు, వాసనలు, ఆవరణలు తొలగిపోయి, కేవల సుఖ స్వరూపమైన ఆత్మ అత్యున్నత ప్రదేశంలో (లోకాకాశం పైన) నిలిచి
ఉండటమే మోక్షము అని కొందరి అభిప్రాయం.
- అన్యే తూర్ధ్వగమనశీలో
హి జీవో ధర్మాధర్మాస్తికాయేన బద్ధస్తద్విమోకాదూర్ధ్వం గచ్ఛత్యేవ స మోక్ష ఇతి:
ఇతరులు— ఊర్ధ్వ గమన స్వభావం కలిగిన జీవుడు ధర్మాధర్మాస్తికాయాల చేత బంధింపబడి
ఉన్నాడు, అవి
తొలగిపోగానే సహజంగానే పైకి వెళ్తాడు, అదియే మోక్షము అని
అంటారు.
- సప్తానామస్తిత్వాదీనాం
భఙ్గానాం సమాహారః సప్తభఙ్గీ తయోపలక్షితాన్సప్త పదార్థాన్కథం నాఙ్గీకరోషి: అస్తిత్వము
(ఉండటం) మొదలైన ఏడు రకాల భంగాల (వాదనల) సమాహారమే 'సప్తభంగీ'; వీటి ద్వారా సూచించబడే
ఏడు పదార్థాలను ఎందుకు అంగీకరించవు?
- సప్త భఙ్గాస్తు
స్యాదస్తి. స్యాన్నాస్తి. స్యాదస్తి చ నాస్తి చ. స్యాదవక్తవ్యః. స్యాదస్తి
చావక్తవ్యః. స్యాన్నాస్తి చావక్తవ్యశ్చ. స్యాదస్తి చ నాస్తి చావక్తవ్యశ్చేతి:
ఏడు భంగాలు ఇవి:
- బహుశా ఉంది
(స్యాదస్తి).
- బహుశా లేదు
(స్యాన్నాస్తి).
- బహుశా ఉంది మరియు
లేదు (స్యాదస్తి చ నాస్తి చ).
- బహుశా చెప్పలేము
(స్యాదవక్తవ్యః).
- బహుశా ఉంది మరియు
చెప్పలేము (స్యాదస్తి చావక్తవ్యః).
- బహుశా లేదు మరియు
చెప్పలేము (స్యాన్నాస్తి చావక్తవ్యశ్చ).
- బహుశా ఉంది, లేదు మరియు చెప్పలేము (స్యాదస్తి చ
నాస్తి చావక్తవ్యశ్చేతి).
- స్యాదితి
తిఙన్తప్రతిరూపకం కథంచిదర్థకమవ్యయమ్: 'స్యాత్' అనేది తిఙంత రూపం లాగా కనిపించే,
'ఏదో ఒక రకంగా' (కథంచిత్) అనే అర్థం
కలిగిన ఒక అవ్యయము.
- తత్ర
వస్తునో౽స్తిత్వవాఞ్ఛాయాం ప్రథమో భఙ్గః ప్రవర్తతే: ఒక వస్తువు ఉంది అని
చెప్పాలని కోరుకున్నప్పుడు మొదటి భంగము ప్రవర్తిస్తుంది.
- నాస్తిత్వవాఞ్ఛాయాం
ద్వితీయః: లేదు అని చెప్పాలని కోరుకున్నప్పుడు రెండవది.
- క్రమేణ ఉభయవాఞ్ఛాయాం
తృతీయః: క్రమంగా రెండింటినీ (ఉంది మరియు లేదు) చెప్పాలనుకున్నప్పుడు మూడవది.
- యుగపదుభయవాఞ్ఛాయాం
చతుర్థః: ఒకేసారి రెండింటినీ చెప్పాలనుకున్నప్పుడు నాలుగవది.
- ఆద్యచతుర్థభఙ్గయోర్వాఞ్ఛాయాం
పఞ్చమః: మొదటి మరియు నాలుగవ భంగాల కోరిక కలిగినప్పుడు ఐదవది.
·
శ్లోకము 144
·
కథయా౽౽ర్హత జీవమస్తికాయం స్ఫుటమేవంవిధ ఇత్యువాచ మౌనీ ॥ అవదత్స చ దేహతుల్యమానో దృఢకర్మాష్టకవేష్టితశ్చ విద్వన్ ॥ 144 ॥
·
తాత్పర్యము: శ్రీశంకర భగవత్పాదులు (మౌని) ఆ జైనుడిని (ఆర్హతుడిని)
ఉద్దేశించి— "ఓ ఆర్హతుడా! మీ మతము ప్రకారం జీవాస్తికాయము ఏ విధంగా ఉంటుందో
స్పష్టంగా వివరించు" అని అడిగిరి. అప్పుడు ఆ జైనుడు ఇట్లు పలికెను— "ఓ
విద్వాంసుడా! జీవుడు తాను ధరించిన దేహముతో సమానమైన పరిమాణము (కొలత) కలిగి ఉంటాడు
మరియు ఎనిమిది రకాల దృఢమైన కర్మల చేత బంధింపబడి ఉంటాడు."
·
వ్యాఖ్య: ఇట్లు చెప్పబడిన మౌని శ్రీశంకరాచార్యులు పలికిరి— ఓ
ఆర్హతుడా! జీవాస్తికాయము ఏ విధమైనదో స్పష్టముగా వివరించుము. ఇట్లు చెప్పబడగా ఆ
ఆర్హతుడు పలికెను— దేహముతో సమానమైన పరిమాణము కలవాడు మరియు పైన చెప్పబడిన ఎనిమిది
కర్మల చేత బద్ధుడైనవాడు జీవుడు అని అర్థము.
·
శ్లోకము 145
·
అమహాననణుర్ఘటాదివత్స్యాత్స న నిత్యో౽పి చ మానుషాచ్చ దేహాత్ ॥ గజదేహమయన్విశేన్న కృత్స్నం ప్రవిశేచ్చ ప్లువిదేహమప్యకృత్స్నః ॥ 145 ॥
·
తాత్పర్యము: ఆచార్యులు (శంకరులు) ఆక్షేపిస్తున్నారు— "జీవుడు
గొప్పవాడు (విభుడు) కాక, అణువు కూడా కాక, దేహ పరిమాణము కలిగి
ఉంటే... ఘటము (కుండ) వలె మధ్యమ పరిమాణము కలవాడై అనిత్యుడు అవుతాడు. మరియు మనుష్య
శరీరము నుండి ఏవైనా కర్మల వల్ల ఏనుగు దేహము పొందితే, జీవుడు ఏనుగు దేహమంతా
వ్యాపించలేడు (ఏనుగు దేహములోని కొంత భాగము నిర్జీవముగా మిగిలిపోతుంది). అలాగే చీమ
వంటి చిన్న దేహమును పొందితే, ఆ దేహములోకి జీవుడు పూర్తిగా ప్రవేశించలేడు (కొంత
జీవము బయట ఉండిపోతుంది)."
·
వ్యాఖ్య: ఆచార్యులు పలికిరి— గొప్పవాడు కాక, అణువు కాక దేహ పరిమాణము కలిగిన జీవుడు ఘటాదుల వలె మధ్యమ పరిమాణము కలవాడు కావడం
వల్ల ఏ విధంగా ఘటాదులు అనిత్యములో అలాగే జీవుడు కూడా అనిత్యుడు కావలసి వచ్చును.
మరియు శరీరముల పరిమాణము స్థిరముగా ఉండదు కావున, మనుష్య జీవుడు మనుష్య శరీర
పరిమాణము కలిగి ఉండి, మరల ఏదైనా కర్మ విపాకము చేత ఏనుగు జన్మను పొందుతూ
ఉంటే, ఆ ఏనుగు శరీరము నందు పూర్తిగా ప్రవేశించలేడు; దేహములోని మరికొంత భాగము నిర్జీవముగా ఉండును. అలాగే పుత్తిక (చీమ) దేహమును
పొందుతున్నప్పుడు దానిలో పూర్తిగా ప్రవేశించలేడు. అనగా దేహము కంటే బయట కూడా జీవుడు
ఉండవలసి వచ్చును అని అర్థము. 'చ'కారము వల్ల ఈ జన్మలో కూడా బాల్య, యౌవన, వార్ధక్యములలో కూడా ఇదే దోషము కలుగునని తెలియవలెను.
·
శ్లోకము 146
·
ఉపయాన్తి చ కేచన ప్రతీకా మహతా సంహననేన సంగమే౽స్య ॥ అపయాన్త్యధిజగ్ముషో౽ల్పదేహం తదయం దేహసమః సమశ్రుతేశ్చ ॥ 146 ॥
·
తాత్పర్యము: ఆర్హతుడు శంకిస్తున్నాడు— "పెద్ద శరీరము (ఏనుగు
వంటివి) పొందినప్పుడు జీవునికి కొన్ని అవయవాలు చేరుతాయి (పెరుగుతాయి). చిన్న
దేహమును పొందినప్పుడు కొన్ని అవయవాలు తొలగిపోతాయి. ఈ విధంగా దేహముతో సమానమైన
వ్యాప్తి కలవాడు కావడం వల్ల జీవుడు దేహ పరిమాణము కలవాడే."
·
వ్యాఖ్య: ఇట్లు చెప్పబడగా ఆర్హతుడు శంకిస్తున్నాడు— పెద్ద
శరీరముతో ఈ జీవునికి సంబంధము కలిగినప్పుడు కొన్ని అవయవములు చేరును. అలాగే చిన్న
దేహమును పొందుటకు ఇష్టపడినప్పుడు కొన్ని అవయవములు తొలగిపోవును. ఈ విధంగా సమానమైన
వ్యాప్తి కలిగినందున ఈ జీవుడు దేహముతో సమానమైనవాడు అని అర్థము.
·
శ్లోకము 147
·
ఉపయన్త ఇమే తథా౽పయన్తో యది వర్ష్మేవ న జీవతాం భజేయుః ॥ ప్రభవేయురనాత్మనః కథం తే కథమాత్మవయవాః ప్రయన్తు తస్మిన్ ॥ 147 ॥
·
తాత్పర్యము: ఆచార్యులు అంటున్నారు— "ఒకవేళ ఈ అవయవాలు వస్తూ
పోతూ ఉంటే, అవి శరీరము వలె జడములై ఆత్మత్వాన్ని కోల్పోతాయి. పైగా
ఆత్మ కాని (అనాత్మ) ఆ అవయవాలు ఆత్మ నుండి ఎలా పుడతాయి? మళ్ళీ ఆ ఆత్మలో ఎలా లయమవుతాయి? ఇది విరుద్ధమైన
వాదన."
·
వ్యాఖ్య: ఆచార్యులు పలికిరి— ఒకవేళ ఈ అవయవములు వస్తూ పోతూ ఉంటే, అవి రాక-పోకలను కలిగినవి కావడం వల్ల శరీరము వలె ఆత్మత్వమును పొందలేవు. మరియు
అనాత్మలైన ఆ జీవ అవయవములు ఏ విధంగా పుట్టును? మరియు అనాత్మ అయిన ఆ
జీవునిలో అవి ఏ విధంగా లయమగును? ఇది విరోధము అని అర్థము.
·
శ్లోకము 148
·
జనితారహితాః క్షయేణ హీనాః సముపాయన్త్యపయాన్తి చా౽౽త్మనస్తే ॥ అముకోపచితః ప్రయాతి కృత్స్నం త్వముకైశ్చాపచితః ప్రయాత్యకృత్స్నమ్ ॥ 148 ॥
·
తాత్పర్యము: ఆర్హతుడు సమాధానమిస్తున్నాడు— "ఆత్మ యొక్క
అవయవాలు పుట్టుక లేనివి, నాశనము లేనివి (నిత్యమైనవి). అవి ఆత్మకు చేరుతూ, విడిపోతూ ఉంటాయి. కొన్ని అవయవాలు పెరగడం వల్ల ఏనుగు వంటి దేహమును పూర్తిగా
పొందుతాడు; మరికొన్ని అవయవాలు తగ్గడం వల్ల చీమ వంటి చిన్న
శరీరమును పొందుతాడు."
·
వ్యాఖ్య: ఆర్హతుడు పలికెను— ఆత్మ యొక్క ఆ అవయవములు జన్మ
రహితములు మరియు క్షయము లేనివి. అవి నిత్యములై ఆత్మకు చేరును మరియు ఆత్మ నుండి
విడిపోవును. ఆ విధంగా కొన్నిటితో పెరిగినవాడై ఏనుగు మొదలైన దేహమును పూర్తిగా
పొందును; కొన్నిటితో తగ్గినవాడై పుత్తిక (చీమ) మొదలైన దేహమును
స్వల్పముగా (తక్కువగా) పొందును.
·
శ్లోకము 149
·
కిమచేతనతోత చేతనత్వం వద తేషాం చరమే విరుద్ధమత్యా ॥ వపురున్మథితం భవేన్న పూర్వే బత కార్త్స్న్యేన వపుర్న చేతథేయుః ॥ 149 ॥
·
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు అడుగుతున్నారు— "నీవు చెప్పిన ఆ
ఆత్మ అవయవాలు జడములా (అచేతనములు)? లేక చేతనములా? ఒకవేళ చేతనములయితే (రెండో
పక్షం), అనేక చేతనాలకు వేర్వేరు అభిప్రాయాలు ఉండటం వల్ల, అవి విరుద్ధంగా పని చేసి శరీరాన్ని ముక్కలు చేస్తాయి. ఒకవేళ అచేతనములయితే
(మొదటి పక్షం), అవి శరీరాన్ని పూర్తిగా చైతన్యవంతం చేయలేవు."
·
వ్యాఖ్య: ఆచార్యులు పలికిరి— వాటికి అచేతనత్వమా లేక చేతనత్వమా
అని చెప్పుము. అక్కడ రెండవ పక్షము నందు, అనేక చేతనాలకు ఏకాభిప్రాయం
ఉండాలనే నియమం లేనందువల్ల, ఒక్కొక్కసారి విరుద్ధమైన ఆలోచనలతో శరీరము ఉన్మథితము
(ముక్కలు) కావచ్చును. మొదటి దానిలో అయితే, శరీరము పూర్తిగా
చైతన్యమును పొందదు అని అర్థము.
·
శ్లోకము 150
·
చలయన్తి రథం యథైకమత్యా బహవో వాజిన ఏవమప్రతీతాః ॥ ఇతరేతరమఙ్గమేజయన్తు జ్ఞపతే చేతనతామపి ప్రపద్య ॥ 150 ॥
·
తాత్పర్యము: జైనుడు (ఆర్హతుడు) రెండో పక్షాన్ని సమర్థిస్తూ ఇట్లు
పలికెను— "అనేక గుర్రాలు ఏకాభిప్రాయంతో రథాన్ని ఏ విధంగా లాగుతాయో, అలాగే ఈ అవయవాలు కూడా ఒకదానికొకటి తెలియకపోయినా, చేతనత్వాన్ని పొంది
శరీరమును నడిపిస్తాయి."
·
వ్యాఖ్య: రెండవ కల్పమును ఆశ్రయించి ఆర్హతుడు పలికెను— ఏ విధంగా
అనేక గుర్రాలు ఏకాభిప్రాయంతో రథమును నడిపించునో, అలాగే పరస్పరము
తెలియకపోయినా చేతనత్వమును పొంది, ఓ తత్త్వజ్ఞాధిపతీ! శరీరమును నడిపించును
(చలింపజేయును) అని అర్థము.
·
శ్లోకము 151
·
బహవో౽పి నియామకస్య సత్త్వాత్సుమతే తత్ర భజేయురైకమత్యమ్ ॥ కథమత్ర నియామకస్య తద్వద్విరహాత్కస్యచిదప్యదో ఘటేత ॥ 151 ॥
·
తాత్పర్యము: ఆచార్యులు పరిహరిస్తున్నారు— "గుర్రాలను
నడిపించడానికి 'సారథి' అనే నియామకుడు (కంట్రోలర్)
ఉంటాడు కాబట్టి అవి ఏకాభిప్రాయంతో రథాన్ని లాగుతాయి. కానీ ఇక్కడ ఈ అవయవాలను
నియంత్రించే సారథి ఎవడు? నియామకుడు లేనప్పుడు ఏకాభిప్రాయం ఎలా కుదురుతుంది?"
·
వ్యాఖ్య: ఆచార్యులు పరిహరిస్తున్నారు— అనేక గుర్రాలకు
నియామకుడు (సారథి) ఉన్నందువల్ల రథమును నడపడం లో ఏకాభిప్రాయం కుదురును. కానీ ఇక్కడ
అటువంటి నియామకుడు ఎవరూ లేనందువల్ల ఈ ఏకాభిప్రాయం ఏ విధంగా ఘటించును (కుదురును)? "సుమతే" అని వ్యంగ్యంగా సంబోధిస్తున్నారు.
·
శ్లోకము 152
·
ఉపయాన్తి న చాపయాన్తి జీవావయవాః కిన్తు మహత్తరే శరీరే ॥ వికసన్తి చ సంకుచన్త్యనిష్టే యతివర్యాత్ర నిదర్శనం జలౌకా ॥ 152 ॥
·
తాత్పర్యము: ఆర్హతుడు మరొక వాదన చేస్తున్నాడు— "ఓ యతివర్యా!
ఆత్మ అవయవాలు రావడము లేదా పోవడము జరగదు. కానీ పెద్ద శరీరము వచ్చినప్పుడు అవి
వికసిస్తాయి (సాగుతాయి), చిన్న శరీరము (చీమ వంటివి) వచ్చినప్పుడు అవి
సంకోచిస్తాయి. దీనికి 'జలౌక' (లీచ్/జెలగ) చక్కని
ఉదాహరణ."
·
వ్యాఖ్య: ఆర్హతుడు పలికెను— అవయవాలు రావు, పోవు. కానీ అనిష్టమైన (చీమ వంటి) దేహము నందు సంకోచించును, పెద్ద దేహము నందు వికసించును అని అర్థము.
·
శ్లోకము 153
·
యది చైవమమీ సవిక్రియత్వాద్ఘటవత్తే చ వినశ్వరా భవేయుః ॥ ఇతి నశ్వరతాం ప్రయాతి జీవే కృతనాశాకృతసఙ్గమౌ భవేతామ్ ॥ 153 ॥
·
తాత్పర్యము: ఆచార్యులు సమాధానమిస్తున్నారు— "ఒకవేళ అలాగే
జరిగితే, సంకోచ-వికాసాలు (మార్పులు) కలవి కావడం వల్ల ఆ అవయవాలు
ఘటము వలె నశించిపోతాయి. జీవుడు నశించేవాడే అయితే, చేసిన కర్మల ఫలం
అనుభవించకపోవడం (కృతనాశం), చేయని కర్మల ఫలం చుట్టుకోవడం (అకృతాభ్యాగమం) అనే
దోషాలు కలుగుతాయి."
·
వ్యాఖ్య: ఇట్లు చెప్పబడగా ఆచార్యులు పలికిరి— ఒకవేళ ఇవి
వికారము (మార్పు) కలవైతే, ఘటము వలె వినశ్వరములే (నశించేవే) అవుతాయి. ఈ విధంగా
జీవుడు నశ్వరత్వమును పొందితే, కృతనాశము మరియు అకృతాభ్యాగమము అనే దోషములు కలుగును.
·
శ్లోకము 154
·
అపి చైవమలాబువద్భవాబ్ధౌ నిజకర్మాష్టకభారమగ్నజన్తోః ॥ సతతోర్ధ్వగతిస్వరూపమోక్షస్తవ సిద్ధాన్తసమర్థితో న సిద్ధ్యేత్ ॥ 154 ॥
·
తాత్పర్యము: "మరొక విషయం— నీ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఎనిమిది కర్మల భారం వల్ల సంసార సాగరంలో మునిగిపోయిన జీవుడు, ఆ కర్మలు తొలగిపోగానే 'అలాబువు' (సొరకాయ బుర్ర) వలె పైకి
తేలుతూ నిరంతరం ఊర్ధ్వగతిని పొందడమే మోక్షం అన్నావు కదా! జీవుడే అనిత్యమయితే నీ
మోక్ష సిద్ధాంతమే నిలబడదు."
·
వ్యాఖ్య: మరియు ఈ విధంగా అయితే, సొరకాయ బుర్ర వలె సంసార
సాగరంలో తన ఎనిమిది కర్మల భారంతో మునిగిన జీవునికి, నీ సిద్ధాంతంలో చెప్పబడిన
నిరంతర ఊర్ధ్వగతి రూపమైన మోక్షమునకు భంగము కలుగును (అది సిద్ధించదు)
శ్లోకము 155
అపి సాధనభూతసప్తభఙ్గీనయమ ప్యార్హత నా౽౽ద్రియామహే తే ॥ పరమార్థసతాం విరోధభాజాం
స్థితిరేకత్ర హి నైకదా ఘటేత ॥ 155 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ ఆర్హతుడా (జైనుడా)! నీవు
ప్రమాణముగా చెప్పే 'సప్తభంగీ' నయమును
కూడా మేము అంగీకరించము. ఎందుకంటే పరస్పర విరుద్ధ ధర్మాలైన ఉనికి (సత్తు) మరియు
లేకపోవడం (అసత్తు) అనేవి ఒకే వస్తువు నందు, ఒకే సమయంలో ఉండటం
అసాధ్యం."
వ్యాఖ్య: మరియు ఓ ఆర్హతుడా! నీవు సాధనముగా (ప్రమాణముగా) చెప్పే సప్తభంగీ
నయమును కూడా మేము గౌరవించము (ఆదరించము). ఎందుకంటే పరమార్థముగా విరోధము కలిగిన
సత్-అసత్త్వాది ధర్మములకు ఒకే ధర్మి (వస్తువు) యందు ఒకేసారి స్థితి కుదరదు కావున.
శ్లోకము 156
ఇతి మాధ్యమికేషు భగ్నదర్పేష్వథ భాష్యాణి స నైమిశే వితత్య ॥ దరదాన్మరతాంశ్చ
శూరసేనాన్కురుపాఞ్చాలముఖా బహూన్ జైషీత్ ॥ 156 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా మాధ్యమికుల (జైనుల) గర్వము అణచివేయబడగా, ఆ శ్రీశంకరాచార్యులు నైమిశారణ్యము నందు తమ భాష్యములను
విస్తరింపజేసి, దరద, మరు, శూరసేన, కురు, పాంచాల మొదలైన
అనేక దేశములను జయించిరి.
వ్యాఖ్య: ఇత్యేవం అని, మధ్యమ పరిమాణ ఆత్మవాదులైన (దేహ
పరిమాణమే ఆత్మ అనువారు) దిగంబర జైన మతానుయాయుల గర్వము భగ్నము కాగా, ఆ శ్రీశంకరాచార్యులు నైమిశారణ్యము నందు భాష్యములను వివరించి దరదాది
దేశవిశేషములను జయించిరి.
శ్లోకము 157
పట్టుయుక్తిని కృత్తసర్వశాస్త్రం గురుమహోదయనాదికేరజయ్యమ్ ॥ స హి
ఖణ్డనకారమూఢదర్పం బహుధా వ్యుద్య వశంవదం చకార ॥ 157 ॥
తాత్పర్యము: వాడియైన యుక్తులతో సర్వశాస్త్రములను ఖండించినవాడు, ప్రభాకరుడు (గురువు), ఉదయనుడు మొదలైన
వారిచే జయింపబడలేని వాడు, 'ఖండనఖండఖాద్య' కర్త అయిన శ్రీహర్షుడు అనే పండితుని గర్వమును శంకరులు వాదన ద్వారా అణచి,
తన వశంవదునిగా (శిష్యునిగా) చేసుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: ఆ భాష్యకారులు (శంకరులు) ఖండనకర్త అయిన శ్రీహర్షునితో అనేక విధములుగా
వాదన చేసి తన మాట వినేలా (వశంవదునిగా) చేసుకున్నారు. ఆయన ఎటువంటి వాడు అంటే— నిశిత
యుక్తులతో సర్వశాస్త్రములను ఖండించినవాడు. ప్రభాకర భట్టు, ఉదయనుడు (న్యాయభాష్యకారుడు), పార్థసారథి
మిశ్రాదుల చేత జయించబడలేని వాడు కావున గర్వము కలవాడు. వ్యుద్య అనగా వాదము చేసి అని
అర్థము.
శ్లోకము 158
తదనన్తరమేష కామరూపానధిగత్యాభినవోపశబ్దగుప్తమ్ ॥ అజయత్కిల శాక్తభాష్యకారం స చ
భగ్నో మనసేదమా లులోచే ॥ 158 ॥
తాత్పర్యము: దాని తరువాత శంకరులు కామరూప దేశమునకు చేరుకొని, 'అభినవగుప్తుడు' అని పిలవబడే శాక్త
భాష్యకారుని జయించిరి. ఓడిపోయిన ఆ అభినవగుప్తుడు మనస్సులో ఇట్లు ఆలోచించసాగెను.
వ్యాఖ్య: కామరూప దేశవిశేషములను పొంది, అభినవగుప్తుని
జయించిరి. ఓడిపోయిన అభినవగుప్తాచార్యుడు మనస్సులో ఇట్లు విచారించెను.
శాక్తభాష్యకారుడు అనగా శక్తి పరముగా బ్రహ్మసూత్రములకు భాష్యము వ్రాసినవాడు.
శ్లోకము 159
నిగమాబ్జవికాసిబాలభానోర్న సమో౽ముష్య విలోక్యతే త్రిలోక్యామ్ ॥ న కథఞ్చన
మద్వశంవదో౽సౌ తదముం దైవతకృత్యయా హరేయమ్ ॥ 159 ॥
తాత్పర్యము: "వేదము అనే పద్మమును
వికసింపజేసే బాలసూర్యుని వంటి ఈ శంకరునికి సమానుడు ముల్లోకములలో ఎక్కడా కనిపించడం
లేదు. ఇతడు నా వశంవదుడు ఏ విధంగానూ కాడు. కావున ఇతనిని దైవికమైన అభిచార (క్షుద్ర)
క్రియల ద్వారా అంతమొందించాలి."
వ్యాఖ్య: వేద పద్మమును వికసింపజేసే బాలసూర్యుడైన ఈ శంకరునికి సమానమైన వాడు
ముల్లోకములలో లేడు. కావున ఇతడు నాకు లొంగడు. అందువల్ల ఇతనిని దైవిక క్రియల (అభిచార
హోమముల) ద్వారా తొలగించాలి (సంహరించాలి).
శ్లోకము 160
ఇతి గూఢమసౌ విచిన్త్య పశ్చాత్సహ శిష్యైః సహసా స్వశాక్తభాష్యమ్ ॥ పరిహృత్య
జనాపవాదభీత్యా యమినః శిష్య ఇవాన్యవర్తతైషః ॥ 160 ॥
తాత్పర్యము: ఇట్లు రహస్యముగా ఆలోచించి, లోకాపవాదమునకు
భయపడి, వెంటనే తన శాక్తభాష్యమును పరిత్యజించి, శిష్యులతో కలిసి ఆ యతిశ్రేష్ఠుడైన శంకరునికి శిష్యుని వలె నటించసాగాడు.
వ్యాఖ్య: ఇట్లు గూఢముగా ఆలోచించి, శిష్యులతో చర్చించి, జనాపవాద భయముతో తన శాక్తభాష్యమును వదిలివేసి, శంకరుల
శిష్యుని వలె అనుసరించెను (నటించెను).
శ్లోకము 161
నిజశిష్యపదం గతానుదీచ్యానితి కృత్వా౽థ విదేహకౌశలాద్యైః ॥ విహితాపచితిస్తథా౽ఙ్గవఙ్గేష్వయమాస్తీర్య
యశో జగామ గౌడాన్ ॥ 161 ॥
తాత్పర్యము: ఉత్తర దిశలో ఉన్న పండితులను తన శిష్యులుగా చేసుకున్న తర్వాత, విదేహ, కోసల వంటి దేశాలలో
పూజింపబడినవారై, అంగ, వంగ దేశాలలో తన
కీర్తిని విస్తరింపజేసి ఆ శ్రీశంకరులు గౌడ దేశమునకు (బెంగాల్ ప్రాంతం) వెళ్ళిరి.
వ్యాఖ్య: ఇత్యేవం అని, ఉత్తర దిశ యందు ఉన్నవారిని తన
శిష్య పదవి యందు నిలిపి, విదేహాది దేశాల వారిచే
పూజింపబడినవాడై, అంగ దేశాదులందు యశస్సును (కీర్తిని)
వ్యాపింపజేసి గౌడ దేశమునకు వెళ్ళెను అని అర్థం.
శ్లోకము 162
అభిభూయ మురారిమిశ్రవర్యం సహసా చోదయనం విజిత్య వాదే ॥ అవభూయ చ ధర్మగుప్తమిత్థం
స్వయశః ప్రౌఢమగాపయత్స గౌడాన్ ॥ 162 ॥
తాత్పర్యము: గౌడ దేశమున ఉన్న మురారి మిశ్రుడు, ఉదయనాచార్యుడు వంటి గొప్ప పండితులను వాదనలో ఓడించి, ధర్మగుప్తుని గర్వమును అణచి, తన ప్రౌఢమైన కీర్తిని
గౌడ దేశమంతా మారుమోగేలా చేసిరి.
వ్యాఖ్య: ఆ గౌడ దేశములందు ఉన్న మురారి మిశ్రాదులను జయించి, గౌడ దేశస్థుల చేత తన ప్రౌఢ కీర్తిని గానం చేయించెను అని
అర్థం.
శ్లోకము 163
పూర్వం యేన విమోహితా ద్విజవరాస్తస్యాసతో౽రీన్కలౌ బుద్ధస్య ప్రవిభేద
మస్కరివరస్తాన్భాస్కరాదీన్క్షణాత్ ॥ శాఖామ్రాయవినిన్దకేన కుధియా కూటప్రవాదాగ్రహా- న్నిష్ణాతో
నిగమాగమాదిషు మతం దక్షస్య కూటగ్రహే ॥ 163 ॥
తాత్పర్యము: పూర్వం కలియుగంలో వేద నిందకుడైన బుద్ధుని చేత ఏ బ్రాహ్మణ
శ్రేష్ఠులు మోహింపబడ్డారో, అట్టి బుద్ధునికి శత్రువులైన
(వేద విరుద్ధ వాదనలు చేసే) భాస్కరుడు మొదలైన వారిని వేదనిష్ణాతుడైన ఆ శంకర
యతిశ్రేష్ఠుడు క్షణకాలంలో జయించెను. కేవలం బుద్ధుని శత్రువులనే కాకుండా, అసత్య వాదనలు చేయడంలో నేర్పరి అయిన బుద్ధుని మతాన్ని కూడా ఆయన ఖండించెను.
వ్యాఖ్య: పూర్వం కలియుగంలో వేదములను నిందించే కుబుద్ధితో ద్విజవరులను
(బ్రాహ్మణులను) ఎవరైతే మోహింపజేశారో, అట్టి అసత్యుడైన బుద్ధునికి
శత్రువులైన భాస్కరాదులను నిగమాగమ పారంగతుడైన యతిశ్రేష్ఠుడు శ్రీశంకరాచార్యులు
క్షణమాత్రంలో ఓడించెను. బుద్ధుని శత్రువులనే ఓడించడం ఎందుకు? అంటే— వారు కూడా మిథ్యా భూతములైన (అసత్యమైన) వాదనల యందు పట్టుదల కలవారు
కావున. అలాగే బుద్ధుని యొక్క మతమును కూడా ఆయన ఖండించెను. ఇది 'శార్దూల విక్రీడితం' అనే ఛందస్సులో ఉన్న శ్లోకం.
శ్లోకము 164
శాక్తైః పాశుపతైరపి క్షపణకైః కాపాలికైర్వైష్ణవై- రప్యన్యైరఖిలైః ఖిలం ఖలు
ఖలైర్దుర్వాదిభిర్వైదికమ్ ॥ మార్గం రక్షితుముగ్రవాదివిజయం నో మానహేతోర్వ్యధా- స్సర్వజ్ఞో
న యతో౽స్య సంభవతి సమ్మానగ్రాహ్యస్తతా ॥ 164 ॥
తాత్పర్యము: శాక్తులు, పాశుపతులు, క్షపణకులు (జైనులు), కాపాలికలు, వైష్ణవులు మరియు ఇతర దుర్వాదుల చేత శిథిలమైపోయిన వైదిక మార్గమును
రక్షించుట కోసమే సర్వజ్ఞుడైన శ్రీశంకరులు ఈ విజయయాత్రను చేసిరి. ఇది తన గౌరవము
కోసమో, అహంకారం కోసమో చేసినది కాదు; ఎందుకంటే
సర్వజ్ఞుడైన ఆయనకు లోక గౌరవముతో పని లేదు.
వ్యాఖ్య: శాక్తాదుల వల్ల మరియు వైశేషికాది ఇతర దుష్ట వాదుల వల్ల ఉచ్ఛిన్నమైన
(నాశనమైన) వైదిక మార్గమును రక్షించుట కోసమే సర్వజ్ఞుడైన శ్రీశంకరాచార్యులు
ఉగ్రవాదులను జయించిరి. ఇది తన మానము (గౌరవం) కోసం కాదు; ఎందుకంటే ఆయనకు సన్మానములను ఆశించే స్వభావం లేదు అని అర్థం.
శ్లోకము 165
దిష్టే పఙ్కజవిష్టరేణ జగతామాద్యేన తత్సూనుభి- ర్నిర్దిష్టే సనకాదిభిః పరిచితే
ప్రాచేతసాద్యైరపి ॥ శ్రౌతాద్వైతపథే పరాత్మభిదురాన్దుర్వాదినః కణ్టకా- న్ప్రోద్ధృత్యాథ
చకార తత్ర కరుణో మోక్షాధ్వగక్షుణ్ణతామ్ ॥ 165 ॥
తాత్పర్యము: లోకమునకు ఆదిగురువైన బ్రహ్మదేవునిచే ఉపదేశింపబడి, ఆయన కుమారులైన సనకసనందనాదులచే సుస్థిరము చేయబడి, వాల్మీకి (ప్రాచేతసుడు) వంటి మహర్షులచే సేవింపబడిన ఆ శ్రేష్ఠమైన అద్వైత
మార్గమునందు... కరుణామయుడైన శ్రీశంకరులు, పరమాత్మను ఖండించే
దుర్వాదులనే ముళ్ళను (కంటకములను) పీకివేసిరి. తద్వారా ముముక్షువులైన ప్రయాణికులకు
ఆ మోక్ష మార్గమును నిష్కంటకముగా, సుగమముగా చేసిరి.
వ్యాఖ్య: జగత్తుకు ఆదియైన చతుర్ముఖ బ్రహ్మచే ఉపదేశింపబడినది, సనకాదులచే సమ్యక్-ఉపదేశము పొందినది, వాల్మీక్యాది
మహర్షులచే చక్కగా సంచితమైనది అయిన శ్రౌత అద్వైత మార్గమునందు పరాత్మ భేదమును చెప్పే
దుర్వాదులనే కంటకములను తొలగించిరి. ఆ మోక్ష మార్గమునందు ముముక్షువులు
(మోక్షాధ్వగులు) అభ్యాసము చేయుటకు వీలుగా మార్గమును సిద్ధము చేసిరి. ఇక్కడ 'కరుణః' అనునది ఆచార్యుల దయాగుణమును తెలుపుతున్న
విశేషణము.
శ్లోకము 166
శాన్తిర్దాన్తివిరాగతా హ్యుపరతిః క్షాన్తిః పరైకాగ్రతా శ్రద్ధేతి
ప్రథితాభిరేధితతనౌ షడ్వక్త్రవన్మాతృభిః ॥ భిక్షుక్షోణిపతౌ
పిచణ్డిలతరోచ్చణ్డాతికణ్డూచ్చల- త్పాఖణ్డాసురఖణ్డనైకరసికే బాధా బుధానాం కుతః ॥ 166 ॥
తాత్పర్యము: శమము, దమము, వైరాగ్యము,
ఉపరతి, తితిక్ష (క్షాంతి), ఏకాగ్రత మరియు శ్రద్ధ అనే మాతృమూర్తుల వంటి ఏడు గుణములతో పోషింపబడిన
శరీరము కలవాడును... సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుని వలె (షణ్ముఖుడు) ప్రకాశించువాడును...
పొట్టలు పెంచుకొని అహంకారముతో ఉప్పొంగే పాషండ అసురులను సంహరించుటలో ఆసక్తి
కలవాడును అయిన ఆ యతిరాజ శ్రీశంకరులు ఉండగా, పండితులైన
దేవతలకు (బుధులు) బాధ ఎక్కడి నుండి కలుగుతుంది? (కలుగదు అని
అర్థము).
వ్యాఖ్య: షణ్ముఖుని (కుమారస్వామిని) కృత్తికాది మాతృమూర్తులు పెంచినట్లుగా, శాంతి, దాంతి మొదలైన ఏడు సద్గుణములు
ఆచార్యుల యందు వర్ధిల్లినవి. అతిగా పెరిగిన పొట్టలు (అహంకారము) కలిగి, తీవ్రమైన వాదనలు చేసే పాషండ (వేద బాహ్య) అసురులను ఖండించుటయే వ్రతముగా
కలిగిన భిక్షురాజు శ్రీశంకరులు ఉండగా, దేవతల వంటి పండితులకు
ఇక ఎటువంటి భయము ఉండదు. 'పిచండిల' అనగా
పెద్ద పొట్ట కలవాడని అర్థము.
శ్లోకము 167
యత్రా౽౽రమ్భజకాహలాకలకలైర్లోకాయతో విద్రుతః కాణాః కాణభుజాస్తు సైన్యరజసా
సాఙ్ఖ్యైర్ధృతా౽సాఙ్ఖ్యధీః ॥ యుద్ధ్వా తేషు పలాయితేషు సహసా యోగాః సహైవాద్రవన్- కో
వా వాదిభటః పటుర్భువి భవేద్వక్తుం పురస్తాన్మునేః ॥ 167 ॥
తాత్పర్యము: శంకరుల దిగ్విజయ యాత్ర ప్రారంభమైనప్పుడు కలిగిన వాద్య విశేషాల
కోలాహలానికి చార్వాకుడు (లోకాయతుడు) భయపడి పారిపోయెను. యాత్రలో లేచిన సైన్యపు ధూళి
వల్ల కణాద మతానుయాయులు (వైశేషికులు) గుడ్డివారైరి (కాణులు). సాంఖ్యులు యుద్ధము
చేయలేక బుద్ధిని కోల్పోయిరి. వారంతా పారిపోగా, వారితో పాటే పతంజలి యోగ మతానుయాయులు కూడా పలాయనము
చిత్తగించిరి. ఇట్టి స్థితిలో ఈ భూమిపై ఆ శంకర మునీంద్రుని ఎదుట నిలిచి వాదించగల
వీరుడైన వాది ఎక్కడ ఉన్నాడు? (ఎవరూ లేరు).
వ్యాఖ్య: యాత్ర ప్రారంభమున మోగించిన కాహళ వాద్యాల శబ్దానికే చార్వాకులు
పారిపోయిరి. సైన్యం నడుస్తున్నప్పుడు లేచిన ధూళి కంటిలో పడి కణాద శిష్యులు
కాణులైరి (వారి వాదనలు విన్పించలేదు). సాంఖ్యులు యుద్ధము చేయలేక (అసంఖ్య ధీః -
యుద్ధ బుద్ధి లేక) నిశ్చేష్టులైరి. వీరంతా పారిపోగా యోగ మతస్థులు కూడా పలాయనం
చేసిరి. కావున, లోకమున ఏ వాది కూడా ఆచార్యుల
ముందు నిలిచి మాట్లాడలేడు.
=============================================================
వ్యాఖ్యాన వివరణ
- అర్శఆదేరాకృతిగణత్వాదచ్
(అర్శఆదేరాకృతిగణత్వాదచ్): ఇది ఒక వ్యాకరణ నియమం (పాణిని సూత్రం). 'అర్శస్' మొదలైన పదాల సమూహానికి
(ఆకృతిగణము) 'అచ్' ప్రత్యయం
చేరుతుందని దీని అర్థం. ఇక్కడ 'అసంఖ్య' లేదా 'అసాంఖ్య' వంటి పదాల
సాధన కోసం ఈ వ్యాకరణ ప్రక్రియను సూచిస్తున్నారు.
- మూలే
సాంఖ్యైర్భూతా౽సాంఖ్యధీరిత్యత్ర సాంఖ్యైర్భూతా౽సంఖ్యధీరితి పాఠానురోధేనేదమ్: మూల
శ్లోకంలో 'సాంఖ్యైర్భూతా౽సాంఖ్యధీః'
(సాంఖ్యులు యుద్ధం చేయలేకపోయారు/అసంఖ్యాకమైన బుద్ధి కలవారైరి)
అని ఉంది. అయితే, మరికొన్ని ప్రతులలో ఇది 'సాంఖ్యైర్భూతా౽సంఖ్యధీః' అని పాఠభేదం (వేరే
విధంగా) కనిపిస్తోంది. ఈ వ్యాఖ్యానం ఆ రెండో పాఠాన్ని (సంఖ్య లేని బుద్ధి
లేదా యుద్ధం చేయకూడదనే బుద్ధి) అనుసరించి వ్రాయబడింది.
- ఆదర్శపుస్తకేషు తు
నాయముపలభ్యతే: కానీ, అత్యంత
ప్రామాణికమైన లేదా ప్రాచీనమైన ఆదర్శ పుస్తకాలలో (Original/Reference
Manuscripts) ఈ పాఠం (ఈ విధమైన మార్పు) కనిపించడం లేదు అని
వ్యాఖ్యాత స్పష్టం చేస్తున్నారు.
==========================================================
శ్లోకము 168
ఉచ్చణ్డే పణబన్ధబన్ధురతరే వాచంయమక్ష్మాపతేః పూర్వం మణ్డనఖణ్డనే సముద్భూయో
డిణ్డిమాడమ్బరః ॥ జాతాః శబ్దపరమ్పరాస్తత ఇమాః పాఖణ్డదుర్వాదినా- మద్య
శ్రోత్రతటాటవీషు దధతే దావానలజ్వాలతామ్ ॥ 168 ॥
తాత్పర్యము: పందెము గెలుచుటయే లక్ష్యముగా పెట్టుకొని, అత్యంత ప్రచండముగా జరిగిన మణ్డన మిశ్రుని వాద ఖండన సమయమున,
ఆ యతిరాజైన శంకరుల విజయ డిండిమ నాదము ఏ విధముగా మ్రోగినదో, ఆ విజయ ధ్వనుల పరంపర నేడు పాషండ దుర్వాదుల చెవులనే అడవులకు దావానల జ్వాలల
వలె భయమును కలిగిస్తున్నవి.
వ్యాఖ్య: పందెము యొక్క కట్టుబాటుతో మిక్కిలి శోభనముగాను, ప్రచండముగాను పూర్వము జరిగిన మణ్డన మిశ్రుని ఖండనమునందు,
ఏ యతిరాజైన శంకరుల విజయ డిండిమ ధ్వని సముద్భవించినదో, ఆ విజయ ధ్వనుల నుండి పుట్టిన శబ్ద పరంపరలు నేడు పాషండ దుర్వాదుల చెవులనెడి
అడవుల తీరములందు దావాగ్ని జ్వాలల వలె ఉన్నవి.
శ్లోకము 169
బుద్ధో యుద్ధసముద్యతః కిల పునః స్థిత్వా క్షణాద్విద్రుతః కోణే
ద్రాక్కణముఖ్యలీయత తమఃస్తోమావృతో గౌతమః ॥ మగ్నో౽సౌ కపిలః పలాయత తతః
పాతఞ్జలాశ్చాఞ్జలిం చక్రుస్తస్య యతీశితుశ్చతురతా కేనోపమీయేత సా ॥ 169 ॥
తాత్పర్యము: యుద్ధమునకు (వాదమునకు) సిద్ధపడిన బౌద్ధుడు క్షణకాలము ఎదుట నిలిచి
పారిపోయెను. కణాదుడు (వైశేషికుడు) వెంటనే ఒక మూలకు వెళ్ళి దాక్కునెను. గౌతముడు
(నైయాయికుడు) అజ్ఞానాంధకారమున మునిగిపోయెను. కపిలుడు (సాంఖ్యుడు) ఓడిపోయి పలాయనము
చిత్తగించెను. పతంజలి శిష్యులు ఆ యతిరాజైన శంకరులకు దోసిలి యొగ్గి నమస్కరించిరి.
అట్టి శంకరుల చాతుర్యమును దేనితో పోల్చగలము?
వ్యాఖ్య: మరియు యుద్ధమునకు సిద్ధపడిన బౌద్ధుడు నిశ్చయముగా ఎదుట నిలిచి
క్షణకాలములోనే పారిపోయెను. కణాదుడు అయితే వెంటనే ఒక మూలకు వెళ్ళి లీనమైపోయెను.
గౌతముడు అయితే అంధకార సమూహముచే ఆవరింపబడినవాడై ఎక్కడో గాఢాంధకారమున మునిగిపోయెను.
ఈ కపిలుడు అయితే భగ్నమైపోయి (ఓడిపోయి) అక్కడి నుండి పారిపోయెను. ఆ కారణము చేతనో
ఏమో, పతంజలి మతానుయాయులు అంజలి ఘటించిరి
(నమస్కరించిరి). ఆ యతిపతి యొక్క చాతుర్యమును దేనితో పోల్చవలెను?
శ్లోకము 170
హస్తగ్రాహం గృహీతాః కతిచన సమరే వైదికా వాదియోధాః కాణాదాద్యాః పరే తు
ప్రసభమభిహతా హన్త లోకాయతాద్యాః ॥ గాఢం బన్దీకృతాస్తే సుచిరమథ పునః స్వస్వరాజ్యే
నియుక్తాః సేవన్తే తం విచిత్రా యతిధరణిపతేః శూరతా వా దయా వా ॥ 170 ॥
తాత్పర్యము: వాద యుద్ధమునందు కణాదుడు మొదలైన వైదిక వాద వీరులు కొందరు శంకరులచే
చేజిక్కించుకోబడ్డారు (జయించబడ్డారు). చార్వాకులు మొదలైన వేద బాహ్యులు
బలాత్కారముగా అణచివేయబడ్డారు. ఆ కణాదాదులు చాలాకాలము బందీలుగా ఉండి, మరల తమ స్వస్వరూపమైన బ్రహ్మానంద సామ్రాజ్యమునందు నియుక్తులై
ఇప్పుడు శంకరులను సేవిస్తున్నారు. ఆహా! ఈ యతిరాజు యొక్క శౌర్యము మరియు దయ ఎంత
విచిత్రమైనవి!
వ్యాఖ్య: కొందరు కణాదాదులైన వైదిక వాద వీరులు సంగ్రామమునందు హస్తగ్రహముగా
పట్టబడినారు, అనగా చేతితో పట్టుకోబడినారు
(జయించబడినారు) అని అర్థము. ఇతరులు అంటే వేద బాహ్యులైన చార్వాకాదులు బలాత్కారముగా
దెబ్బతినెను (అణచివేయబడినారు). 'హన్త' అనునది
ఇక్కడ హర్షమును (సంతోషమును) సూచిస్తుంది. ఆ కణాదాదులు చాలాకాలము గాఢముగా బందీలుగా
చేయబడినారు. ఆ తరువాత మరల తమ స్వరాజ్యము నందు, అనగా
స్వస్వరూప బ్రహ్మానంద లక్షణమునందు నియుక్తులై ఆయనను సేవిస్తున్నారు. ఆ విధముగా
ఆహా! ఈ యతి భూమిపతి యొక్క శూరత్వము గాని, దయ గాని మిక్కిలి
విచిత్రము. ఇది 'స్రగ్ధరా' వృత్తము.
శ్లోకము 171
శాన్త్యాద్యర్ణవవాడవానలశిఖా సత్యాభ్రవాత్యా దయా జ్యోత్స్నాదర్శ నిశా౽థ
శాన్తినలినీరాకాశశాఙ్కద్యుతిః ॥ ఆస్తిక్యద్రుమదావపావకనవజ్వాలావలీ సత్కథా- హంసీప్రావృడఖణ్డి
దణ్డిపతినా పాఖణ్డవాఙ్మణ్డలీ ॥ 171 ॥
తాత్పర్యము: పాషండుల వాక్సమూహము అనునది శమదమాది గుణములనెడి సముద్రమునకు
వడబాగ్ని వంటిది; సత్యము అనే మేఘమునకు సుడిగాలి
వంటిది; దయ అనే వెన్నెలకు అమావాస్య రాత్రి వంటిది; శాంతి అనే పద్మమునకు చీకటి వంటిది; ఆస్తికత అనే
వృక్షమునకు దావాగ్ని వంటిది; సత్కథ అనే హంసకు వర్షాకాలము
వంటిది. అట్టి పాషండ వాక్సమూహమును యతిరాజైన శంకరులు ఖండించిరి.
వ్యాఖ్య: మరియు పాషండుల వాక్సమూహము దండిపతిచే (శంకరులచే) ఖండించబడినది. దానిని
వివరిస్తున్నాడు— శాంత్యాది సముద్రమునకు వడబాగ్ని శిఖ వంటిది, సత్యమనెడి మేఘమునకు సుడిగాలి వంటిది, దయ
అనెడి వెన్నెలకు అమావాస్య నిశి (రాత్రి) వంటిది, మరియు శాంతి
అనెడి పద్మమునకు పూర్ణిమ చంద్రుని కాంతి వంటిది (చీకటిని పోగొట్టునది), ఆస్తికత్వము అనెడి వృక్షమునకు దావాగ్ని యొక్క నూతన జ్వాలావళి వంటిది,
సత్కథ అనెడి హంసకు వర్షాకాలము వంటిది అయిన పాషండ వాక్సమూహము
ఖండించబడినది.
శ్లోకము 172
అద్వైతామృతవర్షిభిః పరగురువ్యాహారధారాధరైః కాన్తైర్హన్త సమన్తతః
ప్రసృమరైరుత్కృత్తతాపత్రయైః ॥ దుర్భిక్షం స్వపరేకతాఫలగతం దుర్భిక్షుసమ్పాదితం శాన్తం
సమ్ప్రతి ఖణ్డితాశ్చ నిబిడాః పాఖణ్డచణ్డాతపాః ॥ 172 ॥
తాత్పర్యము: అద్వైతమనే అమృతమును కురిపించేవి, పరమగురువులైన శంకరుల వాక్కులనెడి మేఘములు ఇప్పుడు
దిక్కులన్నిటా వ్యాపించినవి. ఆధ్యాత్మిక, ఆదిదైవిక, ఆదిభౌతికము అనే తాపత్రయములను వేళ్లతో సహా ఇవి తొలగించినవి. బౌద్ధాది దుష్ట
భిక్షువుల వల్ల కలిగిన 'జీవ బ్రహ్మ ఐక్యమనే ఫలము' దొరకని అజ్ఞానమనే కరువు (దుర్భిక్షము) ఇప్పుడు శాంతించినది. అలాగే పాషండుల
వాదనలనే ప్రచండమైన ఎండలు కూడా ఖండించబడినవి.
వ్యాఖ్య: 'హన్త' అనునది
ఇక్కడ సంతోషమును సూచిస్తుంది. అంతటా ప్రసరించేవి, సుందరమైనవి,
అద్వైతామృతమును కురిపించేవి, ఆధ్యాత్మిక-ఆధిదైవిక-ఆధిభౌతికము
అనెడి తాపత్రయములను ఉన్మూలించినవి (పీకివేసినవి) అయిన పరమగురువుల వాక్కులనెడి
మేఘముల ద్వారా... దుష్ట భిక్షువుల (బౌద్ధాదుల) చేత సంపాదింపబడిన, తన ఆత్మ మరియు పరబ్రహ్మల ఏకత్వమనెడి ఫలము విషయమున కలిగిన దుర్భిక్షము
(కరువు) ఇప్పుడు శాంతించినది. గాఢమైనవి మరియు తీక్షణమైనవి అయిన పాషండుల ఎండలు కూడా
ఖండించబడినవి.
శ్లోకము 173
శాన్తానాం సుభటాః కపాలికపతద్గ్రాహగ్రహవ్యావృతాః కాణాదప్రతిహారిణః
క్షపణకక్షోణీశవైతాలికాః ॥ సామన్తాశ్చ దిగమ్బరాన్వయభువశ్చార్వాకవంశాఙ్కురా నవ్యాః
కేచిదలం మునీశ్వరగిరా నీతాః కథాశేషతామ్ ॥ 173 ॥
తాత్పర్యము: పతంజలి మతస్థుల (శాంతులు) వీరులు, కపాలిక మతస్థులు, కణాద మతపు
ద్వారపాలకులు, జైన రాజుల స్తోత్ర పాఠకులు (వైతాళికులు),
దిగంబర వంశపు సామంతులు మరియు చార్వాక వంశపు మొలకల వంటి కొత్త
వాదులు... వీరందరూ శంకర మునీంద్రుని వాక్కుల ధాటికి ఓడిపోయి, కేవలం కథల్లో మాత్రమే మిగిలిపోయేలా (అనగా వారి మతములు నామమాత్రము అయ్యేలా)
చేయబడ్డారు.
వ్యాఖ్య: శాంతికము అనెడి పతంజలి మతపు వీరులు, కపాలిక పక్షపాతులు, కణాద మతపు
ప్రతిహారులు (ద్వారపాలకులు), క్షపణక (జైన) రాజుల వైతాళికులు,
దిగంబర వంశమున పుట్టిన సామంతులు, మరియు
చార్వాక వంశపు అంకురముల వంటి కొందరు కొత్త వాదులు మునీశ్వరుడైన శంకరుని వాక్కుల
చేత కథాశేషులుగా (నామమాత్రులుగా) చేయబడ్డారు.
శ్లోకము 174
ఇతి సకలదిశాసు ద్వైతవార్తానివృత్తౌ స్వయమథ పరితస్తతారయమద్వైతవర్త్మ ॥ ప్రతిదినమపి
కుర్వన్సర్వసన్దేహమోక్షం రవిరివ తిమిరౌఘే సమ్ప్రశాన్తే మహః స్వమ్ ॥ 174 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధముగా అన్ని దిక్కులలో ద్వైత (భేద) వాదనలు నివృత్తి కాగా, ప్రతిరోజూ శిష్యుల సందేహములను తీరుస్తూ, చీకటి తొలగిన తర్వాత సూర్యుడు తన ప్రకాశమును ఎలా విస్తరిస్తాడో, అలాగే శ్రీశంకరులు అద్వైత మార్గమును అంతటా వ్యాపింపజేసిరి.
వ్యాఖ్య: ముగింపు పలుకుతున్నాడు— ఇవ్విధముగా సకల దిశలయందు ద్వైత వార్త
నివృత్తి కాగా, ఆ పైన స్వయముగా ఈయన ప్రతిరోజూ
సందేహ నివృత్తిని చేస్తూ అద్వైత మార్గమును విస్తరింపజేసెను. ఏ విధంగానైతే చీకటి
సమూహము పూర్తిగా శాంతించిన (తొలగిన) తరువాత సూర్యుడు తన తేజస్సును
ప్రసరింపజేస్తాడో, ఆ విధముగా అని అర్థము.
వ్యాఖ్య
·
మహః స్వం ప్రకాశం వితనోతి తద్వత్: సూర్యుడు తన
ప్రకాశమును ఏ విధముగా విస్తరింపజేస్తాడో, ఆ విధముగా
(శంకరులు అద్వైత ప్రకాశమును విస్తరింపజేసిరి).
·
ఇత్థమద్వైతమతస్థాపనానన్తరం కలియుగోద్భూతనరాణాం
శుద్ధాద్వైతవిద్యాయామనధికారమాలక్ష్య: ఈ విధముగా అద్వైత మతమును స్థాపించిన తరువాత, కలియుగమున పుట్టిన మానవులకు శుద్ధ అద్వైత విద్య యందు అధికారం
(అర్హత) తక్కువగా ఉండటాన్ని గమనించి.
·
పరమతకాలన-లక్ష్మణ-దివాకర-త్రిపురకుమార-గిరిజాకుమారాఖ్యాన్
శివవిష్ణుసూర్యశక్తిగణపతిభక్తాన్ ఆహూయ తదాశయం శ్రుత్వా క్రమేణ స్వస్వమత
స్థాపనార్థం ప్రేషయామాస: పరమతకాలన, లక్ష్మణ, దివాకర,
త్రిపురకుమార, గిరిజాకుమార అను పేర్లు గల శివ,
విష్ణు, సూర్య, శక్తి,
గణపతి భక్తులను పిలిచి, వారి అభిప్రాయాలను
విని, క్రమముగా వారి వారి మతములను (వైదిక మర్యాదలో)
స్థాపించుటకై వారిని పంపించెను.
·
తతో భగవన్మన్మతస్య కా గతిరిత్యుక్తవన్తం
బటుకనాథాఖ్యం కాపాలికం శైవాదిమతపూర్వపక్షతయా స్వమతం రచయతేత్యాజ్ఞాపయామాసేతి
ప్రాచీనాదవగన్తవ్యమ్: ఆ తరువాత, "భగవంతుడా! నా మతము గతి
ఏమిటి?" అని అడిగిన బటుకనాథుడు అనే కాపాలిక భక్తుడిని
పిలిచి— శైవాది మతములకు పూర్వపక్షముగా (వాదనలో భాగంగా) నీ మతమును ఉంచుకోమని
ఆజ్ఞాపించెనని ప్రాచీన గ్రంథాల ద్వారా తెలియవస్తోంది.
·
మాలినీ వృత్తమ్: ఇది మాలిని ఛందస్సులో ఉన్నది.
·
పరితస్తార సూత్రభాష్యాదిప్రతిష్ఠాపనద్వారా
విస్తారయామాసేతి సమ్బన్ధః: అంతటా వ్యాపింపజేసెను అనగా— బ్రహ్మసూత్ర భాష్యాదులను
ప్రతిష్ఠించుట ద్వారా అద్వైతమును విస్తరింపజేసెను అని అర్థము.
ఇతి శ్రీమాధవీయే తత్తదాశాజయకౌతుకీ ।సంక్షేపశంకరజయే సర్గః పఞ్చదశో౽భవత్ ॥
తాత్పర్యము:
ఈ విధముగా శ్రీమాధవీయ సంక్షేప శంకర విజయమునందు, ఆయా దిక్కులను జయించుటలో కుతూహలము కలిగిన (దిగ్విజయ యాత్ర
చేసిన) వృత్తాంతమును తెలిపే పదునైదవ సర్గము ముగిసినది.
ముగింపు వాక్యము
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యబాలగోపాలతీర్థశ్రీపాదశిష్య
దత్తవంశావతంసరామకుమార సూనుధనపతిసూరికృతే శ్రీమచ్ఛఙ్కరాచార్యవిజయడిణ్డిమే పఞ్చదశః
సర్గః ॥ 15 ॥
అనువాదం:
శ్రీమత్ పరమహంస పరివ్రాజకాచార్య బాలగోపాల తీర్థ శ్రీపాదుల శిష్యుడు, దత్త వంశాభరణము మరియు రామకుమారుని పుత్రుడైన ధనపతి సూరి
విరచించిన 'శ్రీమచ్ఛంకరాచార్య విజయ డిండిమము' అనే వ్యాఖ్యానమునందు పదునైదవ సర్గము సమాప్తము.
దీనితో 15వ సర్గ సంపూర్ణముగా ముగిసినది.
శంకరాచార్యులు కేవలం అద్వైతాన్నే కాక, సామాన్య ప్రజల కోసం
షణ్మతములను (శివ, విష్ణు, శక్తి,
గణపతి, సూర్య, కుమార
స్వామి ఆరాధనలను) వైదిక పద్ధతిలో ఎలా సంస్కరించారో ఈ సర్గలో
సూచించబడింది.
శ్రీ శంకరభగవత్పాదుల కృపతో తాడేపల్లి పార్వతీశశాస్త్రి, సుశీలల మూడవ కుమారుడు
తాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానించిన శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయములో 15 వ సర్గ సమాప్తము
No comments:
Post a Comment