శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయము - అయిదవ సర్గ 172 శ్లోకాలు
(
మూల శ్లోకములతో తెలుగు వ్యాఖ్య)
-
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
శ్రీశివాయ గురవేనమః
శ్రుతి స్మృతి పురాణానామ్ ఆలయం కరుణాలయమ్ | నమామి భగవత్పాద శంకరం లోకశంకరమ్ ||
శ్లోకము 1
ఇతి సప్తమహాయనే౽ఖిల-శ్రుతిపారంగతతాం గతో బటుః | పరివృత్య గురోః
కులాద్గృహే జననీం పర్యచరన్మహాయశాః || 1 ||
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా ఏడవ
ఏటనే సమస్త వేదాలలో పాండిత్యాన్ని సంపాదించిన ఆ బ్రహ్మచారి (శంకరుడు), గురుకులం నుండి
తిరిగి వచ్చి, గొప్ప కీర్తి కలిగినవాడై ఇంట్లో తన తల్లికి సేవ చేయసాగాడు.
వ్యాఖ్య: పైన చెప్పిన
విధంగా ఏడవ సంవత్సరంలోనే అన్ని వేదాల అంతమును (పారంగతత్వాన్ని) పొందిన ఆ బటువు
(బ్రహ్మచారి), గురుకులం నుండి నివర్తించి (సమావర్తన సంస్కారాన్ని పూర్తి
చేసుకుని), గురుకుల వాసాన్ని ముగించి, గొప్ప
కీర్తిమంతుడై ఇంట్లో తల్లిని చక్కగా సేవించాడు. ఇది వియోగినీ వృత్తము.
'హాయనో౽స్త్రీ శరత్సమాః' అని అమరకోశం.
గొప్ప యశస్సు కలవాడై సేవించాడని అన్వయము. దీనివల్ల 'సమాప్తపునరాత్తత్వము'
అనే దోషం లేదు. చంద్రుని వంటి యశస్సు పూర్వమే గురుకులంలో ఉండటం వల్ల, తిరిగి రాకను
నివారించే విశేషణంగా ఇది సార్థకమైనది.
శ్లోకము 2
పరిచరజ్జననీం నిగమం పఠ-న్నపి హుతాశరవీ సవనద్వయమ్ | మనువరైర్నియతం
పరిపూజయన్ శిశురవర్తత సంస్తరణిర్యథా || 2 ||
తాత్పర్యము: తల్లికి సేవ
చేస్తూ, వేదాలను పఠిస్తూ, శ్రేష్ఠమైన మంత్రాలతో అగ్ని మరియు సూర్యులను ఉభయ
సంధ్యలలో (ప్రాతఃకాలం మరియు సాయంకాలం) నిరంతరం పూజిస్తూ, ఆ బాలుడు
సాక్షాత్తు సూర్యుని వలె ప్రకాశించాడు.
వ్యాఖ్య: తల్లిని
సేవిస్తూ, వేదాన్ని పఠిస్తూ, మనుశ్రేష్ఠులైన స్వాయంభువాదుల ద్వారా
అగ్ని-సూర్య పూజలో నియమించబడిన ప్రాతఃకాల సవనము మరియు తృతీయ సవనము అనే రూపంలో ఉన్న
రెండు సవనములను అగ్ని మరియు సూర్యుని యందు పూజిస్తూ, ఆ బాలుడు
సూర్యుని వలె ప్రకాశించాడు. లేదా శ్రేష్ఠమైన మంత్రములతో (మనువరైః) నియమితంగా
పూజిస్తూ అని అర్థము. ఇది ద్రుతవిలంబిత వృత్తము.
'సవనం త్వధ్వరే స్నానె సోమనిర్దలనే౽పి చ' అని మేదిని
కోశం. ఇక్కడ సాయం మరియు ప్రాతఃకాలములలో చేసే అగ్నికార్యము అనే యజ్ఞవాచకమైన 'సవన' పదము చేత రెండు
హోమాలను గ్రహించాలి. 'కౌమారం పంచమాందాంతం పౌగండం దశమావధి' అనే వచనం
ప్రకారం శ్రీ శంకరాచార్యులు ఇక్కడ పౌగండ వయస్సులో ఉన్నారు. ఇందులో ఉపమాలంకారం
ఉన్నది.
శ్లోకము 3
శిశుముదీక్ష్య యువా౽పి న మన్యుమా-న్దిశతి వృద్ధతమో౽పి
నిజాసనమ్ | అపి కరోతి జనః కరయోర్యుగం వశగతో విహితాఞ्जలి తత్క్షణాత్ ||
3 ||
తాత్పర్యము: ఆ బాలుడైన
శంకరుని చూడగానే, కోప స్వభావం కలిగిన యువకులు కూడా శాంతిస్తారు. వయసులో చాలా
పెద్దవారైన వృద్ధులు సైతం ఆయనకు తమ ఆసనాన్ని ఇచ్చి గౌరవిస్తారు. సామాన్య జనులు
కూడా ఆయన ప్రభావానికి వశులై ఆ క్షణమే చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తారు.
వ్యాఖ్య: అంతేకాక,
బాలుడైన శ్రీ శంకరుని చూసి క్రోధాది గుణాలు కలిగిన యువకుడు కూడా కోపగించుకోడు.
అలాగే వృద్ధుడైన వాడు కూడా తన ఆసనాన్ని ఇస్తాడు. జనులు ఆ క్షణమే వశీభూతులై చేతులు
జోడించి నమస్కరిస్తారు. ఈ విధంగా ప్రాకృత (సాధారణ) జనులకు భిన్నమైన ఆయన బాల్య
చరిత్రను వర్ణించి, ఇప్పుడు తుర్యాశ్రమ (సన్న్యాస) స్వీకారాన్ని వర్ణించడానికి
ఉపక్రమిస్తున్నారు.
అత్యంత ఆదరణీయమైన వృద్ధుడు కూడా తన ఆసనాన్ని ఇస్తాడు.
అంతేకాక, చూసిన మాత్రానే
(దర్శన క్షణమే) వశీభూతులైన సర్వ జనులు తమ రెండు చేతులను జోడించి నమస్కరిస్తారు. ఆ
బాలుని యొక్క సర్వమాన్యతను (అందరిచే గౌరవింపబడటాన్ని) 'శిశుమ్' అనే పదం
చెబుతోంది. 'జనః' అనగా సామాన్యంగా లోకమంతా అని అర్థం. 'విహితాఞ్జలి' అనగా -
శాస్త్రవిధి ప్రకారం బొటనవేళ్లు విడిచిపెట్టి రెండు చేతులను చేర్చడం అని అర్థం.
శ్లోకము 4
మృదు వచశ్చరితం కుశలాం మతిం వపురనుత్తమమాస్పదమోజసామ్ |
సకలమేతదుదీక్ష్య సుతస్య సా సుఖమవాప నిరర్గలమంబికా || 4 ||
తాత్పర్యము: మృదువైన మాటలతో
కూడిన ప్రవర్తనను, తీక్ష్ణమైన బుద్ధిని, ఓజస్సుకు
(శక్తికి) నిలయమై సాటిలేనిదైన శరీరాన్ని - తన కుమారునిలోని ఈ సకల గుణాలను చూసి ఆ
తల్లి ఆర్యాంబిక అపరిమితమైన ఆనందాన్ని పొందింది.
వ్యాఖ్య: 'మృదు' అనేది చరిత్రకు కూడా విశేషణం; అంటే మృదువైన
మాటలు కలిగిన చరిత్ర అని అర్థం. మనస్సు మొదలైన వాటి బలానికి (ఓజస్సుకు)
ఆశ్రయభూతమైన శరీరాన్ని, కుమారుని యొక్క ఈ సర్వస్వమును చూసి, ఆ సాధ్వియైన
కుమార జనని నిరర్గళంగా (అడ్డంకి లేని) సుఖాన్ని పొందింది.
'అనుత్తమము' అనగా దీనికంటే ఉత్తమమైనది మరొకటి లేనిది, అంటే
సాటిలేనిది అని అర్థము. దానికి కారణం అది ఓజస్సుకు నిలయం కావడమే. 'నిరర్గళము'
అనగా - 'కపాటమర్గళం తుల్యే తద్విష్కంభో౽ర్గళం న నా' అని అమరకోశం;
అడ్డంకి (అర్గళం) లేనిది అని అర్థము.
శ్లోకము 5
జాతు మందగమనా౽స్య హి మాతా స్నాతుమంబునిధిగాం ప్రతి యాతా |
ఆతపోగ్రకిరణే రవిబింబే సా తపఃకృశతనుర్విలలంబే || 5 ||
తాత్పర్యము: ఒకానొక సమయంలో,
మెల్లని నడక కలిగిన ఈ శంకరుని తల్లి స్నానం చేయడం కోసం నది (సముద్రగామిని)
వైపు వెళ్ళింది. సూర్యబింబం తీక్ష్ణమైన కిరణాలతో తపింపజేస్తుండగా, తపస్సు చేత
కృశించిన శరీరం కలిగిన ఆమె అలసటతో దారిలో నిలిచిపోయింది (ఆలస్యమైంది).
వ్యాఖ్య: ఒకప్పుడు ఈ
శ్రీశంకరుని తల్లి, ప్రసిద్ధమైన మందగమనం కలిగినదై, స్నానం కొరకు
నదికి వెళ్ళింది. సూర్యమండలము తీక్ష్ణమైన కిరణాలతో ఉన్న సమయంలో, తపస్సు చేత
కృశించిన శరీరం కలిగిన ఆమె ఆలస్యం చేసింది. ఇది స్వాగతా వృత్తము.
'ఆతప' అనగా - 'ప్రకాశో ద్యోత ఆతపః' అని అమరకోశం;
ప్రకాశ విశేషము చేత క్రూరమైన కిరణాలు కలవాడు (సూర్యుడు) అని అర్థం. 'తపః' అనగా - భర్త
వియోగం వల్ల ఆచరించిన చాంద్రాయణాది తపస్సుల చేత కృశించిన (శుష్కించిన) శరీరం కలది
అని అర్థం. అటువంటి స్థితిలో ఉండటం వల్లే ఆమెకు ఆలస్యమైంది (విలలంబే).
శ్లోకము 6
శంకరస్తదనుశఙ్కితచిత్తః పఙ్కజైర్విగతపఙ్కజలైరార్ద్రైః |
వీజయన్ననుపగతో గతమోహాం తాం జనేన సదనం సహ నిన్యే || 6 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు
శంకరులు భయం కలిగిన చిత్తముతో, బురద లేని నిర్మలమైన నీటితో తడిసిన పద్మములతో ఆమెకు
విసురుతూ, మూర్ఛ తీరిన తన తల్లిని ఇతర జనసముదాయముతో కలిసి ఇంటికి
తీసుకువచ్చారు.
వ్యాఖ్య: అప్పుడు బురద
లేని నీటితో తడిసిన పద్మములతో వీచుకుంటూ (విసురుతూ), సమీపించి,
జనసముదాయముతో కలిసి సదనము (ఇంటి) వైపుకు తీసుకువెళ్లారు. 'హ' అనేది అవ్యయము
లేదా ఆ శ్రీశంకరుడు అని అర్థము.
శ్లోకము 7
సో౽థ నేతుమనవద్యచరిత్రః సద్మనో౽న్తికమృషీశ్వరపుత్రః |
అస్తవీజ్జలధిగాం కవిహృద్యై వస్తుతః స్ఫురదలఙ్కృతపద్యైః || 7 ||
తాత్పర్యము: ఆ తరువాత,
దోషరహితమైన చరిత్ర కలిగిన ఆ ఋషీశ్వర పుత్రుడైన శంకరుడు, ఆ నదిని తన
ఇంటి సమీపానికి తీసుకురావాలని తలచి, కవుల హృదయాలకు ఆహ్లాదాన్ని కలిగించేవి, అర్థవంతమైనవి
మరియు అలంకారములతో ప్రకాశించేవి అయిన పద్యములతో ఆ సముద్రగామిని (నదిని)
స్తుతించారు.
వ్యాఖ్య: అలా ఇంటికి
తీసుకువచ్చిన తరువాత, దోషరహితమైన చరిత్ర కలిగినవాడు, ఋషీశ్వరుడైన
శివగురువు యొక్క పుత్రుడైన శ్రీశంకరుడు, నదిని ఇంటి సమీపానికి తెచ్చుటకు సముద్రగామిని
అయిన నదిని స్తుతించారు. కవులకు మనోజ్ఞమైనవి, వాస్తవానికి
(వస్తుతః) ప్రకాశించే అలంకారములతో కూడిన పద్యములతో స్తుతించారు.
మంత్రద్రష్టలైన ఋషులలో శ్రేష్ఠుడు, శివావతారానికి
పాత్రుడైన శివగురువు యొక్క పుత్రుడు అని అర్థము. అందుకే ఆయన 'అనవద్య
చరిత్రుడు'. పైన చెప్పిన విధంగా తల్లి పడుతున్న కష్టాన్ని చూసిన తరువాత,
సముద్రగామిని అయిన పూర్ణా నదిని స్తుతించారు. 'వస్తుతః'
అనగా పారమార్థిక బ్రహ్మత్వముతో అని భావము.
శ్లోకము 8
ఈహితం తవ భవిష్యతి కాల్యే యో హితం జగత ఇచ్ఛసి బాల్యే |
ఇత్యవాప్య స వరం తటినీతః సత్యవాక్సదనమాప వినీతః || 8 ||
తాత్పర్యము: "బాల్యములోనే
జగత్తు యొక్క హితాన్ని కోరుతున్న ఓ బాలుడా! నీ కోరిక రేపు ఉదయానికల్లా
నెరవేరుతుంది" అని ఆ నది నుండి వరమును పొంది, సత్యవాక్కు
కలిగిన ఆ శంకరుడు వినయముతో ఇంటికి చేరుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: ఆయన స్తుతికి
సంతుష్టురాలైన నది ఇలా అన్నది - "నీ కోరిక (ఈహితం) నెరవేరుతుంది. రేపు
ప్రాతఃకాలంలో (కాల్యే) ఇది జరుగుతుంది". 'ప్రత్యూషో౽హర్ముఖం
కల్యం' అని అమరకోశం. ఎవరైతే బాల్యావస్థలోనే జగత్తు యొక్క హితాన్ని కోరుతారో, అటువంటి
శ్రీశంకరులు నది నుండి వరమును పొంది, సత్యవచనము కలిగినవారై ఇంటికి చేరుకున్నారు.
అంతటి సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ ఆయన వినయముతో ఉన్నారు.
'సత్యవాక్' అనగా సత్యమైన బ్రహ్మమును ప్రతిపాదించే వాక్కు కలవాడు.
దీనివల్ల ఆయన చేసిన స్తుతి కేవలం సగుణ బ్రహ్మ తాత్పర్యంతో చేసినది కాదని
సూచించబడింది. స్తుతి చేయడం, వరం పొందడం వంటి కార్యకారణ లీలా విశేషాలు కేవలం లోకంలో
నిర్గుణ బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని గ్రహించలేని వారి కోసం, సగుణ భక్తి
యందు ప్రవృత్తిని కలిగించడం కోసమే. అటువంటి శ్రీశంకరాచార్యులు గర్వము లేకుండా
వినయముతో తన స్వగృహము చేరుకున్నారు. ఇందులో కావ్యలింగ, పరికరాది
అలంకారములు ఉన్నాయి.
శ్లోకము 9
ప్రాతరేవ సమలోకత లోకః శీతవాత హృతశీ కరపూతః | నూతనామివ ధునీం
ప్రవహంతీం మాధవస్య సమయా సదనం తామ్ || 9 ||
తాత్పర్యము: చల్లని గాలి
చేత మోసుకురాబడిన నీటి తుంపరల చేత పవిత్రులైన జనులు, మరుసటి రోజు
ఉదయమే విష్ణువు (మాధవుని) ఆలయ సమీపమున, ఇంటి దగ్గరగా ప్రవహిస్తున్న ఆ నదిని ఒక కొత్త
నదిలాగా చూసి ఆశ్చర్యపోయారు.
వ్యాఖ్య: చల్లని వాయువు
ద్వారా కొట్టుకువచ్చిన నీటి కణాల (తుంపరల) చేత పవిత్రం చేయబడిన లోకము (జనసముదాయము),
ప్రాతఃకాలమునందే మాధవుని (లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు) మందిరమునకు సమీపంలో
ప్రవహిస్తున్న ఆ నదిని అభినవమైన (నూతనమైన) దానిలాగా చూశారు.
'సమయా' అనగా - 'సమయా నికషా హిరుక్' అని అమరకోశం; దగ్గర ప్రదేశము
అని అర్థము. 'ధునీమ్' అనగా - 'తటినీ హ్రదినీ ధునీ' అని అమరకోశం;
విష్ణు పాదాల నుండి ఉద్భవించిన భాగీరథి వలె ఉన్నదని భావము. పూర్వము శంకరులు
చేసిన ప్రార్థన ద్వారా వరమును పొంది, తన మార్గాన్ని మార్చుకుని ప్రవహిస్తున్న ఆ
పూర్ణా నదిని అందరూ దర్శించారు.
శ్లోకము 10
ఏవమేనమతిమర్త్యచరిత్రం సేవమానజనదైన్యలవిత్రమ్ | కేరళక్షితిపతిర్హి
దిదృక్షుః ప్రాహిణోత్సచివమాతభిక్షుః || 10 ||
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా
మానవాతీతమైన చరిత్ర కలిగి, తనను సేవించే భక్తుల దైన్యాన్ని (దారిద్ర్యాన్ని) ఖండించే
(పోగొట్టే) శ్రీశంకరులను చూడాలని కోరుకున్న కేరళాధిపతియైన రాజశేఖరుడు, సన్న్యాసులను
గౌరవించేవాడై తన మంత్రిని ఆయన వద్దకు పంపాడు.
వ్యాఖ్య: ఈ ప్రకారంగా
మనుష్యులకు సాధ్యపడని (అతిమర్త్య) చరిత్ర కలిగినవాడు, ఆశ్రయించిన
జనుల మనోరథాలను తీర్చడం ద్వారా వారి దైన్యాన్ని ఖండించేవాడు (లవిత్రమ్ - కోసేవాడు)
అయిన శ్రీశంకరులను చూడాలని కోరుతూ, రాజశేఖరుడనే కేరళ రాజు తన అమాత్యుని (మంత్రిని) పంపాడు.
'లవిత్రమ్' అనగా - 'దాత్రం లవిత్రమ్' అని అమరకోశం; అంటే కోత కోసే
కత్తి (కొడవలి) వంటివాడు, భక్తుల దైన్యాన్ని పోగొట్టేవాడు అని అర్థము. రాజు ఎందుకు
పంపాడు అంటే - ఆయన 'ఆతభిక్షువు', అనగా భిక్షువులను (సన్న్యాసులను) సత్కరించే
స్వభావం కలవాడు. దీనివల్ల రాజుకు కేవలం కుతూహలం మాత్రమే కాక, భక్తి శ్రద్ధలు
కూడా ఉన్నాయని తెలుస్తోంది.
శ్లోకము 11
సో౽ప్యతంద్రితమభీరుపదాభిః ప్రాప్య తం తదను సద్విరదాభిః |
ఉక్తిభిః సరసమంజుపదాభిః శక్తిభూత్సమమజిజ్ఞపదాభిః || 11 ||
తాత్పర్యము: ఆ మంత్రి కూడా
ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా, భయం లేని నడకతో, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులను కానుకలుగా తీసుకుని
శ్రీశంకరులను చేరుకున్నాడు. ఆ తరువాత సరసమైన, మనోజ్ఞమైన
పదములతో కూడిన మాటలతో పరమేశ్వర స్వరూపుడైన శంకరునికి (రాజుగారి సందేశాన్ని)
విన్నవించాడు.
వ్యాఖ్య: ఆ అమాత్యుడు
కూడా ఆలస్యం లేకుండా (అతంద్రితం), భయం లేనివాడై, కానుకలుగా (ఉపద) తెచ్చిన ఉత్తమమైన ఆడ ఏనుగులతో
(కరేణువులతో) కలిసి శ్రీశంకరులను చేరుకున్నాడు. ఆ ప్రాప్తి (దర్శనం) తరువాత,
సరసమైన మరియు మనోజ్ఞమైన పదములు కలిగిన ఉక్తులతో (మాటలతో), శిష్యులతో
సమానంగా ఉన్న ఆ శక్తిమంతుడైన శంకరునికి విన్నవించుకున్నాడు.
'అభీరు' అనగా భయం లేనిది; 'ఉపద' అనగా - 'ఉపాయనముపగ్రాహ్యముపహారస్తథోపదా' అని అమరకోశం;
అంటే కానుకలు అని అర్థం. సరసమైన పదములతో కూడిన మాటల ద్వారా తన విన్నపాన్ని
తెలియజేశాడు.
సామర్థ్యాన్ని కలిగినవాడు లేదా భరించువాడు కాబట్టి 'శక్తిభృత్'
అనబడే ఆ సచివుడు (మంత్రి), ఆ శంకరునికి విన్నవించుకున్నాడు. ఆ రాజు యొక్క ఆజ్ఞ పొందిన
వెంటనే, దివ్యమైన గంధముతో కూడిన నానావిధ రత్నములతో సహా (కానుకలను
సమర్పించాడు). రమ్యమైన శబ్దార్థములతో కూడిన ఈ క్రింద చెప్పబోయే ఉక్తులతో (మాటలతో)
ఆయన విజ్ఞాపన చేశాడు. ఇందులో పరికరాది అలంకారములు ఉన్నాయి.
శ్లోకము 12
యస్య సదృశో న బోద్ధా రణమూర్ధ్ని చ నైవ దృశ్యతే భువి |
తస్య కేరళాధిపతేరాజ్ఞాతో మమ సత్కృతియోగాద్భవాన్ దృశ్యతే || 12 ||
తాత్పర్యము: ఎవరికి సమానమైన
పండితుడు గానీ, యుద్ధరంగంలో సాటివచ్చే వీరుడు గానీ ఈ భూమిపై లేరో, అటువంటి
కేరళాధిపతి ఆజ్ఞ మేరకు, నా పుణ్యవశమున (మిమ్మల్ని సత్కరించే భాగ్యం వల్ల) ఇప్పుడు
మీరు నాకు దర్శనమిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్య: ఎవరికి సమానమైన
జ్ఞాని (బోద్ధా) లేదా యుద్ధరంగంలో (రణమూర్ధ్ని) యుద్ధం చేసేవాడు ఈ భూమిపై
కనిపించడో, అటువంటి కేరళ దేశాధిపతి ఆజ్ఞ వల్ల మీరు సర్వోత్తముడిగా
కనిపిస్తున్నారు. "అయితే రాజు నియోగించిన ఇతర సేవకులు ఎవరూ రాకుండా మీరే
ఎందుకు వచ్చారు? లేదా మీరే ఇంతకు ముందు ఎందుకు రాలేదు?" అన్న శంకకు
సమాధానంగా - నా పుణ్య విశేషం వల్ల (మమ సత్కృతి యోగాత్) అని మంత్రి అంటున్నాడు. 'మమ' అనడం ద్వారా
ఇతరులకు లేని భాగ్యం తనకే కలిగిందని, 'యోగాత్' అనడం ద్వారా పూర్వకాలంలో లేని అవకాశం ఇప్పుడు
కలిగిందని మంత్రి భావం.
ఓ భగవంతుడా! నిన్ను సత్కరించే (త్వత్సత్కార) యోగము కలిగిన
ఆజ్ఞా విశేషము వల్లనే ఇది సాధ్యపడింది. నా వంటి వానికి ఈ అవకాశం కలగడం ద్వారా
తనలోని అణకువను (అమానిత్వాన్ని) మంత్రి సూచిస్తున్నాడు. మీరు నా కళ్లకు
కనిపిస్తున్నారు (చాక్షుషీభవసి) అని అర్థము.
శ్లోకము 13
రాజితైరాచైర్విలసన్తః పూజితా అవితథాభిః సవరసవాదకథాభిః |
ఖండితాపరగిరః పండితా యస్య సదసి వసంతి || 13 ||
తాత్పర్యము: ప్రకాశవంతమైన
సువర్ణ వస్త్రములతో (బంగారు అంచు దుస్తులతో) శోభిల్లేవారు, రాజు చేత
గౌరవింపబడినవారు, తమ యథార్థమైన మరియు రసవత్తరమైన వాదనా పటిమతో ఇతర పండితుల
గర్వాన్ని అణిచివేసేవారు అయిన పండితులు ఎవరి సభలో కొలువై ఉంటారో (ఆ రాజు మిమ్మల్ని
ఆహ్వానిస్తున్నాడు).
వ్యాఖ్య: రాజు
ప్రార్థించిన దానిని అందించడానికి శంకరులు యోగ్యులని సూచించేందుకు, మంత్రి రాజును
స్తుతిస్తూ ప్రార్థిస్తున్నాడు. ప్రకాశించే (రాజితైః) బంగారుమయమైన (ఆచైః)
వస్త్రములతో శోభిస్తూ, పూజింపబడినవారై, వ్యర్థము కాని (అవితథాభిః) రసయుక్తమైన వాదకథల
ద్వారా ఇతరుల వాక్కులను ఖండించే పండితులు ఎవరి సభలో నివసిస్తారో అని అర్థము.
'అభ్రం మేఘే చ గగనే ధాతుభేదే చ కాఞ్చనే' అని మేదిని
కోశం; ఇక్కడ ఆచము అంటే బంగారమని అర్థం. రాజు చేత పూజింపబడటం వల్లే ఆ పండితులు అంతగా
ప్రకాశిస్తున్నారు.
శ్లోకము 14
సో౽యమాజిజితసర్వమహీపః స్తూయమానచరణః కులదీపః | పాతుమవనం
భవభాజా-మాద్రేణ తవ విందతు రాజా || 14 ||
తాత్పర్యము: యుద్ధంలో సమస్త
భూపాలురను జయించినవాడు, అందరిచే స్తుతింపబడే పాదములు కలవాడు, తన వంశానికే
దీపం వంటివాడు అయిన ఆ రాజు (రాజశేఖరుడు), సంసారంలో చిక్కుకున్న వారిని రక్షించే మీ
పాదధూళి యొక్క స్పర్శను పొంది ధన్యుడు కావాలని కోరుకుంటున్నాడు.
వ్యాఖ్య: ఆజిలో
(యుద్ధంలో) జయింపబడిన సమస్త మహీపులు (రాజులు) ఎవరి చేత కలరో, ఎవరి పాదాలు
స్తుతింపబడుతున్నాయో, తన కులానికి దీపం వలె ప్రకాశకుడైన అటువంటి ఈ రాజు, సంసారాన్ని
అనుభవించే వారిని రక్షించే (పావనం చేసే) నీ పాదరేణువుల యొక్క సమూహాన్ని పొందుగాక.
ఇక్కడ ప్రార్థనార్థంలో 'లోట్' లకారం ఉపయోగించబడింది.
శ్లోకము 15
ఏష సింధురపరో మదపూర్ణో దోషగంధరహితః ప్రవితీర్ణః | అస్తు తే౽ద్య
రజసా పరిపూతం వస్తుతో నృపగృహం శుచిభూతమ్ || 15 ||
తాత్పర్యము: మదముతో
నిండినది, ఎటువంటి దోషము లేనిది అయిన ఈ శ్రేష్ఠమైన ఏనుగును రాజు మీకు
కానుకగా పంపారు. వస్తుతః పవిత్రమైనదైనప్పటికీ, రాజు యొక్క
నివాసం మీ పాదధూళి సోకడం వల్ల మరింత పవిత్రం కావాలని ఆయన ఆకాంక్ష.
వ్యాఖ్య: తీసుకువచ్చిన
కానుకలలో ముఖ్యమైన ఒక గజమును (ఏనుగును) చూపుతున్నాడు - ఈ ఎదురుగా కనిపిస్తున్నది
(ఏషః), మదముతో నిండినది, దోషము యొక్క వాసన కూడా లేనిది అయిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు.
దీనిని రాజు ప్రేమతో సమర్పించారు. దీనివల్ల వస్తుతః శుచిగా ఉన్నప్పటికీ, రాజు గారి గృహం
మీ పాదధూళి చేత అంతటా (పరి) పవిత్రం చేయబడుగాక.
'ఏషః' అనగా వేలితో నిర్దేశింపబడే ఎదురుగా ఉన్నది అని అర్థం. 'సింధుర'
అనగా - 'కుంభీ కుంజరవారణేభదంతినః సామద్భవః సింధురః' అని హలాయుధ
కోశం; గజశ్రేష్ఠము అని అర్థము.
శ్లోకము 16
ఇత్యుదీర్య పరిసాధితదౌత్యం ప్రత్యుదీరితసదుక్తిమమాత్యమ్ |
అత్యుదారమృషిభిః పరిశస్తం ప్రత్యువాచ వచనం క్రమశస్తమ్ || 16 ||
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా
దౌత్యాన్ని (రాయబారాన్ని) పూర్తి చేసి, చక్కని మాటలతో విన్నవించిన ఆ మంత్రికి, మహర్షులచే
కొనియాడబడే అత్యంత ఉదార స్వభావుడైన శంకరుడు క్రమంగా ఈ క్రింది విధంగా బదులిచ్చారు.
వ్యాఖ్య: ఈ ప్రకారంగా
పలికి, తన దూత కార్యమును చక్కగా నెరవేర్చి, సత్పురుషుల మాటలను (లేదా మంచి మాటలను) తిరిగి
పలికిన ఆ అమాత్యుని (మంత్రిని) ఉద్దేశించి క్రమంగా సమాధానం చెప్పారు. ఆ వచనాన్ని
వివరిస్తున్నారు - అది అత్యంత ఉదారమైనది మరియు ఋషుల చేత సంస్తుతించబడినది.
భగవత్పాదుల మాటలు విన్న తరువాత, మధ్య మధ్యలో
చక్కని సమాధానాలు ఇచ్చినవాడు అని అర్థం. దీనివల్ల 11వ శ్లోకంలో
చెప్పిన 'సచివుడు రాక' తరువాత, ఆయన నమస్కరించినప్పుడు "నీవు ఎవరు? ఎక్కడి నుండి
వచ్చావు?" అని భగవత్పాదులు అడిగిన ప్రశ్న సూచించబడింది. 'పరిశస్తం'
అనగా స్తుతింపబడినది అని అర్థం.
శ్లోకము 17
భైక్ష్యమన్నమజినం పరిధానం రూక్షమేవ నియమేన విధానమ్ |
కర్మ దాతృవర శాస్తి బటూనాం శర్మదాయినిగమాప్తిపటూనామ్ || 17 ||
తాత్పర్యము: ఓ దాతలలో
శ్రేష్ఠుడా (మంత్రీ)! సుఖాన్నిచ్చే వేదాలను అభ్యసించడంలో నిమగ్నమైన బ్రహ్మచారులకు
- భిక్షాన్నము భుజించడం, మృగచర్మమును ధరించడం, కఠినమైన
నియమాలను పాటించడం మరియు వేదోక్తమైన కర్మలను ఆచరించడమే శాస్త్రం విధించిన ధర్మం.
వ్యాఖ్య: దానిని
వివరిస్తున్నారు- భిక్ష ద్వారా లభించిన అన్నము, కట్టుకోవడానికి
మృగచర్మము (అజినము), మరియు నియమముగా చేయవలసిన విధి (విధానము) కఠినమైనదిగానే
(రూక్షమేవ) ఉండాలి. అంటే త్రికాల స్నానాదులు వంటి శరీరానికి కష్టాన్నిచ్చే కర్మలను,
సుఖాన్నిచ్చే (శర్మదాయి) వేదాలను పొందడంలో సమర్థులైన బటూనాం (బ్రహ్మచారుల)
కొరకు వేద శాస్త్రాలు శాసిస్తున్నాయి. లేదా శ్రుతి స్మృతులు విధించిన నియమముతో
కూడిన కర్మను శాసిస్తున్నాయి అని అర్థము. 'శర్మదాయి' అనేది కర్మకు
విశేషణం కావచ్చు.
'అజినము' అనగా కృష్ణమృగ చర్మము. 'రూక్షము'
(కఠినమైనది) అనేది అన్నము మరియు వస్త్రము రెండింటికీ విశేషణము. 'విధానము'
అనగా సంధ్య వందనము, అగ్నికార్యము, వేదాధ్యయనము మరియు గురు శుశ్రూష మొదలైన
అనుష్ఠానములు అని అర్థము.
శ్లోకము 18
కర్మ నైజమపహాయ కుభోగైః కుర్మహే౽హ కిము కుంభిపురోగైః |
ఇచ్ఛయా సుఖమమాత్య యథేతం గచ్ఛ నార్థమసకృత్కథయేత్థమ్ || 18 ||
తాత్పర్యము: ఓ అమాత్యుడా!
మా స్వధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, ఏనుగులు మొదలైన వీటి ద్వారా కలిగే తుచ్ఛమైన భోగాలతో మాకేమి
పని? నీవు వచ్చిన దారినే సుఖంగా తిరిగి వెళ్లు. మీ రాజుతో ఈ విషయమును స్పష్టంగా
వివరించు. ఇటువంటి కోరికలతో మరల మరల రావద్దు.
వ్యాఖ్య: అటువంటి
బ్రహ్మచారులమైన మేము మా స్వకర్మను వదిలిపెట్టి, ఏనుగులు మొదలైన
(కుంభి పురోగైః) కుత్సితమైన విషయ భోగాల ద్వారా (కుభోగైః) ఏమి చేయగలము? 'అహ' అనేది
ప్రసిద్ధమైన లేదా ఆశ్చర్యార్థకమైన అవ్యయము. "మరి నేనేం చేయాలి?" అని మంత్రి
అడిగితే - ఓ సచివుడా! నీవు వచ్చినట్లే (యథేతమ్) సుఖంగా వెళ్లుము. ఈ ప్రకారంగా నీ
ప్రభువుకు (నాథమ్) తెలియజేయుము. మరల మరల ఇటువంటి అర్థం లేని మాటలు చెప్పవద్దు.
'కుంభి' అనగా నీవు ఇప్పుడు తెచ్చిన గజశ్రేష్ఠము అని అర్థము. అటువంటి
వాటితో కలిగే 'కుభోగములు' అంటే స్వధర్మానికి విరుద్ధమైన విషయ సుఖాలు అని భావము.
వాటితో మాకేమీ సంబంధం లేదు. "మేము" అనేది ఇక్కడ అధ్యాహార్యము
(ఊహించుకోవాలి). ఇటువంటి గజ తురంగ సంపదల వల్ల మాకు కలిగే సుఖం ఏమీ లేదు. కాబట్టి,
ఓ అమాత్యుడా! నీవు నీ స్వామి (రాజు) వద్దకు వెళ్లి, ఈ
విషయాలన్నిటినీ వివరించు.
శ్లోకము 19
ప్రత్యుత క్షితిమృతా౽ఖిలవర్ణా వృత్త్యుపాహరణతో విగతర్ణః |
ధర్మవర్త్మనిరతా రచనీయాః కర్మ వర్జ్యం ఇతి నో వచనీయాః || 19 ||
తాత్పర్యము: "రాజు
చేయవలసినది ఇది కాదు. దానికి బదులుగా (ప్రత్యుత), రాజు అన్ని
వర్ణాల వారు తమ ధర్మయుక్తమైన జీవనోపాధిని పొందేలా చూడాలి. తద్వారా వారు రుణ
విముక్తులై ధర్మమార్గంలో నడిచేలా చేయాలి. అంతేగానీ, వారిని తమ
స్వధర్మమైన కర్మలను వదిలిపెట్టమని చెప్పకూడదు."
వ్యాఖ్య: నీవు చెప్పినది
రాజు చేయవలసిన పని కాదు. దానికి బదులుగా భూమిని పాలించే రాజు, బ్రాహ్మణాది
సర్వ వర్ణాల వారికి 'వృత్తి'ని (తగిన జీవనోపాధిని) సమకూర్చడం ద్వారా, వారు
దేవ-ఋషి-పితృ రుణాల నుండి విముక్తులయ్యేలా చూసి, వారిని
ధర్మమార్గంలో నిలబెట్టాలి. వారి స్వకర్మలను వదిలివేయమని (వర్జ్యమితి) ఎన్నటికీ
చెప్పకూడదు.
'వృత్తి' అనగా - 'వృత్తిర్వివరణాజీవకౌశి క్యాదిప్రవర్తనే' అని మేదిని
కోశం; అంటే సముచితమైన జీవనోపాయాన్ని సమర్పించడం అని అర్థం.
శ్లోకము 20
ఇత్యముష్య వచనాదకలఙ్కః ప్రత్యగాత్పునరమాత్యమృగాఙ్కః |
వృత్తమస్య స నిశమ్య ధరాపః సత్తమస్య సవిధం స్వయం ఆప || 20 ||
తాత్పర్యము: శంకరుల నుండి
ఇటువంటి మాటలను విన్న నిష్కళంకమైన మనస్సు కలిగిన ఆ మంత్రి, తిరిగి రాజు
వద్దకు వెళ్ళాడు. ఆ సత్తముడైన (శ్రేష్ఠుడైన) శంకరుని వృత్తాంతాన్ని విని, రాజు స్వయంగా
ఆయనను దర్శించుకోవడానికి వచ్చాడు.
వ్యాఖ్య: అప్పుడు ఏమి
జరిగిందంటే - ఇటువంటి శంకరుని వచనాల వల్ల, చంద్రునితో సమానుడైనప్పటికీ 'అకలంకుడు'
(కళంకం లేనివాడు) అని పిలువబడే ఆ అమాత్యుడు (మంత్రి) తిరిగి తన స్వామి వద్దకు
వెళ్ళాడు. ఆ భూపాలుడు ఈ వృత్తాంతాన్ని విని, అత్యుత్కృష్టుడైన
శ్రీశంకరుని సమీపానికి (సవిధం) స్వయంగా వచ్చాడు.
శ్లోకము 21
భూసురార్భకవరైః పరివీతం భాసురోడుపగభస్త్యుపవీతమ్ | అచ్ఛజహ్నుసుతయా
విలసంతం సుచ్ఛవిం నగమివ ద్రుమవంతమ్ || 21 ||
తాత్పర్యము: బ్రాహ్మణ
బాలురతో చుట్టూ ఆవరించబడి, ప్రకాశించే చంద్రకిరణాల వలె తెల్లని యజ్ఞోపవీతాన్ని ధరించి,
స్వచ్ఛమైన గంగానదితో శోభిల్లే వృక్షములతో కూడిన హిమవత్పర్వతం వలె ఉన్న ఆ
శంకరుని రాజు దర్శించాడు.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడి నుండి
నాలుగు శ్లోకాల ద్వారా మునివరుని కుమారుడైన శంకరుని విశేషాలను తెలుపుతున్నారు.
భూసురుల (బ్రాహ్మణుల) బాలురలో శ్రేష్ఠులైన వారిచేత అంతటా వ్యాపించబడి
(చుట్టుముట్టబడి), దేదీప్యమానంగా ప్రకాశించే చంద్రుని (ఉడుప) కిరణాల వంటి
యజ్ఞోపవీతం కలవాడు, స్వచ్ఛమైన జహ్నుసుత (గంగ) తో విలసిల్లే, వృక్షములు
కలిగిన హిమాలయ పర్వతం (నగం) వలె సుందరమైన కాంతి (సుచ్ఛవి) కలవానిగా ఆయనను
వర్ణిస్తున్నారు.
రాజు భగవత్పాదులను ఎలా దర్శించాడో 'భూసుర' ఇత్యాది నాలుగు
శ్లోకాల (కాలాపకము) ద్వారా చెబుతున్నారు. దీనినే - 'రెండు శ్లోకాలు
కలిస్తే యుగ్మము, మూడు శ్లోకాలు విశేషకము, నాలుగు
శ్లోకాలు కాలాపకము, అంతకంటే ఎక్కువ ఉంటే కులకము' అని అంటారు.
శ్లోకము 22
చర్మ కృష్ణహరిణస్య దధానం కర్మ కృత్స్నముచితం విదధానమ్ |
నూతనాంబుదనిభాంబరవంతం పూతనారిసహజం తులయంతమ్ || 22 ||
తాత్పర్యము: నల్లని జింక
చర్మాన్ని ధరించి, శాస్త్రోక్తమైన కర్మలన్నిటినీ యథావిధిగా ఆచరిస్తూ, నూతన మేఘం వంటి
కాంతి గల వస్త్రాన్ని ధరించి, పూతన అనే రాక్షసికి శత్రువైన శ్రీకృష్ణుని అన్నయ్య
బలరాముడిని పోలి ఉన్న ఆ శంకరుని రాజు చూశాడు.
వ్యాఖ్య: కృష్ణ జింక
చర్మాన్ని ధరించినవాడు, తనకు ఉచితమైన సర్వ కర్మలను (బ్రహ్మచారి విధులు)
ఆచరిస్తున్నవాడు, కొత్త మేఘం వంటి రంగు కలిగిన వస్త్రము (కాషాయం లేదా నూతన
వస్త్రం) కలవాడు, కంసుడు పంపిన పూతనకు శత్రువైన కృష్ణుని సోదరుడైన
బలభద్రునితో సమానమైనవాడు అని అర్థము.
ఇక్కడ 'నూతన' మేఘం వంటి వస్త్రము కలవాడు అని వర్ణించబడింది. 'తులయంతమ్'
అనగా తనతో సమానంగా చేసుకుంటున్నవాడు అని అర్థం. ఇక్కడ 'ప్రతీపాలంకారం'
ఉంది. చంద్రలోక కారికలలో చెప్పబడినట్లు - ఉపమానాన్ని ఉపమేయంగా కల్పించడమే
ప్రతీపము (ఉదాహరణకు: పద్మము నీ కన్నుల వంటిది, చంద్రుడు నీ
ముఖము వంటివాడు అని చెప్పడం).
శ్లోకము 23
జాతరూపరుచిముంజసుధామ్నా ఛాతరూపకటిమద్భుతధామ్నా | నాకభూజమివ
సత్కృతిలబ్ధం పాకపీతలతికా పరిరబ్ధమ్ || 23 ||
తాత్పర్యము: బంగారు కాంతి
గల ముంజీ గడ్డితో చేసిన మొలతాడు చేత అలంకరింపబడిన నడుము కలిగినవాడు, అద్భుతమైన
తేజస్సు కలవాడు అయిన ఆ శంకరుడు - పుణ్యవశమున లభించినట్టియు, పక్వానికి
వచ్చి పసుపు రంగులోకి మారిన తీగలతో అల్లుకున్న కల్పవృక్షం వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు.
వ్యాఖ్య: బంగారం
(జాతరూప) వంటి కాంతి కలిగిన 'ముంజ' అనే గడ్డితో చేసిన మొలతాడు యొక్క కాంతి చేత కప్పబడిన నడుము
కలవాడు, అద్భుతమైన తేజస్సు కలవాడు. సత్కృతి (జ్యోతిష్టోమాది పుణ్య
కర్మలు) చేత లభించినట్టి, పాకము (పరిపక్వత) చేత పసుపు రంగులోకి మారిన లతలు (తీగలు)
చేత చుట్టబడిన కల్పవృక్షం (నాకభూజం) వలె ఆయన ఉన్నాడు.
'సత్కృతి' అనగా మంచి క్రియల వల్ల లభించినది. 'పాక' అనగా పరిపాకము.
'లతికా' అనగా తీగలు. తీగలతో చుట్టబడిన కల్పవృక్షం వలె ఉన్నారని
చెప్పడం ద్వారా, ఆచార్యుల వారు కోరిన కోర్కెలు తీర్చేవారని ధ్వనిస్తోంది.
ఇందులో పూర్ణోపమాలంకారం ఉన్నది.
శ్లోకము 24
సస్మితం మునివరస్య కుమారం విస్మితః నరపతిర్బహువారమ్ |
సంవిధాయ వినతిం వరదానే తం విధాతృసదృశం భువి మేనే || 24 ||
తాత్పర్యము: మందహాసముతో
ఉన్న మునివరుడైన శివగురువు కుమారుని చూసి, ఆ రాజు ఆశ్చర్యపోయి అనేక పర్యాయాలు
నమస్కరించాడు. లోకానికి వరములను ప్రసాదించడంలో ఆయనను ఈ భూమిపై సాక్షాత్తు
బ్రహ్మదేవునితో సమానునిగా భావించాడు.
వ్యాఖ్య: చిరునవ్వుతో
(సస్మితం) కూడి ఉన్న శివగురువు కుమారుని చూసి రాజు అనేకసార్లు ప్రణామం చేశాడు.
వరములను ఇవ్వడంలో (వరదానే) ఆయనను ఈ భూమిపై విధాత (బ్రహ్మ) తో సమానుడిగా
ఎంచుకున్నాడు.
'భువి' అనే పదాన్ని 'వినతి' అనే పదంతో కూడా
అన్వయించవచ్చు. నరపతి అనగా పైన చెప్పబడిన కేరళేశ్వరుడు. భూమిపై అనేక పర్యాయాలు
సాష్టాంగ దండవత్ ప్రణామములను ఆచరించాడు. సహజమైన మందహాసము కలిగిన శంకరులను
దర్శించాడు. అభీష్టాలను తీర్చడంలో (వరదాన విషయమున) ఆయనను విధాతృ సదృశునిగా
భావించాడు. ఇందులో అద్భుత రసము, ఉదాత్త నాయకుడు మరియు లుప్తోపమాలంకారము ఉన్నాయి.
శ్లోకము 25
తేన పృష్టకుశలః క్షితిపాలః స్వేన సృష్టమథ శాత్రవకాలః |
హాటకాయుతసమర్పణపూర్వం నాటకత్రయమవోచదపూర్వమ్ || 25 ||
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకరుల
చేత కుశల ప్రశ్నలు అడుగబడినవాడై, శత్రువులకు యముడి వంటివాడైన ఆ రాజు, పదివేల సువర్ణ
ముద్రలను సమర్పించి, తాను స్వయంగా రచించిన అపూర్వమైన మూడు నాటకాలను (శంకరులకు)
వినిపించాడు.
వ్యాఖ్య: ఆ శ్రీశంకరుని
చేత కుశలము అడుగబడినవాడు, శత్రు సమూహానికి లేదా శత్రు సంబంధీకులకు కాలస్వరూపుడు
(అంతకుడు) అయిన ఆ భూపాలుడు, పదివేల సంఖ్య కలిగిన సువర్ణ ముద్రల సమర్పణతో పాటు, తాను రచించిన
అపూర్వమైన మూడు నాటకాలను నివేదించాడు.
'శాత్రవ' అనగా - 'ద్విడ్విపక్షాహితామిత్రదస్యుశాత్రవశత్రవః' అని అమరకోశం;
శత్రువులను అంతం చేసేవాడు అని అర్థం. అటువంటి నిరుక్త నృపతి (రాజు)
నివేదించాడు (అవోచత్). దీని ద్వారా రాజుకు కావ్యాది నాటక రచనలో ఉన్న నైపుణ్యం
వ్యక్తమవుతోంది.
శ్లోకము 26
తద్రసార్ద్రగుణరీతివిశిష్టం భద్రసంధిరుచిరం సుకవీష్టమ్ |
సంగ్రహేణ స నిశమ్య సువాచం తం గృహాణ వరమిత్యముమూచే || 26 ||
తాత్పర్యము: రసములతోను,
గుణ రీతులతోను విశిష్టమైనవి, శుభప్రదమైన సంధులతో (నాటక సంధులు) మనోజ్ఞమైనవి, సత్కవులకు
ఇష్టమైనవి అయిన ఆ నాటకాలను సంక్షిప్తంగా విన్న శంకరులు, ఆ రాజుతో
"నీకు కావలసిన వరాన్ని కోరుకో" అని పలికారు.
వ్యాఖ్య: ఆ నాటక
త్రయాన్ని ఈ శ్లోకార్థం విశేషిస్తోంది. ఆ నాటక త్రయము - 'శృంగార హాస్య
కరుణ రౌద్ర వీర భయానకాః | బీభత్సాద్భుత సంజ్ఞౌ చేత్యష్టౌ నాట్యే రసాః స్మృతాః'
అని చెప్పబడిన రసములతోను, 'ఆర్ద్ర' గుణములతోను కూడి ఉన్నది.
ఆత్మకు శౌర్యాది గుణాల వలె, కావ్యానికి
ఉత్కర్షను కలిగించేవి గుణములు. అవి మాధుర్యము, ఓజస్సు,
ప్రసాదము అని మూడు రకములు (మరికొన్ని చోట్ల పది అని కూడా అంటారు). చిత్తానికి
ఆహ్లాదాన్ని కలిగించే మాధుర్యము శృంగార రసంలో మనస్సు కరగడానికి కారణమవుతుంది. కరుణ,
విప్రలంభ, శాంత రసములలో ఇది అతిశయించి ఉంటుంది. చిత్తము
విస్తరించడానికి (దీప్తికి) కారణమైన ఓజస్సు వీర రసంలో ఉంటుంది. బీభత్స, రౌద్ర రసములలో
ఇది క్రమంగా అధికమవుతుంది. ఎండిన కట్టెకు అగ్ని వలె, స్వచ్ఛమైన
వస్త్రానికి నీరు వలె వెనువెంటనే వ్యాపించేది ప్రసాద గుణము. ఇది అన్ని రసములలోనూ
ఉంటుంది. ఇటువంటి గుణములతోను, రీతులతోను ఆ నాటకాలు విశిష్టమైనవి.
రీతి అనగా గుణములతో కూడిన వర్ణముల కూర్పు' అని
చెప్పబడింది. 'వైదర్భీ, గౌడీ, పాంచాలీ' అని చెప్పబడిన ఈ రీతులతో విశిష్టమైనది (యుక్తమైనది) అని
అర్థం. అలాగే శ్రేష్ఠమైన సంధులతో (భద్రసంధి) సుందరమైనది. 'సంధి' అనగా ఒక ప్రధాన
ప్రయోజనంతో ముడిపడి ఉన్న కథాంశాల యొక్క అవాంతర ప్రయోజన సంబంధము. ఆ సంధులు ఐదు
రకములు, అవి దశరూపకంలో ఇలా చెప్పబడ్డాయి:
'ముఖము, ప్రతిముఖము, గర్భము, విమర్శ (అవమర్శ), ఉపసంహృతి (నిర్వహణ) అని ఐదు సంధులు. అనేక
రసములకు నిలయమై, కథా బీజము పుట్టే చోటు ముఖ సంధి. కనిపించి కనిపించకుండా
ఉన్న బీజం యొక్క విస్తరణ ప్రతిముఖ సంధి. ఒకసారి కనిపించి మరోసారి కనిపించకుండా
పోయే బీజమును మరల వెతకడం గర్భ సంధి. ఏదో ఒక కారణం చేత కలిగే విచారణను విమర్శ సంధి
అంటారు. ముఖము మొదలైన సంధులలో వెదజల్లబడిన బీజాలన్నీ ఏకమై ప్రయోజనాన్ని సిద్ధించే
చోటు నిర్వహణ సంధి' మొదలైనవి.
సంధులలో 'భద్రత' అనగా గ్రామ్య చేష్టలు (అనాగరికత) లేకుండా ఉండటము. అందుకే
ఇది శ్రేష్ఠులైన కవులకు ఇష్టమైనది. కవులలో శోభనత్వం అనగా రసజ్ఞత కలిగి ఉండటం.
అటువంటి నాటక త్రయాన్ని శ్రీశంకరులు సంక్షిప్తంగా ఆలకించి, ఆ రాజుతో
"వరాన్ని కోరుకో" అని చక్కని వాక్యమును పలికారు.
ఆ శ్రీశంకరాచార్యులు, రసములతో (ముందు
చెప్పబోయే తొమ్మిది రసములతో) సుస్నిగ్ధమైనది, గుణములతో మరియు
రీతులతో విశిష్టమైనది అంటే సర్వ కావ్య ధర్మములతో నిండినది అని అర్థం. రసాదుల
గురించి వాటి సామాన్య లక్షణాలతో సహా మా చేత 'సాహిత్యసారము'
నందు వివరింపబడినది. అందులో రస సామాన్య లక్షణం ఇలా ఉన్నది:
'విభావాదుల చేత తెలుసుకోదగినది, జ్ఞాన
స్వరూపమైనది, స్థాయి భావముగా ఉన్నది రసము. లేదా విభావాదుల కలయిక చేత
వ్యక్తమయ్యే స్థాయి భావమే ఉపాధిగా కలిగిన చైతన్యమే రసము.'
విభావాదులు అనగా విభావము, అనుభావము మరియు
వ్యభిచారి భావములు. వాటి భేదములు:
'శాంతము, శృంగారము, కరుణ, హాస్యము, అద్భుతము, భయానకము, వీరము, బీభత్సము, రౌద్రము అని లోకంలో తొమ్మిది రసాలు చెప్పబడ్డాయి. ఈ మూడేసి
రసాలు క్రమంగా సాత్విక, రాజస, తామస గుణాలకు సంబంధించినవిగా తెలియాలి.'
వాటి స్థాయి భావములు:
'శాంతం మొదలైన రసాలకు వరుసగా నిర్వేదము, రతి, శోకము, హాసము, విస్మయము,
భయము, ఉత్సాహము, జుగుప్స మరియు క్రోధము అని పురాతన కవుల చేత స్థాయి భావాలు
చెప్పబడ్డాయి. వాసనా రూపంలో ఉన్నప్పటికీ, తరచుగా వ్యక్తమయ్యే దానిని స్థాయిత్వము అంటారు.'
ఇక సామాన్యంగా విభావాదుల స్వరూపాన్ని వివరిస్తున్నారు.
రసాలకు కారణమైనవి 'విభావములు', ఇవి రెండు
రకములు. రస కార్యములు 'అనుభావములు'. వాటికి సహాయపడేవి 'వ్యభిచారి
భావములు'. విభావములలో ఆలంబన విభావము, ఉద్దీపన
విభావము అని రెండు భేదములు ఉన్నాయి. అనుభావములు నాలుగు రకాలుగా తెలియాలి: అవి
ఆంగికము (కాయము ద్వారా), మానసికము, ఆహార్యము (వేషధారణ) మరియు సాత్వికము. నటునిలో కలిగే
శ్రవణాదులు, ప్రమోదాదులు, రాముని వంటి పాత్రలను అభినయించడం మొదలైనవి ఇక్కడ
వరుసగా అర్థం చేసుకోవాలి. సంఖ్య లేనన్ని వ్యభిచారి భావాలు ఉన్నప్పటికీ, సాత్విక భావాలు
ఎనిమిది - అవి స్తంభము, అశ్రువు (కన్నీరు), స్వరభంగము, కంపము (వణకడం),
వైవర్ణ్యము (రంగు మారడం), రోమాంచము, లయ (ప్రళయము), స్వేదము.
ఇక గుణ లక్షణాల గురించి: కేవలం సాత్విక
భావంపై ఆధారపడి, చిత్తానికి మృదుత్వాన్ని కలిగించే ధర్మమే 'మాధుర్యము'.
ఇది శృంగారము, కరుణ, విప్రలంభము (అయోగము) మరియు శాంత రసములలో క్రమంగా అధికంగా
ఉంటుంది. 'అయోగము' అనగా విప్రలంభ శృంగారము.
తామస గుణ ప్రధానమైన రసాలలో ఉండి, చిత్తానికి
దీప్తిని (ఉత్తేజాన్ని) కలిగించే ధర్మము 'ఓజస్సు'. ఇది వీర,
బీభత్స, రౌద్ర రసములలో క్రమంగా అధికంగా ఉంటుంది. రాజస రసములలో ఈ
రెండింటి (మాధుర్య, ఓజస్సు) ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. అన్ని రసములలో ఉంటూ, కర్పూరము
(ఇందు) లోనికి వెలుగు లాగా, సూక్ష్మ వస్త్రము (చీనం) లోనికి నీరు లాగా, మాధుర్య
ఓజస్సులు ఉన్నప్పుడు ఆయా రసాలను మనసులోకి వెంటనే ప్రవేశింపజేసే గుణమే 'ప్రసాదము'.
'ఇందు' అనగా కర్పూరము, 'చీనం' అనగా సన్నని వస్త్రము అని అర్థం.
ఇక రీతులు: ఆయా రసాలకు
అనుగుణమైన పదాల కూర్పును 'రీతి' అంటారు. అవి వరుసగా వైదర్భీ, గౌడీ మరియు
పాంచాలీ రీతులు. మాధుర్యాది గుణాలు వ్యక్తమయ్యే క్రమాన్ని బట్టి ఈ రీతులు ఉంటాయి.
వ్యభిచారి భావాల లక్షణాలు మొదలైన విస్తృత విషయాలను 'సాహిత్యసారము'
మరియు దాని వ్యాఖ్యలలో చూడవచ్చు; గ్రంథ విస్తరణ భయంతో ఇక్కడ వివరించడం లేదు.
అలాగే 'భద్రసంధి' అనగా - శుభప్రదమైన సంధుల చేత రమ్యమైనది అని అర్థం.
దశరూపకంలో చెప్పబడినట్లు, ఒకే ప్రధాన ప్రయోజనం కలిగిన కథాంశాల కలయికే 'సంధి'. ఆ ఐదు సంధులు:
ముఖము, ప్రతిముఖము, గర్భము, అవమర్శము మరియు ఉపసంహృతి. వాటి లక్షణాలు ఇలా ఉన్నాయి: 'బీజము పుట్టే
చోటు, అనేక అర్థాలు మరియు రసాలు కలిగినది ముఖ సంధి. కనిపించి కనిపించనట్లుగా ఉన్న ఆ
బీజం విస్తరించడం ప్రతిముఖ సంధి.'
గర్భ సంధి అనగా ఒకసారి కనిపించి మరోసారి మరుగైన బీజమును మరల
వెతకడం. క్రోధము వల్ల గానీ, వ్యసనము వల్ల గానీ, లోభము వల్ల గానీ విచారించే చోటును, గర్భ సంధిలో
పుట్టిన బీజార్థము ప్రకాశించే చోటును విమర్శ సంధి అంటారు. ముఖము మొదలైన సంధులలో
వెదజల్లబడిన బీజాలన్నీ ఏకమై ప్రయోజనాన్ని సిద్ధించే చోటు నిర్వహణ లేదా ఉపసంహృతి.'
'లక్ష్య-అలక్ష్య' అనగా ఆ కథా బీజము కొంచెం కనిపిస్తూ, కొంచెం
కనిపించకుండా ప్రకాశించడమే ప్రతిముఖ సంధి. 'నిర్వహణము'
అంటే ఉపసంహృతి అని తెలియాలి. అటువంటి లక్షణాలు కలిగి ఉండటం వల్లనే ఆ నాటకాలు
సత్కవులకు ఇష్టమైనవిగా ఉన్నాయి. అటువంటి మూడు నాటకాలను సంక్షిప్తంగా విని, ఆ రాజుతో
"నీవు కోరుకున్న వరాన్ని అడుగు" అని శంకరులు పలికారు.
శ్లోకము 27
తాం నితాన్తహృదయంగమసారాం గాం నిశమ్య తులితామృతధారామ్ |
భూపతిః స రచితాఞ్జలిబన్ధః స్వోపమం సుతమియేష సుసన్ధః || 27 ||
తాత్పర్యము: అత్యంత
మనోహరమైన సారము కలిగి, అమృత ధారతో సమానమైన ఆ శంకరుల మాటలను విని, ఆ కేరళ రాజు
వినయముతో చేతులు జోడించి, తనతో సమానుడైన (తన అంతటివాడైన) కుమారుని ప్రసాదించవలసిందిగా
కోరుకున్నాడు.
వ్యాఖ్య: అత్యంత
మనోహరమైన అర్థము కలిగి, అమృత ధారతో పోల్చదగిన 'వరం కోరుకో'
అనే శంకరుల వాక్కును (గామ్) విని, దోసిలి యొగ్గి నమస్కరించినవాడై, మంచి నిశ్చయము
(సుసంధః) కలిగిన ఆ రాజు తనతో సమానుడైన పుత్రుడిని కోరుకున్నాడు.
ఆ రాజు ఏ వరాన్ని కోరాడో ఇక్కడ చెబుతున్నారు. 'సుసంధః'
అనగా - 'సంధా స్థితిప్రతిజ్ఞయోః' అని మేదిని
కోశం; అంటే మంచి స్థితి కలిగినవాడని అర్థం. దీనివల్ల ఆయన నమస్కరించడానికి గల కారణం
స్పష్టమవుతోంది. డిండిమకారుడు మాత్రం 'మంచి ప్రతిజ్ఞ కలవాడు' అని
వ్యాఖ్యానించారు. అటువంటి రాజు వినయముతో ప్రార్థించాడు.
శ్లోకము 28
నో హితాయ మమ హాటకమేత-దేహి నస్తు గృహవాసిజనాయ | ఈహితం తవ
భవిష్యతి శీఘ్రం యాహి పూర్ణమనసేత్యవదత్తమ్ || 28 ||
తాత్పర్యము: "నీవు తెచ్చిన ఈ
బంగారం నాకేమీ అవసరం లేదు. దీనిని మా ఇంటి దగ్గర ఉండే (లేదా గృహస్థులైన) పేదవారికి
పంచిపెట్టు. నీ కోరిక త్వరలోనే నెరవేరుతుంది, నీవు తృప్తిగా
వెళ్ళవచ్చు" అని శంకరులు ఆ రాజుతో పలికారు.
వ్యాఖ్య: ఇలా
ప్రార్థింపబడిన శ్రీశంకరులు ఆ రాజుతో ఇలా అన్నారు - ఈ పదివేల సువర్ణ ముద్రలు
(హాటకమ్) నా హితం కోసం (నాకు) అవసరం లేదు. మరి ఏం చేయాలి అంటే - మా ఇంటి వద్ద
నివసించే జనులకు (పేదలకు లేదా గృహస్థులకు) దీనిని ఇచ్చివేయి. నీ మనసులో
కోరుకున్నది (ఈహితమ్) త్వరలోనే నెరవేరుతుంది, కాబట్టి
పరిపూర్ణమైన మనసుతో వెంటనే వెళ్లుము. 'మధ్యమణి న్యాయం' ప్రకారం 'శీఘ్రం'
అనే పదాన్ని కోరిక నెరవేరడానికీ మరియు వెళ్లడానికీ రెండింటికీ
అన్వయించుకోవాలి.
శ్లోకము 29
రాజవర్యకులవృద్ధనిమిత్తం వ్యాజహార రహసి శ్రుతివిత్తామ్ |
ఇష్టిమస్య సకలేష్టవిధాతు-స్తుష్టిమాప హి తయా క్షితినేతా || 29 ||
తాత్పర్యము: శ్రేష్ఠుడైన ఆ
రాజు యొక్క వంశాభివృద్ధి కొరకు, వేదకోవిదుడైన శంకరుడు ఏకాంతంలో వేదప్రసిద్ధమైన ఒక యజ్ఞ
విధానాన్ని (పుత్రకామేష్టిని) ఉపదేశించాడు. సకల కోర్కెలను తీర్చే ఆ పరమాత్మను
ఉద్దేశించి చేసే ఆ ఇష్టిని తెలుసుకున్న రాజు ఎంతో సంతోషించాడు.
వ్యాఖ్య: ఈ విధంగా
జనసమూహంలో పలికిన తరువాత, తిరిగి రహస్యంగా (ఏకాంతంలో) రాజవంశాభివృద్ధికి నిమిత్తమైన,
'శ్రుతివిత్తామ్' అనగా వేదప్రసిద్ధమైన ('విత్తం క్లీబే
ధనం వాచ్యలిఙ్గ ఖ్యాతే విచారితే' అని మేదిని కోశం - ప్రసిద్ధమైన అని అర్థం) ఇష్టిని గురించి
చెప్పారు. ఈ రాజు యొక్క సకల ఇష్టాలను నెరవేర్చే పరమాత్మ యొక్క పూజా ప్రకారాన్ని
(ఇష్టిని) ఉపదేశించారు. ఆ ఇష్టి ద్వారా భూనేత అయిన రాజు పరమ తృప్తిని పొందాడు.
శ్రేష్ఠుడైన రాజు యొక్క పుత్రేష్టిని గురించి ఏకాంతంలో
వివరించారు. 'క్షితినేతా' అనగా - 'అధిభూర్నాయకో నేతా' అని అమరకోశం; రాజు అని
అర్థం. ఈ ఉపదేశం వల్ల ఆయన అత్యుత్తమమైన తుష్టిని పొందాడు.
శ్లోకము 30
స విశేషవిదా సమాజితః కవిముఖ్యేన కలాభృతాం వరః | అగమత్కృతకృత్యధీ
నిజాం నగరీమస్య గుణానుదీరయన్ || 30 ||
తాత్పర్యము: విశేష జ్ఞాని,
కవిశ్రేష్ఠుడు అయిన శ్రీశంకరుల చేత గౌరవింపబడినవాడై, చంద్రుని వలె
ప్రకాశించే ఆ రాజు, కృతకృత్యుడనయ్యాననే తృప్తితో శంకరుల గుణగణాలను కీర్తిస్తూ
తన నగరానికి తిరిగి వెళ్ళాడు.
వ్యాఖ్య: విశేషజ్ఞుడు,
కవిముఖ్యుడు అయిన శ్రీశంకరుని చేత పూజింపబడిన (సమాజితః), కళాకారులలో
శ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు, తన పని పూర్తయిందనే బుద్ధితో (కృతకృత్యధీః) శంకరుల గుణాలను
వర్ణిస్తూ తన నగరానికి వెళ్ళాడు. ఇది వియోగినీ వృత్తము.
శ్లోకము 31
బహవః శ్రుతిపారదృశ్వనః కవయో౽ధ్యైషత శంకరద్గురోః | మహతః సుమహాంతి
దర్శనా-న్యధిగంతుం ఫణిరాజకౌశలీమ్ || 31 ||
తాత్పర్యము: వేదపారంగతులైన
అనేకమంది కవులు (పండితులు), ఆదిశేషుడు అంతటి పాండిత్య నైపుణ్యాన్ని సంపాదించడం కోసం,
మహాత్ముడైన గురువు శ్రీశంకరుల వద్ద గొప్పవైన శాస్త్రాలను అభ్యసించారు.
వ్యాఖ్య: కేరళ
భూపాలునికి వరము ఇచ్చిన వృత్తాంతాన్ని వర్ణించి, ఇప్పుడు మరొక
వృత్తాంతాన్ని ప్రారంభిస్తున్నారు - వేదాల అంతమును చూసిన (వేద పారంగతులైన)
అనేకమంది కవులు, మహాత్ముడైన శంకర గురువు నుండి గొప్పవైన దర్శనాలను
(శాస్త్రాలను) అభ్యసించారు. పాములకు రాజైన ఆదిశేషుని వంటి పాండిత్య నైపుణ్యాన్ని
సంపాదించడం కోసం వారు అధ్యయనం చేశారు.
అనేకమంది కవులు ఉండటం వల్ల ఆయన వద్ద అధ్యయనం చేయడానికి ఉన్న
అధికారి సంపద (యోగ్యులైన శిష్యులు) వ్యక్తమవుతోంది. 'సుమహాంతి'
అనగా మహాభాష్యాది అతి విస్తృతమైన శాస్త్రాలు. 'ఫణిరాజ'
అనగా శేష పాండిత్య చాతుర్యం అని అర్థం. 'శ్రుతిపారదృశ్వనః'
- వేద పారంగతుడైన శంకరుల వద్ద చదవడం వల్ల ఆయనకు శబ్దబ్రహ్మలో ఉన్న నిష్ణాతత్వం
వ్యక్తమవుతోంది. అలాగే 'మహతః' అనగా - 'మహాంతం విభుమాత్మానం మత్వా ధీరో న శోచతి' అని శ్రుతి.
శ్లోకము 32
పఠితం శ్రుతమాదాత్పునః పునరాలోక్య రహస్యనూనకమ్ | ప్రవిభజ్య
నిమజ్జతః సుఖే స విధేయాన్విధేతమాం సుధీః || 32 ||
తాత్పర్యము: బుద్ధిమంతుడైన
ఆ శ్రీశంకరుడు తాను చదివినది, విన్నది అయిన శాస్త్ర విషయాలన్నింటినీ ఏకాంతంలో పదేపదే మననం
చేసుకుని, అందలి సారాన్ని విశ్లేషించి, బ్రహ్మానందంలో
మునిగి తేలుతూ, తన శిష్యులను కూడా ఆ దివ్య సుఖంలో ఓలలాడేలా (సమర్థులుగా)
తీర్చిదిద్దారు.
వ్యాఖ్య: శ్రద్ధతో
చదివినది, విన్నది అయిన అఖండమైన శాస్త్రమును ఏకాంతంలో పదేపదే ఆలోచించి,
సారాసార వివేచనతో విభజించి, ఆత్మసుఖంలో మునిగి ఉన్న తన శిష్యులను ఆ సుధీమణియైన శంకరుడు
చక్కగా తీర్చిదిద్దారు.
ఆదరంతో చదివినది, శ్రద్ధతో అభ్యసించినది అయిన శాస్త్రమును
రహస్యంగా (ఏకాంతంలో) పదేపదే చింతన చేసి, విషయ విభాగం ద్వారా విరోధము లేకుండా చేసి,
అద్వైతానంద సుఖంలో నిమగ్నం చేశారు. ఆయన శిష్యులందరూ పరాపర
బ్రహ్మనిష్ఠులయ్యారని భావము. పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన ఈశ్వరావతారం కావడం వల్ల ఆయనకు
ఇటువంటి ఐశ్వర్యం (సామర్థ్యం) ఉన్నది.
శ్లోకము 33
సర్వార్థతత్త్వవిదపి ప్రకృతోపచారైః శాస్త్రోక్తభక్త్యతిశయేన
వినీతశాలీ | సంతోషయన్ స జననీమనయత్ కియన్తి సమ్మానితో ద్విజవరైర్దివసాని
ధన్యః || 33 ||
తాత్పర్యము: సమస్త పదార్థాల
తత్త్వాన్ని తెలిసినవారైనప్పటికీ, శాస్త్రోక్తమైన భక్తితో, వినయంతో
కూడినవారై, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులచే గౌరవింపబడుతూ, తన తల్లిని
సంతోషపెడుతూ ఆ ధన్యుడైన శంకరుడు కొన్ని రోజులు గడిపారు.
వ్యాఖ్య: వినయశీలి
(వినీతశాలీ) అనగా వినయవంతుడు. శాకపార్థివాది సమాసం వలె 'వినయ చిత్తము
కలవాడు' అని అర్థం. 'ఘస్రో దిన అహనీ వా తు క్లీబే దివసవాసరౌ' అని అమరకోశం;
అంటే రోజులు అని అర్థం. ఇది వసంతతిలక వృత్తము. ధన్యుడైన ఆ శంకరుడు తల్లిని
సేవించుకుంటూ కొద్ది రోజులు గడిపారు.
శ్లోకము 34
సా శంకరస్య శరణం స చ తజ్జనన్యో
అన్యోన్యయోగవిరహస్త్వనయోరసహ్యః | నో వోఢుమిచ్ఛతి తథా౽ప్యమనుష్యభావా-న్మేరుం గతః కిమభివాఞ్ఛతి
దుష్ప్రదేశమ్ || 34 ||
తాత్పర్యము: ఆమె (తల్లి)
శంకరునికి రక్షణ, ఆయన ఆమెకు రక్షణ. వీరిద్దరికీ పరస్పర వియోగం సహించరానిది.
అయినప్పటికీ, శంకరుడు వివాహం చేసుకోవాలని కోరుకోలేదు. ఎందుకంటే, ఆయన మనుష్య
భావనకు అతీతమైన దైవ స్వరూపుడు. మేరు పర్వతమును (బంగారు కొండను) పొందినవాడు ఎవరైనా
ఎడారి వంటి దుష్ట ప్రదేశాన్ని కోరుకుంటారా? (కోరుకోరు).
వ్యాఖ్య: వారిద్దరి
(శంకరుడు మరియు ఆయన తల్లి) పరస్పర వియోగం సహించరానిది అయినప్పటికీ, ఆయన వివాహం
(వోఢుమ్) చేసుకోవడానికి ఇష్టపడలేదు. దానికి కారణం ఆయన అమనుష్య భావం
(దేవాదిదేవత్వం) కలిగి ఉండటమే. మేరు పర్వతాన్ని పొందినవాడు మరుభూమి వంటి దుష్ట
ప్రదేశాన్ని కోరుకోడు కదా!
ఇక్కడ వివాహ కాలం ప్రాప్తించినా, సన్న్యాసం
తీసుకోవడం వల్ల తల్లికి వియోగం కలుగుతుందని తెలిసినా, ఆయనకు
వివాహేచ్ఛ కలగలేదు. 'శరణం' అనగా సంరక్షణ సాధనము; 'శరణం
గృహరక్షిత్రోః' అని అమరకోశం. 'దుష్ప్రదేశం' అనగా మరుభూమి
మొదలైన దుష్ట దేశ విశేషము. అటువంటి దానిని ఆయన కోరలేదు. గురుకులం నుండి తిరిగి
వచ్చిన విద్యార్థికి వివాహం చేయాలని తల్లి ఆశించినా, ఆయన వైరాగ్య
భావన ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
శ్లోకము 35
కృతవిద్యమముం చికీర్షవః శ్రితగార్హస్థ్యమథా౽౽ప్తబంధవః |
అనురూపగుణామచింతయన్-ననవద్యేషు కులేషు కన్యకామ్ || 35 ||
తాత్పర్యము: విద్యను పూర్తి
చేసుకున్న శంకరుడిని గృహస్థాశ్రమంలో ప్రవేశపెట్టాలని కోరుకున్న బంధుమిత్రులు,
ఆయనకు తగిన గుణములు కలిగిన కన్య కోసం దోషరహితమైన ఉత్తమ వంశాలలో వెతకడం
ప్రారంభించారు.
వ్యాఖ్య: విద్యను
సంపాదించిన ఈ శంకరుడిని గృహస్థ ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినవానిగా (పెళ్లి కుమారునిగా)
చేయాలని కోరుకున్న ఆప్తబంధువులు, ఆయనకు తగిన గుణములున్న కన్యను దోషం లేని కులాలలో వెతికారు.
ఇది వియోగినీ వృత్తము. వివాహ కాలం ప్రాప్తించిన తరువాత జరిగిన సందర్భమిది.
శ్లోకము 36
అథ జాతు దిదృక్షవః కలా-మవతీర్ణం మునయః పురద్విషమ్ | ఉపమన్యుదధీచిగౌతమ-త్రితలాగస్త్యముఖాః
సమాయయుః || 36 ||
తాత్పర్యము: అటుపిమ్మట
ఒకానొక సమయంలో, త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుడు కలియుగంలో శ్రీశంకరుడి రూపంలో
అవతరించాడని తెలుసుకున్న ఉపమన్యువు, దధీచి, గౌతముడు, త్రితుడు,
అగస్త్యుడు మొదలైన మహామునులు ఆయనను దర్శించుకోవడానికి వచ్చారు.
వ్యాఖ్య: ఆ తరువాత
ఒకానొకప్పుడు త్రిపురఘ్నుడైన (త్రిపురాసురులను సంహరించిన) మహాదేవుడు
శంకరాచార్యులుగా అవతరించాడని తెలుసుకుని, ఆయనను చూడాలనే కోరికతో ఉపమన్యువు మొదలైన మునులు
విచ్చేశారు.
శ్లోకము 37
ప్రణిపత్య స భక్తిసంనతః ప్రసవిత్ర్యా సహ తాన్విధానవిత్ |
విధివన్మధుపర్కపూర్వయా ప్రతిజగ్రాహ సపర్యయా మునీన్ || 37 ||
తాత్పర్యము: భక్తితో
వినయముగా వంగి, పూజా విధానములు తెలిసిన ఆ శంకరుడు తన తల్లితో కలిసి ఆ
మునులకు ప్రణామం చేశారు. శాస్త్రోక్తంగా మధుపర్కము మొదలైన ఉపచారములతో వారిని
పూజించి స్వాగతం పలికారు.
వ్యాఖ్య: భక్తితో చక్కగా
నమస్కరించినవాడు, పూజావిధానములు తెలిసినవాడైన శ్రీశంకరుడు తనను కన్న తల్లితో
(ప్రసవిత్ర్యా) కలిసి ఆ మునులకు నమస్కరించి, మధుపర్కము
ప్రధానముగా కలిగిన పూజతో వారికి స్వాగత సత్కారాలు చేశారు.
శ్లోకము 38
విహితాఞ్జలినా విపశ్చితా వినయోక్త్యా౽ర్పితవిష్టరా అమీ |
ఋషయః పరమార్థసంశ్రయా అమునా సాకమచీకరన్కథాః || 38 ||
తాత్పర్యము: చేతులు జోడించి
నమస్కరించిన విద్వాంసుడైన శంకరుడు వినయముతో ఆసనములను (పీటలను) సమర్పించగా, మోక్షమార్గమే
ఆశ్రయముగా కలిగిన ఆ ఋషులు కూర్చుని, ఆయనతో ఆధ్యాత్మిక చర్చలు ప్రారంభించారు.
వ్యాఖ్య: చేతులు
జోడించిన విద్వాంసుడైన శ్రీశంకరుడు "భగవంతులారా! ఈ ఆసనాలను
స్వీకరించండి" అని వినయ పూర్వకంగా పలకగా, ఆసనాలపై
కూర్చున్నవారై, పరమార్థమే (మోక్షమే) ఆశ్రయముగా కలిగిన ఆ ఋషులు శంకరుడితో
సంభాషణలు (కథాః) చేశారు.
శ్లోకము 39
నిజగాద కథాంతరే మునీ-ఞ్జననీ తస్య సమస్తదర్శినః | వయమద్య
కృతార్థతాం గతా భగవంతో యదుపాగతా గృహాన్ || 39 ||
తాత్పర్యము: ఆ సర్వజ్ఞుడైన
శంకరుని తల్లి, మునుల మధ్య జరుగుతున్న సంభాషణల మధ్యలో వారితో ఇట్లు
పలికెను: "ఓ భగవంతులారా! మీ వంటి మహానుభావులు మా ఇంటికి విచ్చేసినందుకు ఈ
రోజు మేము ధన్యులమయ్యాము, మా జన్మ కృతార్థమైనది."
వ్యాఖ్య: మునుల సంభాషణల
మధ్యలో, ఆ సర్వజ్ఞుని (శంకరుని) తల్లి మునులను ఉద్దేశించి పలికినది.
ఆమె అన్న మాటల సారాంశం - భగవత్స్వరూపులైన మీరు మా ఇంటికి వచ్చినందువల్ల మేము నేడు
కృతార్థతను పొందితిమి.
శ్లోకము 40
క్వ కలిర్బహుదోషభాజనం క్వ చ యుష్మచ్చరణావలోకనమ్ | తదలభ్యత
చేత్పురాకృతం సుకృతం నః కిమితి ప్రపంచయే || 40 ||
తాత్పర్యము: అనేక దోషాలకు
నిలయమైన ఈ కలియుగం ఎక్కడ? మీ పాద దర్శనం ఎక్కడ? అసంభవమైన మీ
దర్శనం మాకు లభించిందంటే, అది మా పూర్వజన్మల పుణ్యఫలమే. ఆ పుణ్యం ఎంతటిదో నేను మాటలలో
ఎలా వర్ణించగలను? (వర్ణించలేను).
వ్యాఖ్య: భగవంతుల రాక
కేవలం కృతార్థతను చేకూర్చడమే కాక, జన్మాంతర అనంత పుణ్యాన్ని కూడా సూచిస్తోందనే ఆశయంతో ఇలా
అంటోంది - సమస్త దోషాలకు ఆశ్రయమైన ఈ కలియుగం ఎక్కడ? మీ చరణాల
దర్శనం ఎక్కడ? ఈ కలికాలంలో అత్యంత అలభ్యమైన మీ దర్శనం లభించింది అంటే,
మా పుణ్యం వర్ణనాతీతం.
ఒకవేళ మీ చరణ దర్శనం లభించినట్లయితే, దానికి
మూలభూతమైన మా జన్మాంతర సుకృతం (పుణ్యం) అపారమైనది. అయితే 'ధర్మః క్షరతి
కీర్తనాత్' (పుణ్యాన్ని చెప్పుకుంటే అది క్షీణిస్తుంది) అనే స్మృతిని
గుర్తు తెచ్చుకుని, వెంటనే సావధానమై ఇలా అంటోంది - ఆ సుకృతాన్ని నేను ఎందుకు
విస్తరించి చెప్పాలి? దాని ఫలం (మీ దర్శనం) సిద్ధించిన తర్వాత, ఇంకా దానిని
వర్ణించడం వల్ల పుణ్యం నశించే అవకాశం ఉంది మరియు అహంకారం కలిగే ప్రమాదం ఉంది,
కాబట్టి నేను దానిని వర్ణించను.
శ్లోకము 41
శిశురేష కిలాతిశైశవే యదశేషాగమపారగో౽భవత్ | మహిమా౽పి
యదద్భుతో౽స్య తద్ద్వయమేతత్కురుతే కుతూహలమ్ || 41 ||
తాత్పర్యము: ఈ బాలుడు అతి
చిన్న వయసులోనే సమస్త వేద శాస్త్రాలలో పారంగతుడైనాడు. అంతేకాక, ఈయన మహిమ కూడా
ఎంతో అద్భుతంగా ఉన్నది. ఈ రెండు విషయాలు (అల్పవయస్సులో పాండిత్యం మరియు అద్భుత
మహిమ) నాలో ఎంతో కుతూహలాన్ని (ఆశ్చర్యంతో కూడిన జిజ్ఞాసను) కలిగిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య: ఈ విధంగా
స్తుతించి మునులను ప్రసన్నం చేసుకుని, వారిని ఏదో అడగడానికి ఉపక్రమిస్తోంది - ఈ బాలుడు
అతి బాల్యమునందే సర్వ ఆగమాలను (వేదాలను) దాటినవాడు (పారంగతుడు) అయ్యాడు మరియు ఈయన
మహిమ కూడా అద్భుతంగా ఉన్నది. ఈ రెండు విషయాలు నాలో కుతూహలాన్ని కలిగిస్తున్నాయి.
శ్లోకము 42
కరుణార్ద్రదృశా౽నుగృహ్యతే స్వయమాగత్య భవద్భిరప్యయమ్ |
వతాస్య పురాకృతం తపః క్షమమాకర్ణయితుం మయా యది || 42 ||
తాత్పర్యము: "అత్యంత
అలభ్యమైన దర్శనము కలిగిన మీరు స్వయంగా మా ఇంటికి విచ్చేసి, ఈ బాలుడిని
కరుణతో కూడిన చూపులతో అనుగ్రహిస్తున్నారు. ఈ చిన్నారి గత జన్మలలో ఎటువంటి తపస్సు
చేసి ఉంటాడో కదా! నేను వినడానికి యోగ్యమైతే (తప్పు కాకపోతే), దయచేసి ఆ
విషయాన్ని నాకు తెలియజేయండి."
వ్యాఖ్య: మీ రాక కూడా ఈ
బాలుడి అద్భుత మహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తోంది. అత్యంత అలభ్యమైన దర్శనము కలిగిన మీరు,
స్వయంగా విచ్చేసి, కరుణతో ఈ బాలుడిని అనుగ్రహిస్తున్నారు. కాబట్టి, ఈయన
పూర్వజన్మలో చేసిన తపస్సు ఏమిటో చెప్పండి. అది నేను వినడానికి తగినదైతే (క్షమమ్)
కృపతో వివరించండి అని ఆమె ప్రార్థించింది.
శ్లోకము 43
ఇతి సాదరమీరితాం తయా గిరమాకర్ణ్య మహర్షిసంసది | ప్రతివక్తుమభిప్రచోదితో
ఘటజన్మా ప్రవయాః ప్రచక్రమే || 43 ||
తాత్పర్యము: ఆమె ఎంతో
ఆదరముతో పలికిన ఈ మాటలను విని, మహర్షుల సభలో వారందరి చేత ప్రేరేపితుడై, అత్యంత
వృద్ధుడైన అగస్త్య మహర్షి (ఘటజన్మ) ఆమెకు సమాధానం చెప్పడానికి ఉపక్రమించారు.
వ్యాఖ్య: ఈ ప్రకారంగా
ఎంతో ఆదరంతో ఆమె పలికిన వాక్కును విని, మహర్షులందరూ కోరగా, వారిలో
పెద్దవాడైన అగస్త్యుడు బదులు చెప్పడం ప్రారంభించారు.
శ్లోకము 44
తనయాయ పురా పతివ్రతే తవ పత్యా తపసా ప్రసాదితః | స్మితపూర్వముపాదదే
వచో రజనీవల్లభఖండమండనః || 44 ||
తాత్పర్యము: "ఓ పతివ్రతా!
పూర్వము నీ భర్త (శివగురువు) పుత్రుని కోరి చేసిన కఠోర తపస్సుతో చంద్రశేఖరుడైన ఆ
పరమశివుడు ప్రసన్నుడైనాడు. అప్పుడు ఆ దేవాదిదేవుడు చిరునవ్వుతో నీ భర్తకు ఒక మాట
చెప్పాడు."
వ్యాఖ్య: సాక్షాత్తు
శివుడే నీ భర్త తపస్సుకు మెచ్చి పుత్రుడిగా అవతరించాడు తప్ప, ఈయన సామాన్య
తపస్వి కాదు అని అగస్త్యుడు చెబుతున్నారు. ఓ పతివ్రతా! పూర్వము నీ భర్త పుత్రుని
కోసం తపస్సు చేయగా, రజనీవల్లభుడైన (చంద్రుని) ఖండమును అలంకారముగా ధరించిన ఆ
భగవంతుడు ప్రసన్నుడై పలికాడు.
ఇక్కడ 'పతివ్రతే' అని సంబోధించడం ద్వారా, నీవు కూడా నీ
భర్తతో కలిసి ఆ తపస్సులో పాలుపంచుకున్నావని, ఆ ఫలితం నీకు
కూడా చెందుతుందని అగస్త్యుడు సూచిస్తున్నారు. గతంలో పుత్రుడు కలిగే సమయంలో
శివగురువుకు తెలిసిన విషయమే అయినప్పటికీ, పుత్రవాత్సల్యంతో ఆమె మరిచిపోయి ఉండవచ్చని
భావించి, అగస్త్యుడు మరల ఆ వృత్తాంతాన్ని గుర్తు చేస్తున్నారు.
శ్లోకము 45
తెలుగు లిప్యంతరీకరణ:
వరయస్వ శతాయుషః సుతా-నపి వా సర్వవిదం మితాయుషమ్ |
సుతమేకమితీరితః శివం సతి సర్వజ్ఞమయాచతా౽౽త్మజమ్ ||
45 ||
తాత్పర్యము:
"నూరు సంవత్సరాల ఆయుష్షు ఉండి ఏమీ తెలియని (అల్పజ్ఞులైన)
కుమారులు కావాలా? లేక సమస్తము తెలిసిన (సర్వజ్ఞుడై) అల్పాయుష్కుడైన ఒకే ఒక
కుమారుడు కావాలా?" అని పరమశివుడు అడుగగా, ఓ
సాధ్వీమతల్లీ! నీ భర్త సర్వజ్ఞుడైన పుత్రునే ప్రసాదించమని ఆ శివుడిని
వేడుకున్నాడు.
వ్యాఖ్య:
పరమశివుడు ఇచ్చిన ఆ రెండు అవకాశాలను అగస్త్యుడు
వివరిస్తున్నారు. "సర్వజ్ఞత్వం లేని నూరేళ్ల ఆయుష్షు గల పుత్రులు కావాలా?
లేక సర్వజ్ఞుడై స్వల్ప ఆయుష్షు గల ఒక్కగానొక్క కుమారుడు కావాలా?" అని శివుడు
అడుగగా, నీ భర్త (శివగురువు) సర్వజ్ఞుడైన ఆత్మజుడినే కోరుకున్నాడు.
శ్లోకము 46
తెలుగు లిప్యంతరీకరణ:
తదభీప్సితసిద్ధయే శివ-స్తవ భాగ్యాత్తనయో యశస్విని |
స్వయమేవ బభూవ సర్వవి-న్న తతో౽న్యో౽స్తి యతః సురేష్వపి ||
46 ||
తాత్పర్యము:
ఓ యశస్వినీ! నీ భర్త కోరికను తీర్చడం కోసం, నీ
అదృష్టవశాత్తు ఆ సర్వజ్ఞుడైన పరమశివుడే స్వయంగా నీకు కుమారుడిగా జన్మించాడు.
ఎందుకంటే, దేవతలలోనైనా ఆ శివుని మించిన సర్వజ్ఞుడు మరొకరు లేరు కదా!
వ్యాఖ్య:
నీ భర్త కోరిన 'సర్వజ్ఞుడైన ఏకైక పుత్రుడు' అనే కోరిక
సిద్ధించడం కోసం, శివుడే నీ కుమారుడిగా అవతరించాడు. నీ కీర్తిని దశదిశలా
చాటడానికే ఆయన నీకు పుత్రుడయ్యాడు. శివుడే ఎందుకు పుట్టాలి? వేరొకరిని
పుత్రుడిగా ఇవ్వవచ్చు కదా అంటే - దేవతలలో కూడా ఆ పరమేశ్వరుని కంటే మించిన
సర్వజ్ఞుడు మరొకరు లేరు (న తతో౽న్యో౽స్తి). ఇక మనుష్యుల గురించి చెప్పనవసరమే లేదు.
శ్లోకము 47
తెలుగు లిప్యంతరీకరణ:
ఇతి తద్వచనం నిశమ్య సా మునివర్యం పునరప్యవోచత |
కియదాయురముష్య భో మునే సకలజ్ఞో౽స్యనుకంపయా వద || 47
||
తాత్పర్యము:
అగస్త్య మహర్షి పలికిన ఆ మాటలను విని, ఆమె మరల ఆ
మునిశ్రేష్ఠునితో ఇట్లన్నది: "ఓ మునీశ్వరా! మీరు సర్వజ్ఞులు. దయచేసి నా
కుమారుని ఆయుష్షు ఎంతో తెలపండి."
వ్యాఖ్య:
అగస్త్యుడు చెప్పిన 'మితాయుషమ్'
(తక్కువ ఆయుష్షు) అనే మాట వినగానే ఆమె మనసులో భయం కలిగింది. అందుకే,
"ఓ మునీ! మీరు అంతా తెలిసిన వారు, కరుణతో నా కుమారుని ఆయుష్షు ఎంతో చెప్పండి"
అని ప్రార్థించింది.
శ్లోకము 48
తెలుగు లిప్యంతరీకరణ:
శరదో౽ష్ట పునస్తథా౽ష్ట తే తనయస్యాస్య తథా౽ప్యసౌ పునః |
నివసిష్యతి కారణాంతరా-ద్భువనే౽స్మిన్దశ షట్ చ వత్సరాన్ ||
48 ||
తాత్పర్యము:
"నీ కుమారుని ఆయుష్షు ఎనిమిది సంవత్సరాలు మాత్రమే. కానీ,
మరొక ఎనిమిది సంవత్సరాలు (మొత్తం 16) పొడిగించబడుతుంది. అంతేకాక, ఒక ప్రత్యేక
కారణం చేత (ధర్మ గ్లానిని తొలగించడానికి) ఆయన ఈ భూమిపై మరో పదహారు ఏళ్లు, అంటే మొత్తం
ముప్పై రెండు (32) సంవత్సరాలు జీవిస్తాడు."
వ్యాఖ్య:
ముని ఇట్లు సమాధానమిచ్చాడు - నీ కుమారుని ఆయుష్షు 8 సంవత్సరాలు.
అది మరొక 8 సంవత్సరాలు పెరిగి 16 అవుతుంది.
అయితే, లోక కల్యాణం కోసం ఒక ప్రత్యేక కారణం చేత (భాష్య రచన, ధర్మ స్థాపన
వంటివి) ఆయన ఈ లోకంలో మరో 16 ఏళ్లు నివసిస్తారు. అంటే మొత్తం $16 + 16 = 32$ సంవత్సరాలు ఆయన
ఈ భూమిపై ఉంటారు.
శ్లోకము 49
ఇతి వాదిని భావినీం కథా-మృషిముఖ్యే ఘటజే నివార్య తమ్ |
ఋషయః సహ తేన శంకరం సముపామంత్య్ర యయుర్యథాగతమ్ || 49 ||
తాత్పర్యము: అగస్త్య మహర్షి
(ఘటజుడు) ఈ విధంగా భవిష్యత్తులో జరగబోయే విషయాలను చెబుతుండగా, మిగిలిన ఋషులు
ఆయనను వారించారు (ఇది దేవ రహస్యం, అంతా బయటపెట్టకూడదని సంజ్ఞ చేశారు). ఆ తర్వాత వారందరూ
అగస్త్యునితో కలిసి, శంకరుని సెలవు తీసుకుని ఎక్కడి నుండి వచ్చారో అక్కడికే
తిరిగి వెళ్ళారు.
వ్యాఖ్య: భవిష్యత్తు
గురించి అగస్త్యుడు మాట్లాడుతుండగా, ఇతర మునులు ఆయనను వారించారు. "ఇది దేవతా
గుహ్యం, దీనిని ఇప్పుడు పూర్తిగా ప్రకటించకూడదు" అని కళ్ళతో
సంజ్ఞ చేస్తూ ఆపివేశారు. ఆపై అగస్త్యునితో సహా ఋషులందరూ శంకరాచార్యుల వద్ద అనుజ్ఞ
తీసుకుని (మేము వెళ్తున్నాము అని చెప్పి) వెళ్ళిపోయారు.
శ్లోకము 50
సృణినా కరిణీవ సా౽ర్దితా శుచినా శైవలినీవ శోషితా | మరుతా కదల్యేవ
కంపితా మునివాచా సుతవత్సలా౽భవత్ || 50 ||
తాత్పర్యము: అంకుశపు పోటుకు
గురైన ఆడు ఏనుగు వలె, ఎండకాలపు తాపానికి ఎండిపోయిన నది వలె, గాలికి
వణికిపోయే అరటి చెట్టు వలె - ఆ పుత్రవత్సల అయిన ఆర్యమాంబ ముని వాక్కులు
(అల్పాయుష్షు వార్త) విని నిలువునా నీరైపోయి, వణికిపోయింది.
వ్యాఖ్య: ముని పలికిన
కఠినమైన మాటలు విని ఆమె పొందిన వేదనను ఇక్కడ వర్ణిస్తున్నారు:
- సృణినా: అంకుశం చేత ('అంకుశో౽స్త్రీ
సృణిర్ద్వయోః' - అమరకోశం) బాధించబడిన ఏనుగు వలె ఆమె పీడించబడింది.
- శుచినా: ఆషాఢ మాసపు ('శుచిస్త్వయమ్| ఆషాఢే' - అమరకోశం) ఎండల వల్ల
శైవలినీ (నది) ఎండిపోయినట్లుగా ఆమె శోషించిపోయింది.
- కంపితా: గాలికి అరటి చెట్టు వలె వణికిపోయింది. ఎందుకంటే ఆమె
పుత్రవత్సల (కుమారునిపై అమితమైన ప్రేమ గల తల్లి).
శ్లోకము 51
అథ శోకపరీతచేతనాం ద్విజరాడిత్థమువాచ మాతరమ్ | అవగమ్య స
సంసృతిస్థితిం కిమకాండే పరిదేవనా తవ || 51 ||
తాత్పర్యము: మునుల మాటలు
విని శోకంతో నిండిన తల్లిని చూసి, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడైన శంకరుడు ఈ సంసార స్థితి
(క్షణభంగురత్వం) తెలిసినవాడు కాబట్టి, ఆమెతో ఇలా అన్నాడు: "అమ్మా! అసమయమున
(అకారణంగా) నీవు ఎందుకు ఇలా పరితపిస్తున్నావు?"
వ్యాఖ్య: ముని వాక్యాలు
విన్న తర్వాత దుఃఖంతో నిండిన బుద్ధి (చేతన) గల తల్లిని చూసి, సంసార గమనాన్ని
ఎరిగిన శంకరులు ఆమెను ఓదార్చడానికి ఉపక్రమించారు. "అమ్మా! ఈ లోకంలో ఏదీ
శాశ్వతం కాదు, అంతా క్షణభంగురం. ఇలాంటప్పుడు అకారణంగా (అకాండే) నీవు ఇంతగా
శోకించడం ఎందుకు?" అని ప్రశ్నించారు. ఇది తల్లికి తత్త్వబోధ చేసే దిశగా వేసిన
మొదటి అడుగు.
శ్లోకము 52
ప్రచలానిలవేగవేల్లిత-ధ్వజచీనాంశుకకోటిచఞ్చలే | అపి మూఢమతిః
కలేవరే కురుతే కః స్థిరబుద్ధిమంబికే || 52 ||
తాత్పర్యము: "అమ్మా! వేగంగా
వీచే గాలికి రెపరెపలాడే ధ్వజము (జెండా) చివర ఉండే అత్యంత పల్చని వస్త్రం ఎంత
చంచలమో (స్థిరత్వం లేనిదో), ఈ మానవ శరీరము కూడా అంత చంచలమైనది. ఇటువంటి దేహముపై ఏ
మూఢుడైనా ఇది శాశ్వతమనే బుద్ధిని కలిగి ఉంటాడా? (ఉండడు)."
వ్యాఖ్య: అతి చంచలమైన
శరీరముపై మూఢుడు కూడా స్థిరబుద్ధిని కలిగి ఉండడు, మరి నీవు
వివేకవంతురాలివి కదా అని శంకరులు తల్లిని ఉద్దేశించి అంటున్నారు. 'ప్రబలానిల'
అంటే బలమైన గాలి. ఆ గాలి వేగానికి వణికిపోయే (వేల్లిత) ధ్వజము యొక్క చీనదేశపు
సూక్ష్మ వస్త్రపు అంచు (చీనాంశుక కోటి) వలె ఈ దేహము (కలేవరము) చంచలమైనది. 'అంబికా'
అని సంబోధించడం ద్వారా, "మా అమ్మ విజ్ఞాని, ఆమెకు ఇది తెలియనిది కాదు, కాబట్టి
శరీరంపై మమకారంతో దుఃఖించడం నీకు తగదు" అని అర్థం.
శ్లోకము 53
కతి నామ సుతా న లాలితాః కతి వా నేహ వధూరముఞ్జి హి | క్వ ను తే క్వ
చ తాః క్వ వా వయం భవసఙ్గః ఖలు పాన్థసంగమః || 53 ||
తాత్పర్యము: "ఈ సంసార
చక్రంలో మనం గడిచిన అనేక జన్మలలో ఎందరో కొడుకులను లాలించలేదు? ఎందరో భార్యలతో
సుఖించలేదు? వారంతా ఇప్పుడు ఎక్కడ? ఆ భార్యలు
ఎక్కడ? మనం ఎక్కడ? దారిలో వెళ్లే బాటసారులు చలివేంద్రం వద్ద (ప్రపా) కాసేపు
కలిసి, ఆపై ఎవరి దారిన వారు వెళ్ళిపోయినట్లే, ఈ సంసార బంధాలన్నీ కూడా తాత్కాలికమే."
వ్యాఖ్య: అనంతమైన జన్మల
పరంపరలో ఎందరో పుత్రులు, మరెందరో బంధువులు వచ్చి వెళ్లారు. వారందరి కోసం మనం ఇప్పుడు
దుఃఖించడం లేదు కదా! అలాగే ప్రస్తుత బంధాలు కూడా అనిత్యమే.
- భవసఙ్గః పాన్థసంగమః: దీనిని అద్భుతమైన ఉదాహరణతో చెప్పారు. వివిధ దిశల నుండి
వచ్చే బాటసారులు (పాన్థులు) ఒక విశ్రాంతి గృహం వద్ద ఎలాగైతే కొద్దిసేపు కలిసి,
మళ్ళీ విడిపోతారో, ఈ సంసార
బంధం కూడా అటువంటిదే. ఇది జగత్ ప్రసిద్ధమైన సత్యం (ఖలు). కాబట్టి ఎవరి కోసం
శోకించడం సరైనది కాదు.
'వధూః' అంటే స్త్రీలు/భార్యలు. పూర్వ జన్మలలోని ఆ పుత్రులు,
ఆ స్త్రీలు, ఇప్పుడున్న మనం - వీరందరి మధ్య సంబంధం కేవలం ఒక ప్రయాణంలో
కలిసిన పరిచయం వంటిదే. 'వినిగమకాభావం' అంటే ఒకరి కోసం దుఃఖించి మరొకరి కోసం
దుఃఖించకపోవడానికి తగిన కారణం ఏదీ లేదు, ఎందుకంటే అందరూ సమానంగానే విడిపోయే బాటసారులే.
శ్లోకము 54
భ్రమతాం భవవర్త్మని భ్రమా-న్న హి కించిత్తు బమమ్బ లక్షయే |
తదవాప్య చతుర్థమాశ్రమం ప్రయతిష్యే భవబంధముక్తయే || 54 ||
తాత్పర్యము: "అమ్మా! అజ్ఞానం
వల్ల ఈ సంసార మార్గంలో తిరుగుతున్న వారికి ఎటువంటి సుఖం ఉన్నట్లు నాకు కనిపించడం
లేదు (కేవలం జనన మరణాది దుఃఖాలే కనిపిస్తున్నాయి). కావున, నేను నాలుగవ
ఆశ్రమమైన సన్న్యాసాన్ని స్వీకరించి, ఈ సంసార బంధం నుండి ముక్తిని పొందేందుకు
ప్రయత్నిస్తాను."
వ్యాఖ్య: శంకరులు
తల్లికి అసలు విషయాన్ని చెబుతున్నారు. ఈ సంసారంలో అజ్ఞానం (భ్రమ) వల్ల తిరుగుతున్న
వారికి లభించేది ఏమీ లేదు. గర్భవాసం వంటి కష్టాలే తప్ప సుఖం లేదు. కాబట్టి,
ముక్తి కోసం సన్న్యాసము (చతుర్థ ఆశ్రమము) స్వీకరించడమే శ్రేయస్కరం అని ఆయన
నిశ్చయించుకున్నారు.
శ్లోకము 55
ఇతి కర్ణకఠోరభాషణ-శ్రవణాద్బాష్పపినద్ధకంఠయా | ద్విగుణీకృతశోకయా
తయా జగదే గద్గదవాక్యయా మునిః || 55 ||
తాత్పర్యము: "నేను సన్న్యాసం
తీసుకుంటాను" అనే ఈ కర్ణకఠోరమైన (వినడానికి కష్టమైన) మాటలు వినగానే, ఆ తల్లి దుఃఖం
రెట్టింపయింది. కన్నీళ్లతో గొంతు పూడిపోగా, డగ్గుత్తికతో
ఆమె ఆ మునిశ్రేష్ఠుడైన శంకరుడితో ఇలా అన్నది.
వ్యాఖ్య: సన్న్యాసం అనే
మాట తల్లికి అంకుశం లాగా గుచ్చుకుంది. అప్పటికే ఆయుష్షు గురించి విని శోకంలో ఉన్న
ఆమెకు, ఈ మాట వినగానే దుఃఖం ద్విగుణీకృతమైంది (రెట్టింపయింది). బాష్పములు (కన్నీళ్లు)
గొంతును అడ్డుకోగా, ఆమె అతి కష్టం మీద మాట్లాడింది.
శ్లోకము 56
త్యజ బుద్ధిమిమాం శృణుష్వ మే గృహమేధీ భవ పుత్రమాప్నుహి |
యజ చ క్రతుభిస్తతో యతి-ర్భవితాస్యఙ్గ సతామయం క్రమః || 56 ||
తాత్పర్యము: "కుమారా! ఈ
సన్న్యాస బుద్ధిని వదిలిపెట్టు. నా మాట విను. ముందు గృహస్థుడవు అయ్యి, సంతానాన్ని
పొందు. యజ్ఞయాగాదులు (క్రతువులు) నిర్వహించు. ఆ తర్వాత వృద్ధాప్యంలో యతివి
(సన్న్యాసివి) కావొచ్చు. నాయనా! సత్పురుషులు పాటించే క్రమం (ఆశ్రమ ధర్మం) ఇదే
కదా!"
వ్యాఖ్య:
తల్లి ఆర్యమాంబ శాస్త్రోక్తమైన క్రమాన్ని గుర్తు చేస్తోంది:
- బ్రహ్మచర్యం: వేద విద్యను అభ్యసించడం.
- గృహస్థాశ్రమం: వివాహం చేసుకుని పితృఋణం తీర్చడం, యజ్ఞాలు చేయడం.
- వానప్రస్థం: అడవులకు వెళ్లి తపస్సు చేయడం.
- సన్న్యాసం: సర్వం త్యజించి మోక్షం కోసం ప్రయత్నించడం.
హిందూ ధర్మం ప్రకారం, "ఋణాని
త్రీణ్యపాకృత్య మనో మోక్షే నివేశయేత్" - మూడు రుణాలను (దేవ, ఋషి, పితృ)
తీర్చుకున్నాకే మోక్షంపై మనస్సు లగ్నం చేయాలి. ఈ క్రమాన్ని పాటించమని ఆమె శంకరులను
వేడుకుంటోంది.
శ్లోకము 57
కథమేకతనూభవా త్వయా రహితా జీవితుముత్సహే౽బలా | తనయైవ
శుచోర్ధ్వదైహికం ప్రమృతాయాం మయి కః కరిష్యతి || 57 ||
తాత్పర్యము: "ఒక్కగానొక్క
కుమారుడవున్న అబలను (స్త్రీని) అయిన నేను, నిన్ను విడిచి దుఃఖంతో ఎలా జీవించగలను? నాయనా! నేను
మరణించిన తర్వాత నాకు జరగవలసిన పరలోక క్రియలను (ఊర్ధ్వదైహికం), అంత్యక్రియలను
నీవు కాక ఇంకెవరు చేస్తారు?"
వ్యాఖ్య: ఒక్కడే
పుత్రుడు కలిగిన తల్లిగా, నీ వియోగం వల్ల కలిగే శోకాన్ని నేను భరించలేను. 'తనయ' అని సంబోధించడం
ద్వారా, "కుమారా! తల్లికి ఇంతటి దుఃఖాన్ని కలిగించడం నీకు తగదు"
అని ఆమె సూచిస్తోంది. ముఖ్యంగా, కొడుకు పుట్టేదే పితృఋణం తీర్చడానికి మరియు తల్లిదండ్రుల
అంత్యక్రియలు నిర్వహించడానికి. "నేను చనిపోయాక నాకు సద్గతి కలిగించే ఆ కర్మలు
ఎవరు చేస్తారు?" అని ఆమె ఆవేదన చెందుతోంది.
శ్లోకము 58
త్వమశేషవిదప్యపాస్య మాం జరఠాం వత్స కథం గమిష్యసి | ద్రవతే హృదయం
కథం న తే న కథంకారముపైతి వా దయామ్ || 58 ||
తాత్పర్యము: "నాయనా! నీవు
సర్వజ్ఞుడవు (అశేషవిత్). అటువంటప్పుడు వృద్ధురాలినైన నన్ను వదిలి ఎలా వెళ్ళిపోతావు?
నీ హృదయం ఎందుకు ద్రవించడం లేదు? కనీసం నాపై నీకు దయ కూడా కలగడం లేదా?"
వ్యాఖ్య: అల్పజ్ఞాని
అయిన వాడు కూడా వృద్ధురాలైన తల్లిని వదిలి వెళ్ళడు. మరి సర్వజ్ఞుడవైన నీవు,
అశేష శాస్త్రాలు తెలిసిన నీవు నన్ను వదిలి వెళ్లడం ఎంతవరకు సమంజసం? 'వత్స' అని సంబోధించడం
ద్వారా, ఆవును విడిచి దూడ వెళితే ఆ ఆవు ఎంత వేదన చెందుతుందో,
నీవు వెళితే నేను అంతటి బాధను అనుభవిస్తానని ఆమె చెబుతోంది. "నీవు
తత్త్వవేత్తవు కాబట్టి మమకారం లేదని అనుకోవచ్చు, కానీ
తత్త్వవేత్తలు అత్యంత దయాళువులని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి కదా! మరి నీలో ఆ దయ
ఎందుకు కలగడం లేదు?" అని ఆమె ప్రశ్నిస్తోంది.
శ్లోకము 59
ఏవం వ్యథాం తాం బహుధా౽౽శ్రయంతీ-మపాస్తమోహైర్బహుభిర్వచోభిః |
అంబామశోకాం వ్యధాద్విధిజ్ఞః శుద్ధాష్టమే౽చింతయదేతదంతః || 59 ||
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా అనేక
రకాలుగా దుఃఖిస్తున్న తల్లిని చూసి, కర్తవ్య నిష్ఠ తెలిసిన (విధిజ్ఞుడు) శంకరుడు
మోహాన్ని పారద్రోలే అనేక జ్ఞాన వచనాలతో ఆమెను శోక రహితురాలిని చేశారు. ఆపై,
తన ఎనిమిదవ ఏట (శుద్ధాష్టమే) తన మనస్సులో ఈ క్రింది విధంగా ఆలోచించారు.
వ్యాఖ్య: అమితమైన వేదనలో
ఉన్న తల్లిని శంకరులు అనేక ఉపదేశాలతో ఓదార్చారు. 'అపాస్తమోహైః'
అంటే అజ్ఞానాన్ని తొలగించే మాటలు. 'శుద్ధాష్టమే' అనగా కలిమల
ప్రభావం లేని తన ఎనిమిదవ సంవత్సరంలో అని అర్థం. ఆమెను ప్రశాంత పరిచిన తరువాత,
లోక కల్యాణం కోసం తాను చేయవలసిన తదుపరి కార్యం గురించి ఏకాంతంగా ఆలోచించారు.
ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకము 60
మమ న మానసమిచ్ఛతి సంసృతిం న చ పునర్జననీ విజిహాసతి |
న చ గురుర్జననీ తదుదీక్షతే తదనుశాసనమీషదపేక్షితమ్ || 60 ||
తాత్పర్యము: "నా మనస్సు ఈ
సంసార మార్గాన్ని (ప్రవృత్తి మార్గాన్ని) ఏమాత్రం కోరుకోవడం లేదు. కానీ, నా తల్లి నన్ను
వదిలిపెట్టడానికి సిద్ధంగా లేదు. ఆమె నా మనసులోని వైరాగ్యాన్ని గ్రహించడం లేదు.
తల్లియే దైవము (గురువు), కాబట్టి సన్న్యాసం తీసుకోవడానికి ఆమె అనుమతి నాకు
తప్పనిసరి."
వ్యాఖ్య: శంకరుల
అంతర్మథనం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఆయనకు సంసారంపై విరక్తి కలిగింది. కానీ తల్లికి
పుత్రునిపై ఉన్న మమకారం వల్ల ఆమె ఆయనను వెళ్లనివ్వదు. శాస్త్రం ప్రకారం తల్లి
అనుమతి లేకుండా సన్న్యాసం తీసుకోకూడదు (తల్లి గురువుతో సమానం). కాబట్టి, ఆమె ఆజ్ఞను ఎలా
పొందాలో ఆయన ఆలోచిస్తున్నారు. ఇది ద్రుతవిలంబిత వృత్తము.
శ్లోకము 61
ఇతి విచింత్య స జాతు మిమఙ్క్షయా బహుజలాం సరితం సముపాయయౌ |
జలమగాహత తత్ర సమగ్రహీ-జ్జలచరశ్చరణే జలమీయుషః || 61 ||
తాత్పర్యము: ఇలా ఆలోచించి,
ఒకనాడు స్నానం చేయాలనే నెపంతో నిండుగా ప్రవహిస్తున్న నదికి వెళ్లారు. ఆయన
నదిలోకి దిగి నీటిలో మునగగానే, ఒక మొసలి (జలచరము) వచ్చి ఆయన పాదాన్ని గట్టిగా పట్టుకుంది.
వ్యాఖ్య: తల్లి అనుమతిని
పొందేందుకు శంకరులు ఒక లీలను ప్రారంభించారు. ఆయన పూర్ణా నదికి స్నానార్థం
వెళ్లారు. ఆయన నీటిలోకి దిగగానే ఒక గ్రహము (మొసలి) ఆయన కాలు పట్టుకుంది. ఇది
సామాన్యమైన సంఘటన కాదు, శంకరులు తన సంకల్పం నెరవేర్చుకోవడానికి సృష్టించిన సందర్భం.
శ్లోకము 62
స చ రురోద జలే జలచారిణా ధృతపదో హ్రియతే౽మ్బ కరోమి కిమ్ |
చలితుమేకపదం న చ పారయే బలవతా వివృతోరుముఖేన హ || 62 ||
తాత్పర్యము: మొసలి తన
పాదాన్ని పట్టుకోగా, నీటిలో ఉన్న శంకరులు గట్టిగా ఏడుస్తూ ఇలా కేకలు వేశారు:
"అమ్మా! నీటిలో ఒక జలచరం నా కాలు పట్టుకుని నన్ను లాగుతోంది, నేను ఏం చేయను?
బలమైన ఆ మొసలి తన పెద్ద నోటిని తెరిచి నా కాలును పట్టుకుంది, నేను ఒక్క
అడుగు కూడా ముందుకు వేయలేకపోతున్నాను."
వ్యాఖ్య: బలమైన మొసలి
(గ్రాహము) చేత పట్టుకోబడిన పాదము కలవాడై శంకరులు రోదించారు. "అమ్మా! నీటిలో
నన్ను మొసలి లాక్కెళ్తోంది (హ్రియతే), నేను ఒక్క అడుగు కూడా కదలలేకపోతున్నాను"
అని ఎంతో దీనంగా కేకలు వేశారు. 'హ' అనేది ఇక్కడ విచారాన్ని (ఖేదాన్ని) సూచిస్తుంది.
శ్లోకము 63
గృహగతా జననీ తదుపాశృణో-త్పరవశా ద్రుతమాప సరిత్తటమ్ |
మమ మృతేః ప్రథమం శరణం ధవ-స్తదను మే శరణం తనయో౽భవత్ || 63 ||
తాత్పర్యము: ఇంట్లో ఉన్న
తల్లి ఆర్యమాంబ ఆ కేకలు విని, పుత్రునిపై ప్రేమతో పరవశ అయిపోయి (తనను తాను మర్చిపోయి),
వేగంగా నది ఒడ్డుకు చేరుకుంది. ఆమె తనలో తాను ఇలా విలపించసాగింది: "నా
మరణానికి ముందు నాకు నా భర్తే దిక్కయ్యారు, ఆయన మరణం
తర్వాత నా కుమారుడే నాకు శరణు (ఆధారము) అయ్యాడు."
వ్యాఖ్య: తన కుమారుడి
రోదన విని తల్లి ఆర్యమాంబ అత్యంత వికల మనస్కురాలై పరుగుపరుగున నది తీరానికి
వచ్చింది. భర్త మరణానంతరం తన సర్వస్వం అయిన కుమారుడికి వచ్చిన ఆపదను చూసి ఆమె
హృదయం ద్రవించింది.
శ్లోకము 64
స చ మరిష్యతి నక్రవశం గతః శివ న మే౽జని హన్త పురా మృతిః |
ఇతి శుశోచ జనన్యపి తీరగా జలగతాత్మజవక్తగతేక్షణ ॥ 64 ||
తాత్పర్యము: "నాయనా! ఈ మొసలి
నిన్ను చంపేస్తుందా? అయ్యో శివా! నా కుమారుడి మరణాన్ని చూడక ముందే నేను చనిపోయి
ఉంటే బాగుండేది కదా!" అని నది ఒడ్డున నిలబడి, నీటిలో ఉన్న తన
కుమారుడి ముఖం వైపు దీనంగా చూస్తూ ఆమె ఎంతో శోకించింది.
వ్యాఖ్య: తీరానికి చేరిన
తల్లి తన కుమారుడి ముఖం మీదనే చూపు నిలిపి (జలగతాత్మజవక్త్రగతేక్షణ) విలపించింది.
"హే శివ! మంగళమూర్తివైన నీ భక్తురాలినైన నాకు ఇటువంటి అశుభం కలగడం ఏమిటి?
నా కుమారుడు మొసలి వశమై చనిపోతున్నాడా? అంతకంటే ముందే
నేను మరణించలేక పోయానే!" అని ఆమె ఆవేదన చెందింది. 'హంత' అనేది ఇక్కడ
అత్యంత కష్టాన్ని సూచిస్తోంది.
శ్లోకము 65
త్యజతి నూనమయం చరణం చలో జలచరో౽మ్బ తవానుమతేన మే | సకలసంన్యసనే
పరికల్పితే యది తవానుమతిః పరికల్పయే || 65 ||
తాత్పర్యము: "అమ్మా! ఒకవేళ
నేను సన్న్యాసం స్వీకరిస్తానంటే, ఈ మొసలి నా పాదాన్ని విడిచిపెడుతుంది. నీవు అనుమతినిస్తే,
నేను ఇప్పుడే ఈ క్లిష్ట స్థితిలో 'ఆతుర సన్న్యాసాన్ని' స్వీకరిస్తాను.
నీ సమ్మతి ఉంటేనే నేను ఈ నిర్ణయం తీసుకుంటాను."
వ్యాఖ్య: అత్యంత శోకంలో
ఉన్న తల్లిని చూసి శంకరులు ఒక మార్గాన్ని సూచిస్తున్నారు. ఇక్కడ ఒక రహస్యమైన
ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని వ్యాఖ్యాత వివరిస్తున్నారు: "దుఃఖం అనేది పాప ఫలితం. ఆ
పాపం భోగం వల్ల గానీ లేదా ధర్మం వల్ల గానీ నశిస్తుంది. సన్న్యాసం అనేది
పరమోత్కృష్టమైన ధర్మం. నేను సన్న్యాసం స్వీకరించిన మరుక్షణమే అలౌకికమైన పుణ్యం
లభించి, పాపమంతా నశించి, ఈ మొసలి భయం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది."
అని శంకరుల భావం. అందుకే విధివిధానంగా 'ప్రేషోచ్చారణ' (సన్న్యాస
మంత్రం) చేసి సన్న్యాసం స్వీకరించడానికి తల్లి అనుమతి కోరుతున్నారు.
శ్లోకము 66
ఇతి శిశౌ చకితా వదతి స్ఫుటం వ్యధిత సా౽నుమతిం ద్రుతమమ్బికా |
సతి సుతే భవితా మమ దర్శనం మృతవతస్తు తదు నేతి వినిశ్చయః || 66 ||
తాత్పర్యము: బాలుడైన
శంకరుడు ఆ విధంగా స్పష్టంగా చెప్పగా, భయంతో వణికిపోతున్న ఆ తల్లి వెంటనే (ద్రుతమ్)
అనుమతిని ఇచ్చింది. ఆమె మనసులో ఇలా నిశ్చయించుకుంది: "నా కుమారుడు బ్రతికి
ఉంటేనే కదా నేను చూడగలను? సన్న్యాసిగానైనా వాడు బ్రతికి ఉంటే చాలు, కనీసం
అప్పుడప్పుడైనా చూసుకోవచ్చు. ఒకవేళ మరణిస్తే ఇక ఎప్పటికీ చూడలేను కదా!"
వ్యాఖ్య: శంకరులు తన
పరిస్థితిని స్పష్టంగా వివరించగా, ఆర్యమాంబ మరేమీ ఆలోచించకుండా వెంటనే సమ్మతించింది. ఆమె
తర్కం చాలా సరళమైనది: సన్న్యాసిగా మారితే కొడుకు తనకు దూరం కావచ్చు, కానీ ప్రాణాలతో
ఉంటాడు. చనిపోతే అసలు చూడటానికే వీలుండదు. 'ఉ' అనే అవ్యయం
ఇక్కడ నిశ్చయాన్ని సూచిస్తుంది. కొడుకు ప్రాణాలను కాపాడుకోవడం కోసం ఆమె తన
మమకారాన్ని త్యాగం చేసి సన్న్యాసానికి అనుమతిని ఇచ్చింది.
ముఖ్య గమనిక - ఆతుర సన్న్యాసం:
మరణం సంభవించబోతోందని తెలిసినప్పుడు, సాధారణ
సన్న్యాస నియమాలు పాటించే అవకాశం లేనప్పుడు తీసుకునే సన్న్యాసాన్ని ఆతుర సన్న్యాసం అంటారు.
శంకరులు ఈ మొసలి ఘట్టం ద్వారా తన తల్లి హృదయాన్ని మార్చి, శాస్త్రబద్ధంగా
సన్న్యాసాశ్రమంలోకి ప్రవేశించారు.
శ్లోకము 67
తదను సంన్యసనం మనసా వ్యధా-దథ ముమోచ శిశుం ఖలనక్రకః |
శిశురుపేత్య సరిత్తటమత్రస-న్ప్రసువమేతదువాచ శుచా౽౽వృతామ్ || 67 ||
తాత్పర్యము: తల్లి అనుమతి
లభించిన వెంటనే, శంకరులు మనస్సులో సన్న్యాస మంత్రాలను ఉచ్చరించి సన్న్యాసం
స్వీకరించారు. ఆ మరుక్షణమే ఆ దుష్ట మొసలి బాలుడిని విడిచిపెట్టింది. అప్పుడు ఆ
బాలుడు (శంకరుడు) ఏమాత్రం భయం లేకుండా నది ఒడ్డుకు చేరుకుని, శోకంలో మునిగి
ఉన్న తన తల్లితో ఇట్లు పలికారు.
వ్యాఖ్య: తల్లి అనుమతి
రాగానే 'ఆతుర సన్న్యాస' విధి ప్రకారం శంకరులు సంకల్పం చేశారు. ఇక్కడ ఒక
లోతైన అర్థం ఉంది - సంసారం అనే అజ్ఞానమనే మొసలి పట్టు నుండి విముక్తి పొందాలంటే
సన్న్యాసం (జ్ఞానం) ఒక్కటే మార్గం. ఆశ్చర్యకరంగా, శంకరులు
ఒడ్డుకు రాగానే ఆయన ముఖంలో భయం లేదు, ఎందుకంటే ఆ మొసలి ఘట్టం ఆయన సృష్టించిన లీలే
(మాయా నిమితం). తనను కన్న తల్లిని (ప్రసువమ్) ఉద్దేశించి తదుపరి కర్తవ్యాన్ని
వివరించారు.
శ్లోకము 68
మాతర్విధేయమనుశాధి యత్ర కార్యం సంన్యాసినా తదు కరోమి న
సందిహే౽హమ్ | వస్త్రాశనే తవ యథేష్టమమీ ప్రదేయు-ర్గృహ్ణంతి యే ధనమిదం మమ
పైతృకం యత్ || 68 ||
తాత్పర్యము: "అమ్మా! ఇకపై ఒక
సన్న్యాసిగా నేను ఏమి చేయాలో ఆజ్ఞాపించు, నేను తప్పక పాటిస్తాను. నా తండ్రిగారి ఆస్తిని
(పైతృకం ధనం) ఎవరైతే పంచుకుంటారో, వారే నీకు కావలసిన ఆహారము, వస్త్రములు
మరియు ఇతర అవసరాలను సమకూర్చుతారు. ఇందులో ఎటువంటి సందేహం లేదు."
వ్యాఖ్య: సన్న్యాసి ఏమీ
సంపాదించకూడదు కాబట్టి, తల్లి పోషణ ఎలా జరుగుతుందనే ప్రశ్న ఇక్కడ తలెత్తుతుంది.
దానికి శంకరులు పరిష్కారం చూపారు. తన పిత్రార్జిత ఆస్తిని స్వీకరించే బంధువులే
తల్లి యోగక్షేమాలను చూసుకోవాలని, ఆమెకు కావలసిన వసతులు కల్పించాలని ఆయన శాసించారు.
సన్న్యాసిగా తాను ఏ నియమాలను పాటించాలో తల్లి అనుమతి కోరుతూనే, ఆమె లౌకిక
అవసరాలకు భరోసా ఇచ్చారు. ఇది వసంతతిలక వృత్తము.
శ్లోకము 69
దేహే౽మ్బ రోగవశగే చ సనాభయో౽మీ ద్రక్ష్యంతి శక్తిమనుసృత్య
సృతిప్రసంగే | అర్థగ్రహాజ్జనభయాచ్చ యథావిధానం కుర్యుశ్చ సంస్కృతిమమీ న
విభేయమీషత్ || 69 ||
తాత్పర్యము: "అమ్మా! నీకు
అనారోగ్యం చేసినా, లేదా నీ అంతిమ కాలం (సృతిప్రసంగే) సమీపించినా, మన బంధువులు
(సనాభయః) తమ శక్తి మేరకు నిన్ను కనిపెట్టుకుని ఉంటారు. నా ఆస్తిని
తీసుకున్నందువల్ల మరియు లోకనిందకు భయపడి అయినా వారు నీకు అంత్యసంస్కారాలను
విధివిహితంగా నిర్వహిస్తారు. కాబట్టి నీవు ఏమాత్రం భయపడకు."
వ్యాఖ్య: తల్లికి ఉన్న
అతిపెద్ద భయం - తను చనిపోతే అంత్యక్రియలు ఎవరు చేస్తారు? అనేది. శంకరులు
ఆమెను ఊరడిస్తూ, "నా ఆస్తిని తీసుకుంటున్న బంధువులకు (సపిండులకు) నిన్ను
చూసుకోవాల్సిన బాధ్యత ఉంది. వారు ధనం కోసం మరియు సమాజానికి భయపడి అయినా నీకు సేవ
చేస్తారు, నీ దహన సంస్కారాలను శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహిస్తారు" అని
భరోసా ఇచ్చారు. తద్వారా ఆమె మనసులోని ఆందోళనను పూర్తిగా తొలగించారు.
శ్లోకము 70
యజ్జీవితం జలచరస్య ముఖాత్తదిష్టం సంన్యాససంగరవశాన్మమ
దేహపాతే | సంస్కారమేత్య విధివత్కురు శంకర త్వం నో చేత్ప్రసూయ మమ కిం
ఫలమీరయ త్వమ్ || 70 ||
తాత్పర్యము: "నాయనా!
సన్న్యాసం స్వీకరిస్తానని నీవు చేసిన బాస (సంగర) వల్లే మొసలి నోటి నుండి నీవు
బ్రతికి బయటపడ్డావు, అది నాకు ఇష్టమే. కానీ, నేను
మరణించినప్పుడు నీవు ఎక్కడ ఉన్నా సరే, వచ్చి నాకు అంత్యక్రియలు (దాహ సంస్కారం) విధిగా
నిర్వహించు. అలా కాకుండా పరాయివారు నా కర్మలు చేస్తే, నిన్ను
కన్నందుకు నాకు దక్కే ఫలితం ఏమిటో నీవే చెప్పు!"
వ్యాఖ్య: బంధువులు
కర్మలు చేస్తారన్న శంకరుల మాటను తల్లి అంగీకరించలేదు. సన్న్యాసికి అంత్యక్రియలు
చేసే అధికారం లేకపోయినా, ఆమె తన పుత్రుడినే ఆ పని చేయమని కోరుతోంది. "ఓ శంకరా!
నీవు సాక్షాత్తు పరమేశ్వరుడివి, నీకు ఇటువంటి దోషాలు అంటవు. కొడుకు ఉండి కూడా అంత్యక్రియలకు
నోచుకోకపోతే, ఈ జన్మకు అర్థం లేదు" అని ఆమె తన పట్టుదలను (నిర్బంధం)
వ్యక్తపరిచింది.
శ్లోకము 71
అహ్న్యమ్బ రాత్రిసమయే సమయాంతరే వా సంచింతయ స్వవశగా౽వశగా౽థ
వా మామ్ | ఏష్యామి తత్ర సమయం సకలం విహాయ విశ్వాసమాప్నుహి మృతావపి
సంస్కరిష్యే || 71 ||
తాత్పర్యము: "అమ్మా! పగలు
గానీ, రాత్రి గానీ, లేదా మరే సమయంలోనైనా సరే - నీవు స్వస్థతగా ఉన్నప్పుడు లేదా
అనారోగ్యం వల్ల వివశవై ఉన్నప్పుడు - నన్ను ఒక్కసారి స్మరించు. నేను ఎక్కడున్నా,
ఏ పనిలో ఉన్నా, సన్న్యాస నియమాలను కూడా పక్కన పెట్టి నీ వద్దకు
చేరుకుంటాను. నా మాట నమ్ము, నీవు మరణించినా నేనే నీకు అంత్యసంస్కారాలు
నిర్వహిస్తాను."
వ్యాఖ్య: తల్లి ఆవేదనను
చూసి శంకరులు సన్న్యాస ధర్మాలకు అతీతమైన అద్భుత వాగ్దానం చేశారు. సాధారణంగా
సన్న్యాసికి ఎటువంటి లౌకిక బంధాలు ఉండవు, కర్మకాండలు చేయకూడదు. కానీ, తల్లి పట్ల
తనకున్న భక్తితో ఆయన "సమయం సకలం విహాయ" (ఆచార వ్యవహారాలన్నీ
విడిచిపెట్టి) వస్తానని చెప్పారు. ఇది శంకరుల మాతృభక్తికి పరాకాష్ఠ.
శ్లోకము 72
సంన్యస్తవాన్ శిశురయం విధవమనార్థాం క్షిప్త్వేతి మాం ప్రతి
కదా౽పి న చింతనీయమ్ | యావన్మయా స్థితవతా ఫలమాపనీయం మాతస్తతః శతగుణం ఫలమాపయిష్యే ||
72 ||
తాత్పర్యము: "అమ్మా! 'ఈ బాలుడు
విధవరాలైన, అనాథ అయిన నన్ను వదిలేసి సన్న్యాసం తీసుకున్నాడు' అని నా గురించి
ఎప్పుడూ బాధపడకు. కొడుకుగా నీ దగ్గరే ఉండి నేను నీకు ఎంతటి సేవ (ఫలితం) చేయగలనో,
సన్న్యాసిగా మారి నీకు అంతకంటే నూరు రెట్లు ఎక్కువ ఫలితాన్ని (మోక్షాన్ని)
ప్రసాదిస్తాను."
వ్యాఖ్య: తల్లి మనసులో
తను అనాథనయ్యాననే భావన రాకుండా శంకరులు ఈ మాట చెప్పారు. గృహస్థుడిగా ఉండి చేసే సేవ
కంటే, జ్ఞానిగా, సన్న్యాసిగా ఆయన తన తల్లికి కలిగించే ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి
చాలా గొప్పది. 'శతగుణం' అనగా అనంతమైన పుణ్యఫలాన్ని, చివరకు
ముక్తిని ఆమెకు కలిగిస్తానని ఆయన మాట ఇచ్చారు.
శ్లోకము 73
ఇత్థం స మాతరమనుగ్రహణేచ్చురుక్త్వా ప్రోచే సనాభిజనమేష
విచక్షణాగ్ర్యః | సంన్యాసకల్పితమనా వ్రజితో౽స్మి దూరం తాం నిక్షిపామి
జననీమధవాం భవత్సు || 73 ||
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా
తల్లిని అనుగ్రహించి, వివేకవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన శంకరులు తన బంధువులను (సనాభిజనము)
పిలిచి ఇలా పలికారు: "నేను సన్న్యాసం స్వీకరించాలని నిశ్చయించుకున్నాను.
జ్ఞానాన్వేషణలో నేను సుదూర ప్రాంతాలకు వెళ్లవలసి ఉంది. కావున, భర్త లేని నా
తల్లిని మీ సంరక్షణలో ఉంచుతున్నాను. మీరు ఈమెను జాగ్రత్తగా చూసుకోవాలి."
వ్యాఖ్య: వివేకవంతుడైన
(విచక్షణాగ్ర్యః) శంకరులు తన సపిండ బంధువులను (సనాభయః) పిలిచి తన నిర్ణయాన్ని
ప్రకటించారు. 'దూరం వ్రజితః' అనగా ఆయన మనస్సు అప్పటికే పరమాత్మ వైపు, గురువును
వెతకడం వైపు ప్రయాణమైందని అర్థం. అనాథగా మిగిలిన తన తల్లిని రక్షించే భారాన్ని
బంధువులపై ఉంచి, వారిని బాధ్యులను చేశారు.
శ్లోకము 74
ఏవం సనాభిజనముత్తమముత్తమాగ్ర్యః శ్రీమాతృకార్యమభిమాద్య
కరద్వయేన | సంప్రార్థయన్ స్వజననీం వినయేన తేషు
న్యక్షేపయన్నయనజామ్బునిషిఞ్చమానామ్ || 74 ||
తాత్పర్యము: ఉత్తముడైన
శంకరులు తన తల్లి యోగక్షేమాలను గురించి ఆ ఉత్తమ బంధువులకు వివరంగా చెప్పారు. తన
రెండు చేతులూ జోడించి (ముకుళిత హస్తాలతో) వారిని ప్రార్థిస్తూ, కన్నీళ్లతో
నిండిన కళ్లతో ఉన్న తన తల్లిని అత్యంత వినయంతో ఆ బంధువుల సంరక్షణలో ఉంచారు.
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంలో
కరుణ రసం ఉట్టిపడుతుంది. శంకరులు కేవలం చెప్పి ఊరుకోలేదు, చేతులు జోడించి
బంధువులను అర్థించారు. దీనివల్ల తల్లి పట్ల ఆయనకు ఉన్న గౌరవం, ఆమె రక్షణ పట్ల
ఆయనకు ఉన్న శ్రద్ధ వ్యక్తమవుతున్నాయి. కన్నీళ్లు మున్నీరుగా విలపిస్తున్న తల్లిని
బంధువుల చేతుల్లో పెట్టి, ఆమెను కనిపెట్టుకుని ఉండమని కోరారు. ఇక్కడ 'ఉత్తమ' అనే పదం
బంధువులు కూడా యోగ్యులని, వారు ఆమెను బాగా చూసుకోగలరని శంకరులకు ఉన్న నమ్మకాన్ని
సూచిస్తుంది.
విశేషం - కరుణ రసము:
వ్యాఖ్యానంలో చెప్పబడినట్లుగా, ఇక్కడ శంకరుల
తల్లి పట్ల ఉన్న అపారమైన ప్రేమ, వియోగం వల్ల కలిగిన దుఃఖం, మరియు
సన్న్యాసం కోసం ఆమెను విడిచి వెళ్లవలసిన అనివార్యత - ఇవన్నీ కలిసి కరుణ రసాన్ని పండిస్తున్నాయి.
ఒక పక్క జ్ఞాన వైరాగ్యాలు, మరోపక్క మాతృభక్తి మధ్య జరిగే ఈ సంఘర్షణ శంకరుల
వ్యక్తిత్వంలోని మానవీయ కోణాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.
శ్లోకము 75
ఆత్మీయమందిరసమీపగతామథాసౌ చక్రే విదూరగనదీం జననీహితాయ |
తత్తీరసంశ్రితయదూద్వహధామ కించి- త్సా నిమ్నగా౽౽రభత తాడయితుం తరంగైః ||
75 ||
తాత్పర్యము: తల్లి సౌకర్యం
కోసం, ఇంటికి దూరంగా ఉన్న పూర్ణా నదిని శంకరులు తన తపోబలంతో ఇంటి ప్రక్కకే వచ్చేలా
చేశారు. అయితే, ఆ నది తన ఉవ్వెత్తున లేచే తరంగాలతో (అలలతో), నది ఒడ్డునే
ఉన్న శ్రీకృష్ణుడి (యదూద్వహ) ఆలయాన్ని తాకడం ప్రారంభించింది.
వ్యాఖ్య: శంకరులు
సన్న్యాసం తీసుకుని వెళ్ళేముందు, వృద్ధురాలైన తన తల్లి స్నానం కోసం నదికి వెళ్ళలేదని
గ్రహించి, నదిని ఇంటి వద్దకే రప్పించారు. 'నిమ్నగా'
అనగా నది. అది తన అలలతో అక్కడి కృష్ణుడి గుడిని తాకింది. శంకరులు చేసిన ఈ పని
తల్లి పట్ల ఆయనకు ఉన్న అపారమైన అనురాగానికి నిదర్శనం.
శ్లోకము 76
వర్షాసు వర్ధతి హరౌ జలమేత్య కించి- దంతఃపురం భగవతో౽పనునోద
మృత్సామ్ | ఆరబ్ధ మూర్తిరనఘా చలితుం క్రమేణ దేవో౽విభేదివ న ముంచతి
భీరుహింసామ్ || 76 ||
తాత్పర్యము: వర్షాకాలంలో
ఇంద్రుడు (హరి) సమృద్ధిగా వర్షించగా, నదిలో నీరు పెరిగి శ్రీకృష్ణుడి గర్భాలయంలోకి
(అంతఃపురం) ప్రవేశించింది. ఆ నీటి తాకిడికి విగ్రహం అడుగున ఉన్న మట్టి (మృత్సా)
కరిగిపోవడంతో, ఆ పవిత్రమైన కృష్ణ విగ్రహం నెమ్మదిగా కదలడం ప్రారంభించింది.
అప్పుడు ఆ దేవుడు (కృష్ణుడు) భయపడినట్లుగా అనిపించింది, ఎందుకంటే ఎవరూ
కూడా 'భీరువును' (స్త్రీ రూపంలో ఉన్న నదిని) హింసించడానికి ఇష్టపడరు కదా!
వ్యాఖ్య: నది నీరు
గుడిలోకి చేరి విగ్రహం కదిలేలా చేసింది. ఇక్కడ ఒక అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్షను
వ్యాఖ్యాత వివరించారు:
- సాక్షాత్తు పరమేశ్వరావతారమైన శంకరులే తన తల్లి కోసం ఆ
నదిని ఇక్కడికి రప్పించారు. కాబట్టి కృష్ణుడు ఆ నదిని (శంకరుల ఆజ్ఞను)
ఎదిరించలేక పోయాడు.
- నది స్త్రీ రూపం (భీరు). ధర్మశాస్త్రం ప్రకారం
స్త్రీని లేదా భయపడేవారిని హింసించకూడదు. అందుకే కృష్ణుడు ఆ నదిని
శిక్షించకుండా, విగ్రహం కదులుతున్నా మౌనంగా ఉండిపోయాడు.
- నిజానికి హరి (విష్ణువు), హర
(శివుడు/శంకరుడు) ఇద్దరూ ఒక్కటే. భక్తులను అనుగ్రహించడానికి వారు ఆడే లీలా
నాటకమిది.
శ్లోకము 77
ప్రస్థాతుకామమనఘం భగవాననఙ్గ-వాచా౽వదత్కథమపి ప్రణిపత్య మాతుః | పాదారవిందయుగలం పరిగృహ్య చా౽౽జ్ఞాం శ్రీశంకరం జనహితైకరసం స కృష్ణః || 77 ||
తాత్పర్యము: నిర్దోషియు, లోకకల్యాణమే పరమావధిగా
కలిగినవాడునైన శ్రీశంకరుడు, తన తల్లి పాదపద్మాలకు నమస్కరించి, అతి కష్టం మీద ఆమె అనుమతిని పొంది ప్రయాణమవ్వడానికి సిద్ధపడగా - ఆ గ్రామంలో
వెలసిన భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు అశరీరవాణి (ఆకాశవాణి) ద్వారా ఆయనతో ఇట్లు పలికెను.
వ్యాఖ్య: శంకరులు తన తల్లి అనుమతి పొంది సన్న్యాస దీక్ష కోసం
బయలుదేరుతున్నారు. ఆయన వెళ్లడానికి కారణం స్వార్థం కాదు, 'జనహితైకరసం' - అంటే కేవలం లోకోపకారం కోసమే. అటువంటి శంకరులను
ఉద్దేశించి, ఆ గ్రామ దేవాలయములోని శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత ప్రేమతో
(కథమపి) అశరీర వాణి ద్వారా మాట్లాడాడు.
శ్లోకము 78
ఆనేష్ట దూరగనదీం కృపయా భవాన్యాం సా మా౽తిమాత్రమనిశం బహులోర్మిహస్తైః | క్లిశ్నాతి తాడనపరా వద కో౽భ్యుపాయో వస్తుం క్షమే న నితరాం ద్విజపుత్ర యాసి || 78 ||
తాత్పర్యము: "ఓ ద్విజపుత్రా! నీవు దయతో నీ తల్లి కోసం ఎక్కడో
దూరంగా ఉన్న నదిని ఇక్కడికి రప్పించావు. కానీ, ఆ నది తన పెద్ద పెద్ద
అలలనే చేతులతో నన్ను నిరంతరం కొడుతూ బాధిస్తోంది. నేను ఇక్కడ ఉండలేకపోతున్నాను.
దీనికి ఉపాయం ఏమిటో చెప్పు? నీవు కూడా వెళ్ళిపోతున్నావు, ఇక నన్ను ఇక్కడ ఎవరు రక్షిస్తారు?"
వ్యాఖ్య: శ్రీకృష్ణుడు శంకరులను 'ద్విజపుత్ర' అని సంబోధిస్తూ తన కష్టాన్ని చెప్పుకున్నాడు. శంకరులు
తల్లి కోసం తెచ్చిన నది ఉధృతికి కృష్ణుడి ఆలయం మునిగిపోతోంది. "నీవు
వెళ్లిపోతే నా పరిస్థితి ఏమిటి?"
అని భగవంతుడు లీలగా
ప్రశ్నించాడు.
శ్లోకము 79
ఆకర్ణ్య వాచమితి తామతనుం గురుర్నః ప్రోద్ధృత్య కృష్ణమచలమ్ శనకైర్భుజాభ్యామ్ | ప్రాతిష్ఠిపన్నికట ఏవ న యత్ర బాధా నద్యేత్యుదీర్య సుఖమాస్స్వ చిరాయ చేతి || 79 ||
తాత్పర్యము: మన గురువైన శ్రీశంకరుడు ఆ అశరీర వాణిని విని, ఆ కృష్ణ విగ్రహాన్ని (అచలము - కదల్చలేనిదైనా) తన రెండు చేతులతో మెల్లగా పైకి
లేపి, నది అలల తాకిడి లేని సురక్షితమైన ప్రదేశంలో తిరిగి
ప్రతిష్ఠించారు. "ఇక్కడ నీకు నది వల్ల ఎటువంటి బాధ ఉండదు, ఇక చిరకాలం సుఖంగా ఇక్కడే ఉండు" అని పలికారు.
వ్యాఖ్య: శంకరులు తన బాహుబలంతో మరియు దైవబలంతో ఆ భారీ
విగ్రహానికి ఎటువంటి భంగము కలగకుండా (అవయవభంగము లేకుండా) తీసి ప్రక్కనే ఎత్తైన
ప్రదేశంలో ప్రతిష్ఠించారు. కృష్ణుడికి అభయమిచ్చి తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించారు.
శ్లోకము 80
తస్మాత్స్వమాతురపి భక్తివశాదనుజ్ఞా-మాదాయ
సంసృతిమహాబ్ధివిరక్తిమాన్సః | గన్తుం మనో వ్యధిత సంన్యసనాయ దూరం కిం నౌస్థితః
పతితుమిచ్ఛతి వారిరాశౌ || 80 ||
తాత్పర్యము: శ్రీకృష్ణుని
నుండి మరియు తన తల్లి నుండి భక్తితో అనుజ్ఞ పొంది, సంసారమనే
మహాసముద్రం పట్ల విరక్తి చెందిన ఆ శంకరుడు, సన్న్యాసం
స్వీకరించడానికి సుదూర ప్రాంతాలకు వెళ్లాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఓడలో సురక్షితంగా
కూర్చున్న వాడు తిరిగి సముద్రంలో పడాలని కోరుకోడు కదా! అలాగే, వైరాగ్యమనే
ఓడను అధిరోహించిన ఆయన తిరిగి సంసార సముద్రంలో పడాలని అనుకోలేదు.
వ్యాఖ్య: శంకరులు తన
గమ్యాన్ని నిశ్చయించుకున్నారు. ఇక్కడ ఒక చక్కని దృష్టాంతం (ఉదాహరణ) ఇవ్వబడింది.
వైరాగ్యం అనేది ఒక నౌక (ఓడ) వంటిది. సంసారం అనేది అపారమైన సముద్రం. జ్ఞాని అయిన
వాడు వైరాగ్యమనే ఓడను ఆశ్రయించి సంసార సముద్రాన్ని దాటాలని చూస్తాడు తప్ప, తిరిగి ఆ
నీళ్లలో పడాలని (మళ్లీ సంసార బంధాల్లో చిక్కుకోవాలని) అనుకోడు. అందుకే ఆయన
సన్న్యాసం కోసం ఇల్లు విడిచి వెళ్లారు.
శ్లోకము 81
ఇత్థం సుధీః స నిరవగ్రహమాతృలక్ష్మీ-శానుగ్రహో
ఘటజబోధితభావివేదీ | ఏకాంతతో విగతభోగ్యపదార్థతృష్ణః కృష్ణే ప్రతీచి నిరతో
నిరగాన్నిశాన్తాత్ || 81 ||
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా,
తల్లి యొక్క మరియు లక్ష్మీపతియైన శ్రీకృష్ణుని యొక్క సంపూర్ణ అనుగ్రహాన్ని
పొంది, అగస్త్య మహర్షి (ఘటజుడు) చెప్పిన తన భవిష్యత్తును ఎరిగినవాడై, లౌకిక భోగాలపై
ఎటువంటి ఆశ లేని ఆ వివేకవంతుడైన శంకరుడు తన గృహము (నిశాంతము) నుండి బయలుదేరారు.
ఆయన తన లోపల ఉన్న ప్రత్యగాత్మ స్వరూపమైన కృష్ణుని యందే మనస్సు లగ్నం చేసి
ప్రయాణమయ్యారు.
వ్యాఖ్య: శంకరుల
ప్రస్థానానికి కావలసిన ముఖ్యమైన 'పాథేయం' (దారి ఖర్చు లేదా సంబలము) ఏమిటంటే తల్లి మరియు దైవము యొక్క
దీవెనలు. 'నిరవగ్రహ' అంటే ఎటువంటి ఆటంకాలు లేని అనుగ్రహం అని అర్థం.
- ఘటజబోధితభావివేదీ: అగస్త్యుడు తన ఆయుష్షు గురించి చెప్పిన విషయాలను ఆయనకు గుర్తుంది. కాలం తక్కువగా
ఉందని, చేయవలసిన పని (ధర్మ స్థాపన) ఎక్కువగా ఉందని ఆయనకు
తెలుసు.
- కృష్ణే ప్రతీచి: ఇక్కడ 'కృష్ణ' అంటే కేవలం బయట ఉన్న విగ్రహం కాదు. 'కృషి' అంటే ఉనికి (సత్తు), 'ణ'
అంటే ఆనందం. సచ్చిదానంద స్వరూపమైన పరబ్రహ్మము తనలోపల
(ప్రతీచి - ప్రత్యగాత్మ) ఉన్నాడని తెలుసుకుని, ఆయన
అచంచలమైన నిష్ఠతో బయలుదేరారు.
శ్లోకము 82
యస్య త్రినేత్రాపరవిగ్రహస్య కామేన నాస్థీయత దృక్పథే౽పి |
తన్మూలకః సంసృతిపాశబంధః కథం ప్రసజ్యేత మహానుభావే || 82 ||
తాత్పర్యము: మూర్తీభవించిన
పరమశివుని రెండవ విగ్రహము వంటివాడు (అపర విగ్రహః), ముక్కంటి
స్వరూపుడైన ఏ మహానుభావుని (శంకరుల) కంటిచూపు మేరలో కూడా నిలబడలేక కాముడు
దహించబడ్డాడో/పారిపోయాడో, అట్టి మహనీయుడికి కామమూలకమైన ఈ సంసార పాశబంధాలు ఎలా
చుట్టుకుంటాయి? (అవి ఆయనను ఏమాత్రం ప్రభావితం చేయలేవు).
వ్యాఖ్య: శంకరాచార్యులు
సాక్షాత్తు శివావతారము. పూర్వం శివుడు తన మూడవ కంటితో మన్మథుడిని ఎలా దహించాడో,
అదే విధంగా శంకరుల జ్ఞాననేత్రం ముందు కామము (కోరికలు) నిలబడలేదు. 'కామమయ ఏవాయం
పురుషః' అని శ్రుతి చెబుతోంది—అంటే మనిషి కోరికల వల్లనే పుడతాడు.
కానీ శంకరులు పుట్టుకతోనే 'ఊర్ధ్వరేతస్కులు' (కామమును జయించినవారు). కాబట్టి కామము వల్ల కలిగే
సంసార బంధం ఆయనకు అంటదు.
శ్రీమద్భగవద్గీతలోని 3వ అధ్యాయం
(కర్మయోగం), 39వ శ్లోకం. మాధవీయ శంకర విజయములోని 82వ శ్లోక
వ్యాఖ్యానంలో, కామము (కోరిక) అనేది మనిషిని ఎలా బంధిస్తుందో వివరించడానికి
ఈ గీతా వాక్యాన్ని ప్రమాణంగా తీసుకున్నారు.
ఆవృతం జ్ఞానమేతేన జ్ఞానినో నిత్యవైరిణా | కామరూపేణ
కౌంతేయ దుష్పూరేణానలేన చ ||
ప్రతిపదార్థం:
- కౌంతేయ: ఓ అర్జునా!
- జ్ఞానినః నిత్యవైరిణా: జ్ఞానికి నిరంతర శత్రువైనట్టి,
- కామరూపేణ: కోరిక రూపంలో ఉన్నట్టి,
- దుష్పూరేణ: ఎంతటి భోగాల వల్లా తృప్తి చెందని (నింపడానికి
వీలుకాని),
- అనలేన చ: అగ్ని వంటిదైన ఈ కామము చేత,
- జ్ఞానమ్ ఆవృతమ్: వివేకము/జ్ఞానము కప్పబడి ఉన్నది.
తాత్పర్యము:
ఓ కౌంతేయా! నిప్పును పొగ కమ్మినట్లు, అద్దమును
దుమ్ము కప్పినట్లు... జ్ఞానికి నిత్య శత్రువైన ఈ 'కామము'
(కోరిక) మనిషి యొక్క జ్ఞానాన్ని కప్పివేస్తుంది. ఈ కామము అగ్ని వంటిది; అగ్నిలో సమిధలు
వేసేకొద్దీ అది ఇంకా ప్రజ్వరిల్లుతుందే తప్ప ఆరిపోదు. అలాగే కోరికలు తీర్చేకొద్దీ
అవి పెరుగుతాయే తప్ప తృప్తి చెందవు.
శంకర విజయము - సందర్భము
మాధవీయ శంకర విజయములోని 82వ శ్లోక
వ్యాఖ్యానంలో ఈ గీతా వాక్యాన్ని ఎందుకు ప్రస్తావించారంటే:
- కామము - సంసార బంధం: సామాన్య మానవులు కామము (కోరికల) వల్లే సంసార చక్రంలో
చిక్కుకుంటారు. జ్ఞానాన్ని కప్పివేసే ఈ కామమే సంసార పాశానికి మూలం.
- శంకరుల వైశిష్ట్యం: శంకరాచార్యులు సాక్షాత్తు శివావతారము. శివుడు
మన్మథుడిని (కాముడిని) దహించినవాడు. కాబట్టి, సామాన్యుల
జ్ఞానాన్ని కప్పివేసే ఆ "నిత్య శత్రువు" (కామము), శంకరుల దరిదాపుల్లోకి కూడా వెళ్లలేదు.
- వైరాగ్యం: ఎవరి జ్ఞానమైతే కామము చేత ఆవృతం (కప్పబడి) కాదో,
వారే ఉత్తమ సన్న్యాసులు. శంకరులు అటువంటి నిత్యశుద్ధ,
జ్ఞాన స్వరూపులని నిరూపించడానికి ఈ గీతా శ్లోకాన్ని
ఉదాహరణగా చూపారు.
ముగింపు: "జ్ఞానినో నిత్యవైరిణా" - అంటే జ్ఞాని ఈ
కోరికను తన శత్రువుగా ముందే గుర్తిస్తాడు, కానీ అజ్ఞాని దానిని సుఖమని భావించి మోసపోతాడు.
శంకరులు ఆ కామమును పూర్తిగా జయించి, లోకానికి అద్వైత జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించడానికి
సిద్ధమయ్యారు.
శ్లోకము 83
స్మరేణ కిల మోహితౌ విధివిధూ చ జాతూత్పథౌ తథా౽హమపి
మోహినీకచకుచాదివీక్షాపరః | అగామహహ మోహినీమితి విమృశ్య సో౽జాగరీ-ద్యతీశవపుషా శివః
స్మరకృతార్తివార్తోజ్జితః || 83 ||
తాత్పర్యము: "పూర్వం
మన్మథుని (స్మరుడు) వల్ల బ్రహ్మ దేవుడు, చంద్రుడు వంటి వారు కూడా మోహితులై మార్గం
తప్పారు. సాక్షాత్తు నేను కూడా (శివుడిగా ఉన్నప్పుడు) విష్ణువు ధరించిన మోహినీ
రూపాన్ని చూసి వెన్నంటి వెళ్లాను కదా!" అని విచారించి (శివుడు), ఆ మన్మథుడు
కలిగించే పీడల వాసన కూడా లేని ఒక 'యతీశ్వర' (శంకరాచార్యుల) రూపం ధరించి ఇక్కడ జాగ్రత్తగా (మేల్కొని)
ఉన్నారు.
వ్యాఖ్య: ఇది అత్యంత
చమత్కారము మరియు తత్త్వము కలిగిన శ్లోకము. శివుడు తన మనసులో ఇలా అనుకున్నాడట:
"గతంలో మోహినీ రూపం చూసి నేను కూడా కొంచెం చలించాను. ఇప్పుడు అట్టి అపప్రథ
రాకూడదు." అందుకే ఈసారి ఆయన బాలుడిగా, యతీశ్వరుడిగా
(సన్న్యాసిగా) అవతరించారు. ఈ రూపంలో కామదేవుని ఆటలు సాగవు.
- అజాగరీత్: అంటే మేల్కొని ఉండటం. ఇక్కడ జ్ఞానంతో మేల్కొని ఉండటం
అని అర్థం.
- స్మరకృతార్తివార్తోజ్జితః: మన్మథుడు కలిగించే బాధల 'వార్త'
(కనీసం ఆ ఊసు కూడా) లేని స్థితి. అట్టి పరమ పవిత్రమైన
యతి రూపంలో శివుడు లోకకల్యాణానికి సిద్ధమయ్యారు.
విశేషం:
శంకరాచార్యుల సన్న్యాసం కేవలం ఒక ఆశ్రమ స్వీకారం కాదు,
అది కామము మరియు అజ్ఞానముపై సాధించిన సంపూర్ణ విజయం. ఈ శ్లోకాలతో ఆయనలోని
దైవత్వం స్థిరపరచబడింది.
శ్లోకము 84
నిష్పత్రా౽కురుతాసురానపి సురాన్మారః సపత్రా౽కరో- దప్యన్యాన్నిహ నిష్కులా౽కృతతరాం గంధర్వవిద్యాధరాన్ ||
యో ధానుష్కవరో నరాననలసా-త్కృత్వోదలాసీదలమ్ యస్తస్మిన్నశుశూరతైష
మునిభిర్వర్ణ్యః కథం శంకరః || 84 ||
తాత్పర్యము: ధనుర్ధారియైన
మన్మథుడు తన బాణాలతో అసురులను 'నిష్పత్రులను' (బాణాలు శరీరాన్ని చీల్చుకుంటూ అవతలి వైపుకు
వెళ్ళడం), దేవతలను 'సపత్రులను' (బాణాలు శరీరంలోనే దిగబడటం) చేశాడు. గంధర్వ విద్యాధరులను
వివశులను (నిష్కులను) చేశాడు. మనుష్యులను కామాగ్నిలో వేసి కాల్చివేసి విహరించాడు.
అటువంటి మహా బలుడైన మన్మథుడినే ఎదిరించి, తన శౌర్యాన్ని ప్రకటించినవాడు ఈ శంకరుడు. అట్టి
శంకరుని మహిమను వర్ణించడం మునులకు కూడా సాధ్యమా?
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ 'నిష్పత్ర',
'సపత్ర', 'నిష్కుల' అనే పదాలను వ్యాకరణాంశాలతో (డాచ్ ప్రత్యయం) కవి
చమత్కరించారు.
- మన్మథుడు ముల్లోకాలను జయించిన వీరుడు. దేవతలు, అసురులు, గంధర్వులు ఎవరూ ఆయన
బాణాలకు అతీతులు కారు.
- కానీ శంకరుడు ఆ మన్మథుడినే 'శౌర్యము'తో జయించారు (అశుశూరత). అనగా కామము ఆయనను ఏమీ
చేయలేకపోయింది. అట్టి లోకోత్తర పురుషుని వైభవం వర్ణనాతీతం. ఇది శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తము.
శ్లోకము 85
శాంతిశ్చావశయన్మనో గతిముఖా దాంతిర్న్యరుద్ధక్రియా ఆధాత్తా విషయంతరాదుపరతిః క్షాంతిర్మృదుత్వం వ్యధాత్ ||
ధ్యానైకోత్సుకతాం సమాధివితతిశ్చక్రే తథా౽౽స ప్రియా శ్రద్ధా హంత
వసుప్రథా౽స్య తు కుతో వైరాగ్యతో బోధ నో || 85 ||
తాత్పర్యము: శ్రీశంకరునిలో
కలిగిన అపారమైన వైరాగ్యం వల్ల - 'శాంతి' ఆయన మనస్సును స్వాధీనం చేసుకుంది; 'దాంతి' బాహ్యేంద్రియాల
చలనాన్ని (నడక, మాట మొదలైనవి) నిరోధించింది; 'ఉపరతి' మనస్సును ఇతర
విషయాల వైపు వెళ్లకుండా అడ్డుకుంది; 'క్షాంతి' (ఓర్పు) ఆయనలో
అంతులేని మృదుత్వాన్ని నింపింది; 'సమాధి' ఆయన చిత్తాన్ని నిరంతరం ధ్యానంలో ఉంచింది. ఇంకా ప్రియమైన 'శ్రద్ధ'
ఆయనకు అండగా నిలిచింది. ఇటువంటి వైరాగ్యం వల్ల కలిగే జ్ఞానోదయం (బోధ) ఎవరికి
కలుగుతుంది? (కేవలం శంకరులకే సాధ్యం).
వ్యాఖ్య: సన్న్యాసికి
ఉండవలసిన 'షట్సంపత్తి' (శాంతి, దాంతి, ఉపరతి, తితిక్ష/క్షాంతి,
శ్రద్ధ, సమాధానం) శంకరులలో ఎలా పరిపూర్ణంగా ఉన్నాయో ఇక్కడ
వర్ణించబడింది.
- శాంతి: మనస్సును నిగ్రహించడం.
- దాంతి: బాహ్య ఇంద్రియాలను (కళ్లు, కాళ్లు,
వాక్కు) అదుపులో ఉంచడం.
- ఉపరతి: శాస్త్రవిహిత కర్మలను కూడా వదిలి ఆత్మారాముడై ఉండటం.
- క్షాంతి (తితిక్ష): కష్టసుఖాలను, శీతోష్ణాలను సమానంగా
భరించడం.
- సమాధి: చిత్తాన్ని ఏకాగ్రంగా ఉంచడం.
- శ్రద్ధ: గురువు మరియు వేదాంత వాక్యాల యందు నమ్మకం.
ఈ గుణాలన్నీ శంకరులలో అలంకారాలుగా మారాయి. ఆయన వైరాగ్యం
కేవలం బాహ్యమైనది కాదు, అది అత్యంత లోతైన అంతర్గత పరిణామం.
ముగింపు: ఇక్కడ శంకరుల
అంతరంగిక సౌందర్యం వర్ణించబడింది. లోకము కామముతో (84వ శ్లోకం)
నిండి ఉంటే, శంకరులు మాత్రం శాంతి, దాంతి వంటి
దైవీ సంపదతో (85వ శ్లోకం) విరాజిల్లుతున్నారు.
శ్లోకము 86
విజనతావనితాపరితోషితో విధివితీర్ణకృతాత్మతనుస్థితిః |
పరిహరన్ మమతాం గృహగోచరాం హృద్యగేన శివేన సమం యయౌ || 86 ||
తాత్పర్యము: నిర్జన
ప్రదేశము (విజనత) అనే కాంతతో సంతోషాన్ని పొందుతూ, ప్రారబ్ధవశాత్తు
లభించే దానితోనే దేహాన్ని పోషించుకుంటూ, గృహము మరియు కుటుంబంపై ఉన్న మమకారాన్ని పూర్తిగా
వదిలివేసి, తన హృదయంలో వెలిగే ఆ పరమశివునితో (పరబ్రహ్మముతో) కూడి ఆయన
ప్రయాణమయ్యారు.
వ్యాఖ్య: శంకరులు
సన్న్యాసిగా ఎలా ప్రయాణించారో ఇక్కడ వివరించబడింది. సాధారణంగా మనుషులు
భార్యాబిడ్డలతో సుఖపడతారు, కానీ శంకరులకు 'ఏకాంతం' లేదా 'నిర్జనత'యే ప్రియురాలి వలె ఆనందాన్ని ఇచ్చింది. ఆయన
భోజనం కోసం ఎవరినీ అర్థించలేదు, 'విధి' (దైవం) ఇచ్చిన దానితోనే తృప్తి పడ్డారు. ఆయన ఒంటరిగా
వెళ్తున్నట్లు కనిపించినా, నిజానికి ఆయన తన హృదయస్థుడైన శివుడితో (అద్వైత బ్రహ్మముతో)
కలిసి వెళ్తున్నారు. ఇది ద్రుతవిలంబిత
వృత్తము.
శ్లోకము 87
గచ్ఛన్వనాని సరితో నగరాణి శైలాన్-గ్రామాంజనానపి పశూన్పథి
సో౽పి పశ్యన్ | నన్వైంద్రజాలిక ఇవాద్భుతమింద్రజాలం బ్రహ్మైవ పరిదర్శయతీతి
మేనే || 87 ||
తాత్పర్యము: ఆయన
మార్గమధ్యంలో అడవులు, నదులు, నగరాలు, పర్వతాలు, గ్రామాలు, మనుషులు మరియు పశువులను చూస్తూ వెళ్తున్నారు. అయితే,
ఒక ఇంద్రజాలికుడు (మాయావి) అద్భుతమైన ఇంద్రజాలాన్ని ఎలా ప్రదర్శిస్తాడో,
అలాగే బ్రహ్మమే మాయాశక్తితో ఈ జగత్తు అనే ఇంద్రజాలాన్ని చూపిస్తోందని ఆయన
భావించారు.
వ్యాఖ్య: ఇది అద్వైత
వేదాంత సారాంశం. శంకరులు బాహ్య ప్రపంచాన్ని చూస్తున్నారు, కానీ దానిని
సత్యమని నమ్మలేదు. ఒక ఇంద్రజాలికుడు చేసే విన్యాసాలు ఎలాగైతే భ్రమ కలిగిస్తాయో,
ఈ అడవులు, కొండలు అన్నీ కూడా పరబ్రహ్మముపై మాయ వల్ల కలిగిన తోపులేనని
ఆయన గ్రహించారు. 'బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్య' అనే తన
సిద్ధాంతాన్ని ఆయన ఆచరణలో చూపిస్తూ ప్రయాణించారు. ఇది వసంతతిలక
వృత్తము.
శ్లోకము 88
వాదిభిర్నిజనిజాధ్వకర్శితాం వర్తయన్పథి జరద్గవీం నిజే |
దండమేకమవహజ్జగద్గురు-దండితాఖిలకధ్వమండలః || 88 ||
తాత్పర్యము: కుతర్కవాదులు
(వాదిభిః) తమతమ స్వార్థ మార్గాలతో కృశింపజేసిన వేదమాత అనే ముసలి ఆవును (జరద్గవీ)
తిరిగి సరైన మార్గంలో మళ్లించడానికి, కుమార్గగాములను దండించే జగద్గురువు శ్రీ శంకరులు
తన చేతిలో ఒకే ఒక 'దండాన్ని' (సన్న్యాస దండం) ధరించి బయలుదేరారు.
వ్యాఖ్య: వేద ధర్మం ఆ
సమయంలో అనేక విపరీత అర్థాల వల్ల, కుతర్కాల వల్ల క్షీణించిపోయింది. అటువంటి వేదమాతను (ఆవును)
రక్షించే పూనికను శంకరులు చేపట్టారు. 'దండితాఖిలకధ్వమండలః' అనగా
దుర్మార్గపు వాదాలను (కధ్వ) ఖండించినవాడు అని అర్థం. ఆయన చేతిలోని దండం కేవలం
సన్న్యాస చిహ్నం మాత్రమే కాదు, అది అధర్మాన్ని అణచివేసే జ్ఞానదండం కూడా.
మాధవీయ శంకర విజయము (88వ శ్లోకం)
యొక్క వ్యాఖ్యానంలోని ఒక ముఖ్యమైన వ్యాకరణ చర్చ. ఇది 88వ శ్లోకంలోని "దండితాఖిలకధ్వమండలః" అనే పదానికి
సంబంధించిన పాఠాంతర విశ్లేషణ.
వ్యాకరణ విశ్లేషణ మరియు వివరణ
1. పద విచ్ఛేదం:
- కధ్వ (కత్ + అధ్వా): ఇక్కడ 'కత్' అంటే కుత్సితమైన (చెడ్డదైన), 'అధ్వా'
అంటే మార్గము. వేద విరుద్ధమైన లేదా తప్పుడు తర్కాలతో
నిండిన మార్గాలను "కధ్వ" అంటారు.
- దండితాఖిలకధ్వమండలః: అటువంటి కుమార్గాల సమూహాన్ని (మండలాన్ని) దండించినవాడు
(ఖండించినవాడు) అని అర్థం.
2. మీరు ఇచ్చిన వ్యాఖ్య సారాంశం:
"సర్వేష్వప్యాదర్శ పుస్తకేష్వేవమేవోపలభ్యతే | కుత్సితో
మార్గః కదధ్యా దండితమిత్యాది తు సమీచీనం తత్పురుష ఏవ కదాదేశవిధానాత్ |"
- పాఠ్య విమర్శ (Textual Criticism): లభ్యమవుతున్న అన్ని ప్రామాణిక ప్రతులలో (ఆదర్శ
పుస్తకములలో) ఈ పదం ఇలాగే ఉంది.
- వ్యాకరణ నియమం: సంస్కృత వ్యాకరణం (పాణిని సూత్రాల) ప్రకారం, "కుత్సితః అధ్వా = కదధ్వా" అవుతుంది. 'కు' శబ్దానికి 'అధ్వన్' శబ్దం పరమైనప్పుడు, తత్పురుష
సమాసంలో 'కద్' అనే ఆదేశం వస్తుంది.
- సమీచీనం: కాబట్టి, ఇక్కడ వాడిన
"కధ్వ" లేదా "కదధ్వ" అనే ప్రయోగం వ్యాకరణ రీత్యా అత్యంత
సరైనది (సమీచీనం) అని వ్యాఖ్యాత ధృవీకరిస్తున్నారు.
శ్లోక సందర్భం
శంకరాచార్యులు కాలడి నుండి బయలుదేరినప్పుడు, లోకంలో వేద
విరుద్ధమైన అనేక మతాలు, కుతర్కాలు ప్రబలి ఉన్నాయి. అవన్నీ 'కుత్సిత
మార్గాలు' (కధ్వ). ఆ తప్పుడు మార్గాలను తన జ్ఞానంతో దండించి (ఖండించి),
ప్రపంచానికి సరైన అద్వైత మార్గాన్ని చూపడానికి ఆయన సిద్ధమయ్యారు. అందుకే ఆయనను "దండితాఖిలకధ్వమండలః" అని కవి
వర్ణించారు.
శ్లోకము 89
సారఙ్గా ఇవ విశ్వకడుభిరహం కుర్వద్భిరుచ్ఛృఙ్ఖలై- ర్జల్పాకైః పరమర్మభేదనకలాకణ్డూల జిహ్వాఞ్చలైః || పాఖణ్డైరిహ
కాందిశీకమనసః కం నా౽౽ప్నుయుర్వైదికాః క్లేశం దణ్డధరో
యది స్మ న మునిస్త్రాతా జగద్దేశికః || 89 ||
తాత్పర్యము: అహంకారంతో
విర్రవీగుతూ, ఎటువంటి కట్టుబాట్లు (శృంఖలాలు) లేకుండా, నిరంతరం
అరుస్తూ (జల్పాకైః), ఇతరుల మర్మస్థానాలను చీల్చడంలో నేర్పరితనము మరియు దురద
కలిగిన నాలుకలు కలిగిన క్రూరమైన వేట కుక్కల (విశ్వకడు) మధ్య చిక్కుకున్న జింకల
(సారఙ్గ) వలె... పాషండుల (వేద బాహ్యుల) పీడనతో దిక్కుతోచని స్థితిలో ఉన్న వైదిక
భక్తులు ఇంకెంతటి క్లేశాన్ని అనుభవించేవారో కదా! ఒకవేళ జగద్గురువైన ఈ శంకరుడు
సన్న్యాస దండాన్ని ధరించి రక్షకుడిగా రాకపోయి ఉంటే!
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు
వ్యాఖ్యాత ఈ శ్లోకంలోని ఉపమానాలను (పోలికలను) చాలా లోతుగా
విశ్లేషించారు:
- వైదికులు - జింకలు (సారఙ్గ):
వేద మార్గాన్ని అనుసరించే సాధు స్వభావులైన వారు భయం
వల్ల దిక్కుతోచని వారు (కాందిశీక మనసః) అయ్యారు.
- పాషండులు - వేట కుక్కలు (విశ్వకడు): వేద మర్యాదలను ఉల్లంఘించే నాస్తికులను మరియు కుతర్క
వాదులను క్రూరమైన కుక్కలతో పోల్చారు.
- ఉచ్ఛృఙ్ఖలైః: గొలుసులు తెంచుకున్న కుక్కల వలె, వీరు వేద మర్యాదలను వదిలివేసిన వారు.
- జల్పాకైః: అనవసరంగా అరిచే కుక్కల వలె, వీరు కేవలం శబ్ద కాలుష్యం చేసే వాచాలురు.
- పరమర్మభేదనకలా: కుక్కలు మెడ వంటి మర్మస్థానాలను ఎలా కొరుకుతాయో,
ఈ పాషండులు కూడా ఇతరుల రహస్యాలను లేదా వేదార్థాలను
వక్రీకరించి హింసిస్తారు. వారి నాలుకలు అటువంటి హింస కోసం దురద (కణ్డూల)
పడుతుంటాయి.
- దణ్డధరో మునిః: జగత్తుకు మార్గదర్శి అయిన శంకరుడు దండాన్ని ధరించిన
మునిగా అవతరించాడు. సాధారణంగా వేట కుక్కల బారి నుండి జింకలను రక్షించడానికి
దండం (కర్ర) ధరించిన వేటగాడు లేదా రక్షకుడు ఎలా అవసరమో, లోకంలో వేద ధర్మాన్ని రక్షించడానికి శంకరులు అలా
అవతరించారని భావం.
పద వివరణ (నిఘంటువు ప్రకారం)
1. "విశ్వకద్రుః" (विश्वकद्रु):
- అర్థం: 'విశ్వకద్రు' అనే పదం మూడు అర్థాలలో వాడబడుతుంది (త్రిషు):
- ఖలే: దుష్టుడు లేదా నీచుడు.
- ధ్వాన: వేటగాడు (కుక్కలతో వేటాడేవాడు).
- ఖేటశునోః: వేట కుక్క (ముఖ్యంగా జింకలను వేటాడే కుక్క).
- లింగం: పుంలింగం (పుమాన్).
2. "సారఙ్గః" (सारङ्ग):
- అర్థం: హరిణము లేదా జింక (హరిణే).
- లింగం: పుంలింగం (పుంసి).
శంకర విజయము (89వ శ్లోకం) లో
దీని ప్రాముఖ్యత
89వ శ్లోకంలో కవి ఒక అద్భుతమైన రూపక
అలంకారాన్ని సృష్టించారు. అక్కడ ఈ పదాలను ఎలా అన్వయించారో
చూడండి:
- వేట కుక్కలు (విశ్వకద్రు): వేద మార్గాన్ని కాదని, కుతర్కాలు
చేసే పాషండులను (నాస్తికులను)
వేట కుక్కలతో పోల్చారు. అవి ఎలాగైతే అరుస్తూ, కరుస్తూ
హింసిస్తాయో, ఈ పాషండులు కూడా తమ వాదనా పటిమతో వైదికులను ఇబ్బంది
పెడుతున్నారని భావం.
- జింకలు (సారఙ్గ): సాత్త్విక స్వభావం కలిగిన వైదికులను జింకలతో పోల్చారు. క్రూరమైన వేట కుక్కల మధ్య
చిక్కుకున్న సాధువైన జింకల వలె ఆనాడు వైదికులు భయంభయంగా బతుకుతున్నారని
వర్ణించారు.
వ్యాకరణ విశేషం
' విశ్వకద్రస్త్రిషు
ఖలే ధ్వానసేటశునోః పుమానూ । సారఙ్గః పుంసి హరిణే' ఇతి మేదినీ ।
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ మేదినీ
కోశాన్ని ఉటంకించడం ద్వారా శ్లోకంలోని పదప్రయోగం ఎంత గంభీరమైనదో
నిరూపించారు. 'విశ్వకద్రు' అనే అరుదైన పదాన్ని వాడటం ద్వారా కవి (మాధవ విద్యారణ్యులు)
ఆనాటి ప్రతికూల పరిస్థితులను అత్యంత శక్తివంతంగా చిత్రించారు.
శ్రీ శంకరాచార్యులు ఇటువంటి "వేట కుక్కల"
(పాషండుల) నుండి "జింకలను" (వైదికులను) రక్షించడానికి జ్ఞానదండం ధరించిన
రక్షకుడిగా అవతరించారు.
ఛందస్సు: ఇది శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తము. ఇందులో కవి
వాడిన పదజాలం ఆనాటి వైదిక ధర్మం ఎదుర్కొన్న గడ్డు పరిస్థితులను కళ్లకు కట్టినట్లు
చూపిస్తుంది.
శ్లోకము 90
దణ్డాన్వితేన ధృతరాగనవామ్బరేణ గోవిన్దనాథవన
మిన్దుభవాతటస్థమ్ | తేన ప్రవిష్టమజనిష్ట దినావసానే చణ్డత్విషా చ శిఖరం
చరమాచలస్య || 90 ||
తాత్పర్యము: సన్న్యాస
దండాన్ని ధరించి, కాషాయ వస్త్రాలను (ధృతరాగ నవాంబర) దాల్చిన శ్రీ శంకరులు
సాయంకాల సమయంలో నర్మదా నది (ఇందుభవ) తీరమున ఉన్న గోవింద భగవత్పాదుల ఆశ్రమ వనంలోకి
ప్రవేశించారు. అదే సమయంలో, తీవ్రమైన కాంతి గల సూర్యుడు (చండత్విష) సంధ్యా రాగంతో కూడిన
ఆకాశాన్ని అలంకరిస్తూ అస్తాద్రి శిఖరాన్ని చేరుకున్నాడు.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ కవి
శంకరులకు మరియు సూర్యుడికి మధ్య ఒక అద్భుతమైన పోలికను (తుల్యయోగితా అలంకారం)
చెప్పారు:
- శంకరులు: చేతిలో దండం ఉంది, ఒంటిపై
కాషాయ (రాగ) వస్త్రం ఉంది. ఆయన వనంలోకి ప్రవేశించారు.
- సూర్యుడు: తన కిరణాలనే దండాలతో (చండత్విష), సంధ్యా రాగంతో (ఎర్రని రంగు) కూడిన ఆకాశాన్ని దాల్చి
అస్తమించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. నర్మదా
నదిని ఇక్కడ 'ఇందుభవ' లేదా 'సోమోద్భవ' అని పిలిచారు.
చంద్రుడి నుండి లేదా శివుడి (సోముడు) నుండి ఉద్భవించినది కాబట్టి దీనికి ఆ
పేరు వచ్చింది. ఇది వసంతతిలక
వృత్తము.
శ్లోకము 91
తీరద్రుమాగతమరుద్విగతశ్రమః సన్-గోవిన్దనాథవనమధ్యతలం లులోకే |
శంసంతి యత్ర తరవో వసతిం మునీనాం శాఖాభిరుజ్జ్వలమృగాజినవల్కలాభిః || 91
||
తాత్పర్యము: నదీ తీరమున
ఉన్న వృక్షాల నుండి వీస్తున్న చల్లని గాలికి తన ప్రయాణ బడలికను (శ్రమను)
పోగొట్టుకున్నవారై, శంకరులు గోవింద భగవత్పాదుల వనము యొక్క మధ్య భాగాన్ని
చూశారు. అక్కడ ఉన్న వృక్షాలు తమ కొమ్మలపై ఆరవేసిన పవిత్రమైన మృగచర్మాలను, నార వస్త్రాలను
(వల్కలాలను) కలిగి ఉండి, "ఇక్కడ మునులు నివసిస్తున్నారు" అని చేతులెత్తి
చెబుతున్నాయా అన్నట్లుగా ఉన్నాయి.
వ్యాఖ్య: ఆశ్రమ వాతావరణం
ఎంత పవిత్రంగా ఉందో ఇక్కడ వర్ణించబడింది. సాధారణంగా సన్న్యాసులు స్నానం చేసిన
తర్వాత తమ మృగచర్మాలను, వల్కలాలను చెట్ల కొమ్మలపై ఆరవేస్తారు. ఆ దృశ్యాన్ని చూసి
శంకరులు అది మహర్షులు నివసించే చోటని గ్రహించారు. ఆ చెట్లే తమ కొమ్మలనే చేతులతో
సైగ చేస్తూ లోపల గురువుగారు ఉన్నారని శంకరులకు దిశానిర్దేశం చేస్తున్నట్లుగా కవి
వర్ణించారు.
సారాంశము:
సుదీర్ఘ ప్రయాణం తర్వాత శంకరులు నర్మదా తీరంలోని
ఓంకారేశ్వరం చేరుకున్నారు. సూర్యాస్తమయ సమయంలో ఆ పవిత్ర వనంలోకి ప్రవేశించి,
అక్కడ ఉన్న మునుల ఉనికిని గుర్తించారు.
శ్లోకము 92
ఆదేశమేకమనుయోక్తుమయం
వ్యవస్థన్-ప్రాదేశమాత్రవివరప్రతిహారభాజమ్ | తత్ర స్థితేన
కథితాం యమినాం గణేన గోవిందదేశికగుహాం కుతుకీ దదర్శ || 92 ||
తాత్పర్యము: అద్వైత రూపమైన
ఆత్మోపదేశాన్ని (ఆదేశము) పొందాలనే నిశ్చయంతో ఉన్న శంకరులు, అక్కడ ఉన్న ఇతర
యతుల ద్వారా తెలుసుకుని, గోవింద భగవత్పాదులు నివసిస్తున్న గుహను అత్యంత కుతూహలంతో
దర్శించారు. ఆ గుహ ద్వారం కేవలం ఒక జేనెడు (ప్రాదేశమాత్ర) వెడల్పు మాత్రమే కలిగి
ఉంది.
వ్యాఖ్య: శంకరులు కేవలం
ఏదో ఒక విద్య కోసం రాలేదు, 'ఏకమ్'—అంటే అద్వితీయమైన బ్రహ్మవిద్యను అడగడానికి (అనుయోక్తుమ్)
వచ్చారు. ఆ గుహ ద్వారం చాలా చిన్నది. అక్కడ ఎందరో యతులు గురువుగారి సమాధి ముగిసే
వరకు వేచి చూస్తున్నారు. వారి ద్వారా అది గోవింద భగవత్పాదుల గుహ అని తెలుసుకున్న
శంకరులు ఆనందంతో దానిని వీక్షించారు.
శ్లోకము 93
తస్య ప్రపన్నపరితోషదుహో గుహాయాః స త్రిః ప్రదక్షిణపరిక్రమణం
విధాయ | ద్వారం ప్రతి ప్రణిపతన్ జనతాపురోగం తుష్టావ
తుష్టహృదయస్తమపాస్తశోకమ్ || 93 ||
తాత్పర్యము: శరణాగతులకు
(ప్రపన్న) సంతోషాన్ని ప్రసాదించే ఆ గుహకు శంకరులు మూడు సార్లు ప్రదక్షిణలు చేశారు.
అనంతరం గుహ ద్వారం వద్ద సాష్టాంగ నమస్కారం ఆచరించి, తన హృదయంలో
కలిగిన పరమానందంతో, శిష్యుల శోకాన్ని పోగొట్టే గురువు గోవింద భగవత్పాదులను
ఇట్లు స్తుతించారు.
వ్యాఖ్య: శంకరులు గురువు
పట్ల తనకున్న అనన్య భక్తిని ఇక్కడ చాటుకున్నారు. గురువును కలవడానికి ముందు ఆ
క్షేత్రానికి, గుహకు ప్రదక్షిణలు చేయడం ఆయన వినయానికి నిదర్శనం. 'అపాస్తశోకమ్'
అంటే సంసార దుఃఖాన్ని వదిలినవాడు లేదా తనను ఆశ్రయించిన వారి దుఃఖాన్ని
హరించేవాడు అని అర్థం.
శ్లోకము 94 (స్తుతి ప్రారంభం)
పర్యఙ్కతాం భజతి యః పతగేంద్రకేతోః పాదాఙ్గదత్వమథవా
పరమేశ్వరస్య | తస్యైవ మూర్ని ధృతసాబ్ధిమహీధభూమేః శేషస్య విగ్రహమశేషమహం భజే
త్వామ్ || 94 ||
తాత్పర్యము: "ఎవరైతే
గరుడధ్వజుడైన శ్రీమహావిష్ణువుకు శయ్యగా (పర్యఙ్క) సేవ చేస్తున్నారో, ఎవరైతే
పరమేశ్వరునికి (శివుడికి) పాదాల వద్ద అలంకారముగా (అందెగా) ఉన్నారో, ఎవరైతే తన
శిరస్సుపై సముద్ర పర్వతాలతో కూడిన ఈ భూమండలాన్ని మోస్తున్నారో... అట్టి ఆదిశేషుని
యొక్క పూర్ణ స్వరూపమైన మిమ్మల్ని (గోవింద భగవత్పాదులను) నేను
సేవిస్తున్నాను."
వ్యాఖ్య: గోవింద
భగవత్పాదులు సాక్షాత్తు ఆదిశేషుని అవతారమని శంకరులు ఇక్కడ కీర్తించారు.
- విష్ణువుకు శయ్య: ఆదిశేషుడు విష్ణువుకు శేషతల్పం.
- శివునికి అలంకారం: శివుని పాదాలకు లేదా దేహానికి నాగాభరణంగా ఉన్నవాడు.
- భూభారాన్ని మోయువాడు: అనంత పద్మనాభ స్వరూపుడై ధరణిని మోస్తున్నవాడు. వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'శేషస్య
విగ్రహమ్' అంటే శోత్రియత్వాన్ని (వేదవేత్త), 'అశేషమ్' అంటే
బ్రహ్మనిష్ఠత్వాన్ని సూచిస్తున్నాయని వివరించారు. గురువుగారిలో ఉండవలసిన
అన్ని లక్షణాలు వారిలో ఉన్నాయని శంకరులు తన స్తుతి ద్వారా ప్రకటించారు.
శ్లోకము 95
దృష్ట్వా పురా నిజసహస్రముఖీమభైషు-రంతేవసంత ఇతి తామపహాయ
శాంతః | ఏకాననేన భువి యస్త్వవతీర్య శిష్యా-నన్వగ్రహీన్నను స ఏవ
పతంజలిస్త్వమ్ || 95 ||
తాత్పర్యము: "పూర్వం నీ
వెయ్యి ముఖాల రూపాన్ని చూసి శిష్యులు భయపడ్డారు. వారి భయాన్ని పోగొట్టడానికి,
నీవు ఆ భయంకర రూపాన్ని వదిలి, శాంతమూర్తివై, ఒకే ముఖముతో పతంజలి మహర్షిగా ఈ భూమిపై అవతరించి
శిష్యులను అనుగ్రహించావు. నిశ్చయముగా ఆ పతంజలివి నీవే!"
వ్యాఖ్య: ఆదిశేషుడు
వెయ్యి తలలతో ఉంటాడు. పతంజలిగా అవతరించినప్పుడు కూడా మొదట వెయ్యి ముఖాలతోనే
బోధించారట. కానీ శిష్యులు భయపడటంతో, ఆయన ఒకే ముఖమున్న మానవ రూపం దాల్చారు. గోవింద
భగవత్పాదులు ఆ పతంజలియేనని శంకరులు ఇక్కడ గుర్తిస్తున్నారు.
శ్లోకము 96
ఉరగపతిముఖాదధీత్య సాక్షా-త్స్వయమవనేవివరం ప్రవిశ్య యేన |
ప్రకటితమచలాతలే సయోగం జగదుపకారపరేణ శబ్దభాష్యమ్ || 96 ||
తాత్పర్యము: "జగదుపకారం కోసం
తానే స్వయంగా పాతాళ బిలంలోకి ప్రవేశించి, ఆదిశేషుని ముఖతః సాక్షాత్తుగా విద్యను అభ్యసించి,
ఈ భూతలంపై యోగశాస్త్రంతో కూడిన 'మహాభాష్యాన్ని' (వ్యాకరణ
భాష్యం) ప్రచురించిన మహనీయుడవు నీవే."
వ్యాఖ్య: పతంజలి మహర్షి
మూడు ప్రధాన కార్యాలు చేశారు:
- యోగశాస్త్రం: మనస్సును శుద్ధి చేయడానికి.
- మహాభాష్యం: వాక్కును (వ్యాకరణం) శుద్ధి చేయడానికి.
- వైద్యశాస్త్రం (చరక సంహిత): శరీరాన్ని శుద్ధి చేయడానికి. ఈ మూడు శాస్త్రాలను లోకానికి అందించిన పతంజలి
స్వరూపులే గోవింద భగవత్పాదులని శంకరుల స్తుతి సారాంశం. ఇది పుష్పితాగ్ర వృత్తము.
శ్లోకము 97
తమఖిలగుణపూర్ణం వ్యాసపుత్రస్య శిష్యా-దధిగతపరమార్థం
గౌడపాదాన్మహర్షేః | అధిజిగమిషురేష బ్రహ్మసంస్థామహం త్వాం ప్రసృమరమహిమానం
ప్రాపమేకాంతభక్త్యా || 97 ||
తాత్పర్యము: "అన్ని
సద్గుణములు నిండినవారు, వ్యాస పుత్రుడైన శుకమహర్షి శిష్యులైన గౌడపాదుల నుండి
పరమార్థ జ్ఞానాన్ని పొందినవారు, అపారమైన మహిమ గలవారునైన మిమ్మల్ని... బ్రహ్మనిష్ఠను
(బ్రహ్మసంస్థా) కోరుతూ, ఏకాంత భక్తితో నేను ఆశ్రయించాను."
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరులు
తన గురు పరంపరను పేర్కొంటున్నారు:
- వ్యాస మహర్షి → శుక మహర్షి → గౌడపాదులు → గోవింద భగవత్పాదులు. గౌడపాదులు
అద్వైత వేదాంతంలో 'మాండూక్య కారికలను' రచించిన
గొప్ప జ్ఞాని. వారి శిష్యులే ఈ గోవింద భగవత్పాదులు. అటువంటి మహానుభావుడి వద్ద
బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందడానికి శంకరులు వచ్చారు.
- శంకరాచార్యులు తన గురువు గోవింద భగవత్పాదులను
స్తుతించే ఘట్టంలో ఈ 97వ శ్లోకం ఉంది. మాలిని వృత్తం సాధారణంగా భక్తి, స్తుతి మరియు గంభీరమైన
వర్ణనలకు ఉపయోగిస్తారు. గురువు
పట్ల శంకరులకు ఉన్న అపారమైన గౌరవాన్ని, ఆ గురు
పరంపర (వ్యాస-శుక-గౌడపాద) యొక్క మహోన్నత్యాన్ని చాటడానికి కవి ఈ ఛందస్సును
ఎంచుకున్నారు.
శ్లోకము 98
తస్మిన్నితి స్తువతి కస్త్వమితి బ్రువంతం దిష్ట్యా
సమాధిపదరుద్ధవిసృష్టచిత్తమ్ | గోవిన్దదేశికమువాచ తదా వచోభిః
ప్రాచీనపుణ్యజనితాత్మవిబోధచిహ్నైః || 98 ||
తాత్పర్యము: శంకరులు ఆ
విధంగా స్తుతించగా, అదృష్టవశాత్తు అసంప్రజ్ఞాత సమాధి నుండి మేల్కొన్న గోవింద
భగవత్పాదులు, గుహ లోపల నుండి "కస్త్వమ్?"
(నీవు ఎవరివి?) అని ప్రశ్నించారు. దానికి సమాధానంగా, తన పూర్వపుణ్యం
వల్ల కలిగిన ఆత్మజ్ఞానానికి చిహ్నాలైన (స్పష్టమైన) మాటలతో శంకరులు ఇట్లు పలికారు.
వ్యాఖ్య: గోవింద
భగవత్పాదులు వేల ఏళ్లుగా సమాధిలో ఉన్నారు. శంకరుల కంఠస్వరము, వారి
స్తుతిలోని గాంభీర్యం ఆ మహాయోగిని మేల్కొల్పాయి. ఆయన అడిగిన ప్రశ్న లోకరీత్యా
అడిగినది కాదు; "నీ తత్త్వం ఏమిటి?" అని అడిగారు.
దానికి శంకరులు ప్రాచీన పుణ్యపరిపాకం వల్ల కలిగిన పరమార్థ జ్ఞానంతో కూడిన
వాక్కులతో సమాధానమిచ్చారు.
అసంప్రజ్ఞాత సమాధి అనేది యోగ
శాస్త్రంలో (ముఖ్యంగా పతంజలి యోగ సూత్రాలలో) వివరించబడిన అత్యున్నతమైన ఆధ్యాత్మిక
స్థితి. దీనిని సరళంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ క్రింది వివరణ సహాయపడుతుంది:
1. అర్థం
'సమ' + 'ఆ' + 'ధా' అంటే చిత్తాన్ని ఒకే చోట పూర్తిగా నిలపడం.
- సంప్రజ్ఞాత సమాధి: ధ్యానం చేసేటప్పుడు ధ్యేయ వస్తువు (దేవుడు లేదా ఒక
రూపం) పట్ల స్పృహ ఉండటం.
- అసంప్రజ్ఞాత సమాధి: ఇక్కడ ధ్యానం చేసేవాడు (జ్ఞాత), ధ్యానం
(జ్ఞానం), ధ్యేయం (జ్ఞేయం) అనే త్రిపుటి నశిస్తుంది. అంటే,
"నేను ధ్యానం చేస్తున్నాను" అనే స్పృహ కూడా
లేకుండా, చిత్తం పూర్తిగా పరమాత్మలో లీనమైపోయే స్థితి.
2. స్థితి - నిర్బీజ సమాధి
చిత్తంలోని వృత్తులన్నీ (ఆలోచనలు, సంస్కారాలు)
పూర్తిగా నిరోధించబడినప్పుడు ఈ స్థితి కలుగుతుంది. అందుకే దీనిని 'నిర్బీజ సమాధి' అని కూడా అంటారు.
- మనస్సులో ఎటువంటి కొత్త ఆలోచనల బీజాలు (విత్తనాలు)
మొలకెత్తవు.
- కేవలం ఆత్మ మాత్రమే తన స్వస్వరూపంలో ప్రకాశిస్తుంది.
3. లక్షణాలు
- ఏకాగ్రత పరమావధి: చిత్తం అద్దంలా నిర్మలంగా మారుతుంది.
- జ్ఞానాతీత స్థితి: ఇది మాటలకు, ఊహలకు అందని స్థితి.
ఇక్కడ సాధకుడు సాక్షాత్తు బ్రహ్మ స్వరూపంగానే మారిపోతాడు.
- సంస్కారాల క్షయం: జన్మజన్మల నుండి పేరుకుపోయిన వాసనలు, సంస్కారాలు ఈ సమాధి అగ్నిలో భస్మమైపోతాయి.
4. శంకరాచార్యుల సందర్భంలో
మీరు పైన చదివిన ఘట్టంలో, గోవింద
భగవత్పాదులు ఇటువంటి అసంప్రజ్ఞాత సమాధిలోనే వేల సంవత్సరాలు
ఉన్నారు. శంకరాచార్యుల స్తోత్రం విన్నప్పుడు, వారు ఆ స్థితి
నుండి కొంచెం కిందకు వచ్చి (వ్యుత్థాన స్థితి) లోక రీత్యా మాట్లాడారు. అట్టి
స్థితిలో ఉన్న మహాయోగికి మాత్రమే శంకరులు తన "దశశ్లోకి" ద్వారా ఆత్మోపదేశం చేశారు.
సంప్రజ్ఞాత సమాధి అనేది ఒక మెట్టు అయితే, అసంప్రజ్ఞాత
సమాధి అనేది గమ్యం. ఇక్కడే జీవుడు పరమాత్మతో ఒక్కటవుతాడు.
శ్లోకము 99 (దశశ్లోకి - మొదటి శ్లోకం)
స్వామిన్నహం న పృథివీ న జలం న తేజో న స్పర్శనో న గగనం న చ
తద్గుణా వా | నాపీన్ద్రియాణ్యపి తు విద్ధి తతో౽వశిష్టో యః కేవలో౽స్తి
పరమః స శివో౽హమస్మి || 99 ||
తాత్పర్యము: "స్వామీ! నేను
భూమిని కాను, నీటిని కాను, అగ్నిని కాను, వాయువును కాను,
ఆకాశాన్ని కాను. వాటి గుణాలైన శబ్ద స్పర్శ రూప రస గంధాలను కూడా కాను. నేను
ఇంద్రియాలను కాను. వీటన్నింటినీ కాదని నిషేధించిన తర్వాత మిగిలేది, అద్వితీయమైనది,
పరమమైనది ఏ 'చైతన్యం' ఉందో... అట్టి మంగళప్రదమైన
శివుడను (పరబ్రహ్మమును) నేనే!"
వ్యాఖ్య: ఇది అద్వైత
వేదాంతంలోని 'నేతి-నేతి'
(ఇది కాదు, ఇది కాదు) అనే ప్రక్రియ.
- పంచభూతాల నిషేధం: శరీరం పంచభూతాలతో తయారైంది. నేను శరీరాన్ని కాను అని
చెప్పడానికి ఈ నిషేధం.
- తద్గుణాః: విషయ వాసనలను, గుణాలను కూడా నేను
కాను.
- ఇంద్రియాల నిషేధం: జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు
నేను కాను.
- శివో౽హమస్మి: వీటన్నింటికీ సాక్షిగా ఉండి, ఏది నాశనం
లేనిదో (అవశిష్టః), ఏది కేవలమో (శుద్ధమో), ఆ పరమశివ
తత్త్వమే నేను.
విశేషం:
శంకరాచార్యులు తన మొదటి పరిచయంలోనే తన పేరును గానీ, ఊరును గానీ
చెప్పకుండా తన ఆత్మ స్వరూపాన్ని ప్రకటించారు.
ఇది విని గోవింద భగవత్పాదులు విస్మయం చెందారు. సాక్షాత్తు పరమశివుడే తన వద్దకు
శిష్యుడిగా వచ్చాడని ఆయన గ్రహించారు.
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'దక్షిణామూర్తి
స్తోత్రం' గురించి కూడా ప్రస్తావించారు. మౌనంగా ముద్ర ద్వారా బోధించే
దక్షిణామూర్తి వలె కాకుండా, ఇక్కడ శంకరులు వాక్కుల ద్వారా అద్వైతాన్ని స్పష్టం చేశారు.
వ్యాఖ్యాత రెండు రకాల భావ వ్యక్తీకరణల మధ్య వ్యత్యాసాన్ని
చూపుతున్నారు.
1. సంజ్ఞా ప్రదర్శన vs. వాక్కు (Gestures
vs. Words)
'రాధా హరిం దృశైవోచే నిశ్యేవైహి గృహానితి'
- అర్థం: "రాధాదేవి
శ్రీకృష్ణుడిని కేవలం తన కనుసైగలతోనే (దృశైవ) రాత్రివేళ తన ఇంటికి రమ్మని
పిలిచింది."
- వ్యాఖ్యాత ఉద్దేశం: లోకంలో కొన్ని విషయాలను కేవలం చూపులతో లేదా శరీర
సంజ్ఞలతో (చేష్టావిశేషైః) వ్యక్తపరుస్తారు. అటువంటి భావప్రకటనలు శృంగార లేదా
లౌకిక విషయాలలో సరిపోవచ్చు (తత్రోపయుక్తత్వేపి). కానీ, ప్రస్తుతం
(ప్రకృతే) ఉన్నది బ్రహ్మవిద్య అనే గంభీరమైన సందర్భం. ఇక్కడ కేవలం సైగలు సరిపోవు.
అందుకే శంకరులు తన పరమాత్మ స్వరూపాన్ని అద్భుతమైన వాక్కుల (వచోభిః) ద్వారా,
అంటే వేదాంత నిశ్చయంతో కూడిన మాటల ద్వారా వివరించారు.
2. చిన్ముద్ర ప్రాశస్త్యం
'స్వాత్మానం ప్రకటీ కరోతి భజతాం యో ముద్రయా భద్రయా'
- అర్థం: "ఎవరైతే
తనను ఆశ్రయించిన భక్తులకు తన ఆత్మ స్వరూపాన్ని ఒక పవిత్రమైన ముద్ర
(చిన్ముద్ర) ద్వారానే వ్యక్తపరుస్తారో..."
- సందర్భం: ఇది శ్రీ శంకరాచార్యులు రచించిన దక్షిణామూర్తి స్తోత్రంలోని
భాగం. దక్షిణామూర్తి మౌనంగా ఉండి, కేవలం తన చేతి వేళ్లతో
'చిన్ముద్ర'ను చూపిస్తూ శిష్యుల
సందేహాలను నివృత్తి చేస్తారు.
- వ్యాఖ్యాత విశ్లేషణ: దక్షిణామూర్తి తత్త్వాన్ని వివరించడానికి ఆ 'ముద్ర' సరిపోతుంది. కానీ, గోవింద
భగవత్పాదుల ముందు నిలబడిన ఈ బాల శంకరుడు, తాను
సాక్షాత్తు ఆ శివ స్వరూపాన్నేనని నిరూపించడానికి "న భూమిర్న తోయం..." (నేను
భూమిని కాను, నీటిని కాను...) అంటూ శ్లోకాల ద్వారా తత్త్వ నిర్ణయం
చేశారు.
ఆత్మ తత్త్వ నిర్ణయం - పరమత నిరాకరణం
శంకరులు "నేను పృథివిని కాను, జలాన్ని
కాను..." అని చెప్పడం వెనుక ఉన్న ముఖ్య ఉద్దేశ్యం, ఆత్మ గురించి
తప్పుగా భావించే వివిధ వాదాలను తోసిపుచ్చడం.
1. దేహాత్మ వాద నిరాకరణ (చార్వాక మత ఖండన)
చార్వాకులు (భౌతికవాదులు) "నేను లావుగా ఉన్నాను,
నేను చూస్తున్నాను" అనే అనుభవాన్ని బట్టి, భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు అనే
నాలుగు భూతాల కలయికతో ఏర్పడిన దేహమే ఆత్మ అని అంటారు.
- ఖండన: శంకరులు
"న పృథివీ న జలం..." అంటూ ఒక్కో భూతాన్ని విడిగా నిరాకరించారు.
భూతాలు జడమైనవి, పరిచ్ఛిన్నమైనవి (అంటే ఒకచోట ఉండి మరోచోట ఉండవు). కానీ
ఆత్మ దేశకాలాతీతమైనది. కాబట్టి దేహం ఆత్మ కానేరదు.
2. శూన్యవాద నిరాకరణ (మాధ్యమిక బౌద్ధ ఖండన)
బౌద్ధులలోని మాధ్యమికులు "చివరకు మిగిలేది శూన్యమే,
ఆ శూన్యమే తత్త్వం" అంటారు.
- ఖండన: "న
గగనం" (నేను ఆకాశాన్ని/శూన్యాన్ని కాను) అని చెప్పడం ద్వారా దీనిని
ఖండించారు. ఏదైనా భ్రమ కలగాలన్నా దానికి ఒక ఆధారం (అధిష్ఠానం) ఉండాలి. తాడును
చూసి పాము అని భ్రమపడవచ్చు, కానీ ఏమీ లేని చోట భ్రమ కలగదు. అలాగే, సర్వమును నిరాకరించిన తర్వాత దేనినైతే నిరాకరించలేమో,
ఆ 'అవశిష్టమైన' చైతన్యమే
ఆత్మ. అదే శివుడు.
3. ప్రాణ, మనో మరియు క్షణిక విజ్ఞాన వాద ఖండన
- ప్రాణవాదం: నిద్రలో ప్రాణం ఉన్నా సుఖదుఃఖాల అనుభవం లేదు కాబట్టి
ప్రాణం ఆత్మ కాదు.
- మనోవాదం: మనస్సు ఒక పరికరం (కరణం) మాత్రమే. "నా
మనస్సు" అని మనం అంటాం కాబట్టి మనం మనస్సు కంటే భిన్నమైన వారం.
- క్షణిక విజ్ఞానవాదం: విజ్ఞానవాద బౌద్ధులు ఆత్మ క్షణక్షణానికి మారిపోయే
విజ్ఞాన ప్రవాహం అంటారు. కానీ, "నిన్న చూసిన వాడిని
నేనే, ఈరోజు చూస్తున్నాను" అనే స్మృతి (ప్రత్యభిజ్ఞ)
ఉండాలంటే ఆత్మ స్థిరంగా ఉండాలి.
4. ఇంద్రియ వాద నిరాకరణ
కళ్ళు చూస్తాయి, చెవులు వింటాయి. ఒక్కో ఇంద్రియం ఒక్కో పని
చేస్తుంది.
- ఖండన: ఒకవేళ
ఇంద్రియాలే ఆత్మ అయితే, కన్ను పోయినప్పుడు ఆత్మ కూడా సగం పోవాలి. కానీ అలా
జరగదు. పైగా, "నేను కళ్ళతో చూసి, నోటితో
చెబుతున్నాను" అనే ఒకే ఒక 'నేను' (అనుసంధానకర్త) ఇంద్రియాల కంటే విలక్షణంగా ఉన్నాడు.
శ్రీ శంకరులు ఈ ఒక్క శ్లోకంలోనే చార్వాక, బౌద్ధ, జైన, తార్కిక,
సాంఖ్య సిద్ధాంతాలలోని దోషాలను తొలగించి, ఉపనిషత్తులు
చెప్పే శుద్ధ చైతన్యమే 'నేను'
అని నిరూపించారు.
శ్లోకము 100
ఆకర్ణ్య శంకరమునేర్వచనం తదిత్థ-మద్వైతదర్శన
సముత్థముపాత్తహర్షః | స ప్రాహ శంకర స శంకర ఏవ సాక్షా-జ్జాతస్త్వమిత్యహమవైమి
సమాధిదృష్ట్యా || 100 ||
తాత్పర్యము: అద్వైత
సాక్షాత్కారం నుండి ఉద్భవించిన శంకరముని వాక్కులను విని, పరమానంద
భరితుడైన గోవింద భగవత్పాదులు ఇట్లు పలికారు: "ఓ శంకరా! నీవు సాక్షాత్తు ఆ
పరమశివుడవే (శంకరుడవే) అని నా సమాధి స్థితిలో కలిగిన జ్ఞానదృష్టి (సమాధిదృష్టి)
ద్వారా నేను ముందే గ్రహించాను."
వ్యాఖ్య: గోవింద
భగవత్పాదులు సామాన్యులు కారు. ఆయన యోగ సమాధిలో ఉన్నప్పుడే, అద్వైత
ధర్మాన్ని ఉద్ధరించడానికి శివుడు 'శంకరుడు'గా అవతరిస్తున్నాడని తెలుసుకున్నారు. శంకరులు చెప్పిన "శివో౽హమస్మి" అనే మాటను
వినగానే, తన సమాధిలో చూసిన సత్యం ఎదురుగా నిలబడి ఉందని ఆయన
నిర్ధారించుకున్నారు. ఇది వసంతతిలక
వృత్తము.
శ్లోకము 101
తస్యోపదర్శితవతశ్చరణౌ గుహాయా ద్వారే న్యపూజయదుపేత్య స
శంకరార్యః | ఆచార ఇత్యుపదిదేశ స తత్ర తస్మై గోవిన్దపాదగురవే స
గురుర్యతినామ్ || 101 ||
తాత్పర్యము: గోవింద
భగవత్పాదులు గుహ ద్వారం వద్దకు తన పాదాలను చాపగా, శంకరార్యులు ఆ
పాదపద్మాలను భక్తితో పూజించారు. యతులందరికీ గురువైన ఆ గోవింద భగవత్పాదులు, శంకరులకు
"గురు సేవయే పరమ ఆచారము" అని ఉపదేశించారు.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ ఒక గొప్ప
సందేహానికి సమాధానం ఉంది. శంకరులు సాక్షాత్తు శివుడైతే, మరొకరికి
శిష్యుడిగా మారి పాదపూజ చేయవలసిన అవసరం ఏమిటి?
- లోకాచార రక్షణ: భగవంతుడు అవతరించినప్పుడు లోకానికి ఆదర్శంగా ఉండాలి.
గురువును ఎలా గౌరవించాలో లోకానికి చూపడానికే శంకరులు పాదపూజ చేశారు.
- ఆచారః: శిష్యుడు గురువును సేవించడం అనేది సనాతన ధర్మం. అందుకే
వ్యాఖ్యాత "ఆచారః
శిష్యేణ హి గురోః పాదౌ పూజనీయావితి" (శిష్యుడు
గురువు పాదాలను పూజించడం సదాచారం) అని వివరించారు.
- గురు శిష్యులిద్దరూ గొప్పవారే: ఇక్కడ శంకరులు గురువుగా మారుతున్నా, గోవింద భగవత్పాదులను తన గురువుగా (గోవిందపాదగురవే)
స్వీకరించి వినయాన్ని ప్రదర్శించారు.
శ్లోకము 102
తెలుగు లిప్యంతరీకరణ:
శంకరః సవినయైరుపచారై-రభ్యతోషయదసౌ గురుమేనమ్ |
బ్రహ్మ తద్విదితమప్యుపలిప్సుః సంప్రదాయపరిపాలనబుద్ధ్యా ||
102 ||
తాత్పర్యము:
శ్రీ శంకరాచార్యులు వినయపూర్వకమైన ఉపచారములతో (సేవలతో) తన
గురువు గోవింద భగవత్పాదులను సంతోషపెట్టారు. తనకు ఆత్మజ్ఞానం (బ్రహ్మము) ముందే
తెలిసి ఉన్నప్పటికీ, "గురువు ద్వారానే విద్యను అభ్యసించాలి" అనే వేద
సంప్రదాయాన్ని గౌరవించి, దానిని కాపాడటం కోసం ఆయన గురువును ఆశ్రయించి ఆ విద్యను
కోరారు.
వ్యాఖ్య:
ఇక్కడ వ్యాఖ్యాత ఒక గొప్ప విషయాన్ని స్పష్టం చేశారు.
శంకరులు సాక్షాత్తు ఈశ్వరావతారం కాబట్టి ఆయనకు తెలియనిది ఏదీ లేదు. అయినా, శ్రుతి (వేదం) "తద్విజ్ఞానార్థం స గురుమేవాభిగచ్ఛేత్" (ఆ జ్ఞానం కోసం
గురువునే ఆశ్రయించాలి) అని చెబుతోంది. లోకానికి ఆదర్శంగా ఉండటానికి, గురు-శిష్య
పరంపరను నిలబెట్టడానికి ఆయన శిష్యుడిగా మారి సేవలు చేశారు. ఇది స్వాగత వృత్తము.
శ్లోకము 103
తెలుగు లిప్యంతరీకరణ:
భక్తిపూర్వకృతతత్పరిచర్యా-తోషితో౽ధికతరం యతివర్యః |
బ్రహ్మతాముపదిదేశ చతుర్భిర్మన్త్రవైదశిఖరవచోభిరముష్మై ||
103 ||
తాత్పర్యము:
శంకరులు భక్తితో చేసిన సేవలకు ఎంతగానో సంతసించిన
యతిశ్రేష్ఠుడైన గోవింద భగవత్పాదులు, వేదశిఖరాలైన (ఉపనిషత్తుల) నాలుగు మహావాక్యాల
ద్వారా శంకరులకు బ్రహ్మత్వమును ఉపదేశించారు.
వ్యాఖ్య:
గోవింద భగవత్పాదులు నాలుగు వేదాలలోని సారాంశమైన నాలుగు
మహావాక్యాలను క్రమ పద్ధతిలో ఉపదేశించారు:
|
వేదము |
మహావాక్యము |
అర్థము |
|
ఋగ్వేదము |
ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ |
చైతన్యమే బ్రహ్మము. |
|
యజుర్వేదము |
అహం బ్రహ్మాస్మి |
నేనే బ్రహ్మమును. |
|
సామవేదము |
తత్త్వమసి |
అది (బ్రహ్మము) నీవే. |
|
అథర్వవేదము |
అయమాత్మా బ్రహ్మ |
ఈ ఆత్మయే బ్రహ్మము. |
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ విద్యారణ్య స్వామి రచించిన 'పంచదశి'
గ్రంథాన్ని ఉటంకిస్తూ, ఈ నాలుగు వాక్యాలు ఎలా జీవ-బ్రహ్మ ఐక్యాన్ని (అద్వైతాన్ని)
నిరూపిస్తాయో వివరించారు. ఈ ఉపదేశంతో శంకరులు అధికారికంగా వేదాంత ధర్మాన్ని
ప్రచారం చేసే బాధ్యతను స్వీకరించినట్లయింది.
సారాంశము:
శంకరులు కేవలం జ్ఞాని మాత్రమే కాదు, క్రమశిక్షణ గల
శిష్యుడు కూడా. గురువు అనుగ్రహం పొంది, మహావాక్యోపదేశం ద్వారా అద్వైత సింహాసనాన్ని
అధిష్ఠించడానికి సిద్ధమయ్యారు.
బ్రహ్మసూత్రాలలో నాలుగు అధ్యాయాలు ఉన్నాయి. వ్యాఖ్యాత ఈ
అధ్యాయాలను నాలుగు మహావాక్యాలతో అనుసంధానించారు:
- ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ (ఋగ్వేదం) → సమన్వయాధ్యాయం (1వ అధ్యాయం): అన్ని ఉపనిషత్తుల తాత్పర్యం బ్రహ్మమునందే సమన్వయమై
ఉందని ఈ వాక్యం నిరూపిస్తుంది. 'ద్వితీయం లేని
బ్రహ్మము' అనే వార్తిక లక్షణాన్ని ఇది స్థిరపరుస్తుంది.
- అహం బ్రహ్మాస్మి (యజుర్వేదం) → అవిరోధాధ్యాయం (2వ అధ్యాయం): ప్రత్యక్షాది ప్రమాణాలకు, వేదాంతానికి
విరోధం లేదని ఇది తెలుపుతుంది. అహంకారానికి సాక్షిగా ఉన్న ఆత్మయే బ్రహ్మమని
తెలియడం వల్ల అన్ని తర్కాలతో ఉన్న విరోధం తొలగిపోతుంది.
- తత్త్వమసి (సామవేదం) → సాధనాధ్యాయం (3వ అధ్యాయం): జీవ-బ్రహ్మ ఐక్యమే మోక్షానికి సాక్షాత్తు సాధనమని ఇది
వివరిస్తుంది. శ్రవణ, మనన, నిదిధ్యాసల ద్వారా కలిగే ఈ జ్ఞానమే పరమ సాధనం.
- అయమాత్మా బ్రహ్మ (అథర్వవేదం) → ఫలాధ్యాయం (4వ అధ్యాయం): నిత్య అపరోక్షమైన (ఎల్లప్పుడూ అనుభవంలో ఉన్న) ఆత్మయే
బ్రహ్మమని తెలియడమే ముక్తి. అవిద్య నాశనం కావడమే ఈ జ్ఞాన ఫలం.
2. స్వశాఖీయుల సంప్రదాయం (The Rule of One's Own
Branch)
శంకరాచార్యులు
జన్మతః తైత్తిరీయ శాఖకు (కృష్ణ
యజుర్వేదం) చెందినవారు. సంప్రదాయం ప్రకారం, ఒక శిష్యుడికి
ఉపదేశం చేసేటప్పుడు వారి సొంత వేద శాఖకు చెందిన మహావాక్యాన్ని ఉపదేశించడం ఉత్తమం.
- కానీ, గోవింద భగవత్పాదులు నాలుగు వేదాలలోని వాక్యాలను
ఉపదేశించారు.
- దీనికి కారణం: శంకరులు కేవలం ఒక శాఖకు పరిమితమైన వారు
కాదు, ఆయన 'జగద్గురువు'. సమస్త వేద
ప్రామాణ్యాన్ని నిలబెట్టడానికి ఆయన అవతరించారు. కాబట్టి నాలుగు వేదాల
సారాంశాన్ని ఆయన గ్రహించారు.
3. సంక్షేప శారీరక శ్లోక ప్రస్తావన
సంక్షేప శారీరకము (సర్వజ్ఞాత్మ
ముని రచించిన అద్వైత గ్రంథం) లోని శ్లోకం ఇలా చెబుతుంది:
స్వాధ్యాయధర్మపఠితం నిజవేదశాఖా- వేదాంతభూమిగతమాదరపాలితం
చ |
అర్థం: తన స్వశాఖలో
అధ్యయనం చేసిన వేదాంత వాక్యాల ద్వారా కలిగే జ్ఞానమే అత్యంత బలమైనది. శంకరులు తన
శాఖా పరమైన వాక్యాలను (ఉదా: అహం బ్రహ్మాస్మి) గౌరవిస్తూనే, సర్వ వేదాంత
సమన్వయం కోసం నాలుగు మహావాక్యాలను స్వీకరించారు.
4. ఉపదేశం యొక్క ఫలితం
ఒకవేళ గోవింద భగవత్పాదులు కేవలం అద్వైత సాక్షాత్కారం కోసమే
ఉపదేశించి ఉంటే, అది కేవలం 'అవిద్య నాశనం' అనే ఫలాన్ని ఇచ్చేది. కానీ ఆయన ఈ నాలుగు
వాక్యాలను ఉపదేశించడం ద్వారా, శంకరులకు 'ఉత్తర మీమాంసా
శాస్త్ర' రహస్యాలన్నీ అవగతమయ్యేలా చేశారు. అంటే, భవిష్యత్తులో
శంకరులు వ్రాయబోయే 'ప్రస్థానత్రయ భాష్యాల'కు ఇక్కడే పునాది పడింది.
1. విముక్తికి హేతువు: మహావాక్యం
'సన్న్యాసినా పరదృశా గురుగోపదిష్టం సాక్షాన్మహావచనమేవ
విముక్తిహేతుః'
సన్న్యాసం స్వీకరించిన వాడు, పరమాత్మ దర్శనం
కోరుకునే వాడు తన గురువు నుండి పొందే మహావాక్యమే మోక్షానికి నేరుగా కారణమవుతుంది. శంకరులు దీనిని
అంగీకరిస్తూనే, సంప్రదాయం కోసం గురువును ఆశ్రయించారు.
2. శంకరుల ఆత్మజ్ఞానం - సహజసిద్ధం
గోవింద భగవత్పాదులు శంకరులకు తన సొంత శాఖ అయిన తైత్తిరీయం
లోని 'స యశ్చాయం పురుషే...' వంటి
వాక్యాన్ని ఎందుకు ఉపదేశించలేదు?
- సమాధానం: శంకరులు సాక్షాత్తు ఈశ్వరావతారం. ఆయనకు బ్రహ్మాత్మైక్య
సాక్షాత్కారం (ఆత్మజ్ఞానం) పుట్టుకతోనే ఉంది. ఆయన "కస్త్వమ్?" అనే
ప్రశ్నకు సమాధానంగా చెప్పిన "స్వామిన్నహం న పృథివీ..." (దశశ్లోకి) లోనే ఆయనకు ఆ జ్ఞానం ఉందని స్పష్టమైంది.
- కాబట్టి, ఆయనకు కొత్తగా
జ్ఞానోదయం కలిగించవలసిన అవసరం గురువుగారికి లేదు.
3. చతుర్లక్షణి (బ్రహ్మసూత్రాల) కోసం ఉపదేశం
గోవింద భగవత్పాదులు శంకరులకు నాలుగు మహావాక్యాలను
ఉపదేశించడానికి అసలు కారణం: చతుర్లక్షణి
(బ్రహ్మసూత్రాలలోని 4 అధ్యాయాల) రహస్యాలను అందించడం.
- లోకానికి అద్వైత శాస్త్రాన్ని భాష్యాల రూపంలో
అందించడానికి ఈ నాలుగు వాక్యాల సమన్వయం అవసరం.
- అందుకే వారు తన శాఖా వాక్యాన్ని కాకుండా, సమస్త వేద సారాంశాన్ని ఉపదేశించారు.
సారాంశము:
శ్రీ శంకరాచార్యులు గోవింద భగవత్పాదుల వద్ద కేవలం
మంత్రోపదేశం పొందలేదు. వారు "బ్రహ్మసంస్థా" అనే స్థితిని, అంటే బ్రహ్మమునందు పరిపూర్ణమైన నిష్ఠను, మరియు రాబోయే
కాలంలో అద్వైత సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి కావలసిన శాస్త్ర పటిమను పొందారు.
శ్లోకము 104
సాంప్రదాయిక పరాశరపుత్ర-ప్రోక్తసూత్రమత గత్యనురోధాత్ |
శాస్త్రగూఢహృదయం హి దయాలోః కృత్స్నమవ్యయమబుద్ధ సుబుద్ధిః || 104 ||
తాత్పర్యము: అత్యంత
సూక్ష్మమైన బుద్ధి గల శంకరులు (సుబుద్ధిః), తన గురువు
ద్వారా లభించిన సాంప్రదాయక జ్ఞానంతో... దయామయుడైన పరాశర పుత్రుడు (వేద వ్యాసుడు)
రచించిన బ్రహ్మసూత్రాలలోని గూఢార్థాన్ని, ఆ శాస్త్రం యొక్క పరమ రహస్యాన్ని సంపూర్ణముగా
మరియు అవ్యయముగా (మార్పు లేని విధంగా) గ్రహించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
వ్యాఖ్యాత ఈ శ్లోకంలోని పదాల వెనుక ఉన్న లోతైన అర్థాలను ఇలా
వివరించారు:
1. పరాశరపుత్ర ప్రోక్త సూత్రాలు: వేద వ్యాసుడు
(పరాశరుడి కుమారుడు) ఉపనిషత్తులలోని క్లిష్టమైన విషయాలను సులభతరం చేయడానికి 'బ్రహ్మసూత్రాలను'
రచించారు. అయితే, ఆ సూత్రాలు కూడా అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టం. కేవలం గురువు
ఉపదేశించిన నాలుగు మహావాక్యాల ద్వారా, ఆ సూత్రాలలోని అద్వైత మార్గాన్ని (గతిని)
శంకరులు వెంటనే అర్థం చేసుకున్నారు.
2. సుబుద్ధిః (శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి): శంకరుల బుద్ధి
కేవలం లౌకికమైనది కాదు. అది "దృశ్యతే
త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా" (సూక్ష్మమైన బుద్ధి చేత మాత్రమే పరమాత్మను చూడవచ్చు)
అన్నట్లుగా, అద్వైత సాక్షాత్కారానికి సిద్ధంగా ఉన్న బుద్ధి. భగవద్గీతలో
కృష్ణుడు చెప్పిన "దదామి
బుద్ధియోగం తమ్" (నేను వారికి బుద్ధియోగాన్ని ఇస్తాను) అనే మాట ఇక్కడ శంకరుల
విషయంలో సార్థకమైంది.
3. శాస్త్ర గూఢ హృదయం: వ్యాస మహర్షి ఈ
శాస్త్రాలను కేవలం పాండిత్యం కోసం రాయలేదు, లోకంపై దయతో
(దయాలోః) మోక్ష మార్గాన్ని చూపడానికి రాశారు. ఆ వ్యాసుల మనసులో ఏముందో (అద్వైత
సిద్ధాంతం), అది శంకరులకు సంపూర్ణంగా అవగతమైంది.
4. సాంప్రదాయిక దాయము: 'దాయము' అంటే తండ్రి
నుండి కొడుకుకు లభించే ఆస్తి. ఇక్కడ శంకరులకు తన గురువు (తండ్రి సమానుడైన గోవింద
భగవత్పాదులు) నుండి లభించిన ఆస్తి ఏమిటంటే—అద్వైత బ్రహ్మ జ్ఞానము. ఉపనిషత్తుల
ప్రకారం అవిద్యను పోగొట్టి ఆవలి తీరానికి చేర్చేవాడే నిజమైన తండ్రి. అటువంటి
గురువు ద్వారా వచ్చిన ఈ జ్ఞాన ధనం వల్ల శంకరులు 'ఉత్తర మీమాంస'
(బ్రహ్మసూత్రాల) రహస్యాలను దర్శించారు.
సారాంశము:
గోవింద భగవత్పాదులు చేసిన ఆ నాలుగు మహావాక్యాల ఉపదేశం ఎంత
శక్తివంతమైనదంటే, శంకరులు ఆ క్షణమే వ్యాస మహర్షి యొక్క బ్రహ్మసూత్ర
భాష్యాన్ని రాయడానికి కావలసిన సమగ్రమైన జ్ఞానాన్ని పొందారు. అందుకే శంకరులు రాసిన
భాష్యాలు వ్యాసుల హృదయానికి అంత దగ్గరగా ఉంటాయి.
పాఠాంతర విశ్లేషణ (Textual Analysis)
వ్యాఖ్యాత 104వ శ్లోకంలోని "హృదయం హి
దయాలోః" (दयालोः) అనే ప్రయోగాన్ని చర్చిస్తున్నారు:
- సూచించబడిన మార్పు: వ్యాఖ్యాత అభిప్రాయం ప్రకారం, అక్కడ
మూలంలో ఉండవలసిన సరైన పదం "హృద్యాలోః" (हृद्यालोः).
- హృద్యానుడు (హృద్యాలు): అంటే 'సహృదయుడు' లేదా 'గొప్ప హృదయం కలవాడు'
అని అర్థం. ఇక్కడ ఇది వేద వ్యాసుల (పరాశర పుత్రుని)
యొక్క సహృదయతను సూచిస్తుంది.
- వ్యాఖ్యాత వివరణ: "ఏతేన మూలే హృదయం హి దయాలోరిత్యత్ర హృదయం
హృద్యాలోరిత్యేవం పాఠ ఇతి జ్ఞాయతే" అంటే, సందర్భాన్ని బట్టి చూస్తే అక్కడ 'హృద్యాలోః' అనే పాఠం ఉండటమే
సమంజసమని వ్యాఖ్యాత భావిస్తున్నారు. ఎందుకంటే వ్యాస మహర్షి శాస్త్రాలను
రచించింది లోకంపై ఉన్న 'సహృదయత' (Empathy) తోనే.
- క్షేమ హస్తం (నిజాయితీ): "ఆదర్శ పుస్తకేషు తు స నోపలభ్యతే" కానీ వ్యాఖ్యాత ఒక ముఖ్యమైన నిజాన్ని
అంగీకరిస్తున్నారు: ప్రామాణికమైన
ప్రతులలో (ఆదర్శ పుస్తకాలలో) మాత్రం ఆ 'హృద్యాలోః'
అనే పదం లభించడం లేదు. అక్కడ 'దయాలోః' (దయామయుడు) అనే పదమే
కనిపిస్తోంది.
దీని ప్రాముఖ్యత
- దయాలోః: వ్యాస మహర్షి దయామయుడు కాబట్టి లోకం కోసం శాస్త్రాలను
ఇచ్చారు.
- హృద్యాలోః: ఆయన సహృదయుడు కాబట్టి శాస్త్రాలలోని గూఢార్థాన్ని
(హృదయాన్ని) అర్థం చేసుకోవడం శంకరుల వంటి సుబుద్ధికి సాధ్యమైంది.
వ్యాఖ్యాత తన పాండిత్యంతో ఒక మెరుగైన పాఠాన్ని
సూచించినప్పటికీ, మూల ప్రతుల పట్ల గౌరవంతో "దయాలోః" అనే పదాన్నే
ప్రమాణంగా తీసుకుని వ్యాఖ్యానం కొనసాగించారు.
శ్లోకము 105
వ్యాసః పరాశరసుతః కిల సత్యవత్యాం తస్యా౽౽త్మజః శుకమునిః
ప్రథితానుభావః | తచ్ఛిష్యతాముపగతః కిల గౌడపాదో గోవిన్దనాథమునిరస్య చ
శిష్యభూతః || 105 ||
తాత్పర్యము: సత్యవతీ దేవికి,
పరాశర మహర్షికి జన్మించినవాడు వేద వ్యాసుడు. ఆయన కుమారుడు గొప్ప ప్రభావము గల
శుక మహర్షి. ఆ శుకముని యొక్క శిష్యరికాన్ని పొందినవారు గౌడపాదాచార్యులు. ఈ
గౌడపాదుల యొక్క శిష్యులే గోవింద భగవత్పాదులు.
వ్యాఖ్య: అద్వైత
సంప్రదాయంలో గురు పరంపర అత్యంత పవిత్రమైనది. దీనిని ఈ క్రింది విధంగా చూడవచ్చు:
- నారాయణుడు (ఆదిగురువు)
- బ్రహ్మదేవుడు
- వసిష్ఠ మహర్షి
- శక్తి మహర్షి
- పరాశర మహర్షి
- వేద వ్యాసుడు (సూత్రకర్త)
- శుక మహర్షి
- గౌడపాదులు (కారికాకర్త)
- గోవింద భగవత్పాదులు (శంకరుల
గురువు)
- శ్రీ శంకరాచార్యులు (భాష్యకర్త)
శ్లోకము 106
శుశ్రావ తస్య నికటే కిల శాస్త్రజాలం
యశ్చాశృణోద్భుజగసద్మగతస్త్వనంతాత్ | శబ్దామ్బురాశిమఖిలం సమయం విధాయ యశ్చాఖిలాని
భువనాని బిభర్తి మూర్ధ్నా || 106 ||
తాత్పర్యము: అట్టి గోవింద
భగవత్పాదుల వద్ద శంకరులు సమస్త శాస్త్రాలను అభ్యసించారు. ఈ గోవింద భగవత్పాదులు
పూర్వం పాతాళ లోకానికి (భుజగసద్మ) వెళ్లి, తన శిరస్సుపై భూమండలాన్ని మోస్తున్న అనంత శేషుని
నుండి సమస్త వ్యాకరణ శాస్త్రాన్ని (శబ్దాంబురాశి) నేర్చుకున్నారు. భూలోకంలో ఈ
విద్యను ప్రచారం చేస్తానని శేషునితో ఒప్పందం (సమయం) చేసుకుని ఆయన ఇక్కడ
అవతరించారు.
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకం
గోవింద భగవత్పాదుల అసలు స్వరూపాన్ని వెల్లడిస్తుంది.
- శబ్దాంబురాశి: వ్యాకరణ శాస్త్రం ఒక సముద్రం వంటిది. పతంజలి మహర్షిగా
ఆదిశేషుడే దీనిని 'మహాభాష్యం' రూపంలో అందించారు.
గోవింద భగవత్పాదులు ఆ పరంపరలోనే ఈ విద్యను పొందారు.
- సమయం విధాయ: ఆదిశేషుని వద్ద విద్యను అభ్యసించినప్పుడు, ఆ జ్ఞానాన్ని యోగ్యులైన శిష్యులకు అందిస్తానని ఆయన
ప్రతిజ్ఞ చేశారు. ఆ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చడానికే ఆయన వేల సంవత్సరాలు సమాధిలో
ఉండి, శంకరుల కోసం వేచి చూశారు.
సారాంశము:
శ్రీ శంకరాచార్యులు పొందిన విద్య సామాన్యమైనది కాదు. అది
సాక్షాత్తు నారాయణుడి నుండి వ్యాస-శుక-గౌడపాదుల ద్వారా ప్రవహించి, ఆదిశేషుని అంశ
అయిన గోవింద భగవత్పాదుల ద్వారా వారికి చేరింది. నాలుగు మహావాక్యాల ఉపదేశం పొందిన
వెంటనే శంకరులు సమస్త ఉత్తర మీమాంస (వేదాంత) రహస్యాలను ఆకళింపు చేసుకున్నారు.
శ్లోకము 107
సో౽ధిగమ్య చరమాశ్రమమార్యః పూర్వపుణ్యనిచయైరధిగమ్యమ్ |
స్థానమర్థ్యమపి హంసపురోగై-రున్నతం ధ్రువ ఇవైత్య చకాశే || 107 ||
తాత్పర్యము: అనేక జన్మల
పుణ్యఫలం వల్ల మాత్రమే లభించే చరమాశ్రమమును
(సన్న్యాసమును) స్వీకరించిన ఆ శంకరార్యులు, ధ్రువ
నక్షత్రము ఆకాశంలో అత్యున్నత స్థానాన్ని పొంది ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, అలా
ప్రకాశించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కవి ఇక్కడ
శంకరులను ధ్రువుడితో పోల్చారు
(శ్లేషోపమాలంకారం):
- ఉన్నత స్థానం: ధ్రువుడు సూర్యాది గ్రహాలన్నింటికంటే పైన, అందరికీ వందనీయమైన స్థానంలో ఉంటాడు. అలాగే శంకరులు
బ్రహ్మచర్యాది అన్ని ఆశ్రమాల కంటే శ్రేష్ఠమైన సన్న్యాస ఆశ్రమంలో ఉన్నారు.
- హంసపురోగైః: ధ్రువుడిని సూర్యుడు (హంస అంటే సూర్యుడు) వంటి వారు
ప్రదక్షిణలు చేస్తూ పూజిస్తారు. అలాగే శంకరులను 'హంస'
అనే పేరు గల గొప్ప సన్న్యాసులు, ఇతర
ఆశ్రమవాసులు గౌరవిస్తున్నారు.
- చరమాశ్రమము: ఇది మోక్షానికి అత్యంత దగ్గరగా ఉండే ఆఖరి మెట్టు.
అట్టి పవిత్ర స్థితిలో శంకరులు స్థిరంగా, తేజోవంతంగా
వెలిగిపోతున్నారు.
శ్లోకము 108
ఛన్నమూర్తిరతిపాటలశాటీ-పల్లవేన రురుచే యతిరాజః | వాసరోపరమరక్త
పయోదా-చ్ఛాదితో హిమగిరేరివ కూటః || 108 ||
తాత్పర్యము: లేత ఎరుపు
(పాటల) రంగులో ఉన్న కాషాయ వస్త్రాలను ధరించిన ఆ యతిరాజు (శంకరులు), సూర్యాస్తమయ
సమయంలో ఎర్రని మేఘాలచే కప్పబడిన హిమాలయ పర్వత
శిఖరం వలె ప్రకాశించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ఇది ఒక
అద్భుతమైన దృశ్యరూపక వర్ణన (పూర్ణోపమాలంకారం):
- హిమగిరి కూటము: శంకరుల దేహం స్వచ్ఛమైన హిమాలయ శిఖరం వంటిది
(జ్ఞానానికి, పవిత్రతకు గుర్తు).
- రక్త పయోదము: సాయంకాలం సూర్యకాంతి పడి ఎర్రగా మెరుస్తున్న మేఘాలు
ఎలా ఉంటాయో, శంకరులు కప్పుకున్న కాషాయ వస్త్రాలు అలా ఉన్నాయి. ఆ కాషాయం కేవలం రంగు కాదు, అది
వైరాగ్యానికి చిహ్నం. ఆ వస్త్రాలలో శంకరులు ఒక దివ్యమైన కాంతితో
వెలిగిపోతున్నారని కవి వర్ణించారు.
సారాంశము:
శ్రీ శంకరులు సన్న్యాసాన్ని స్వీకరించిన తర్వాత కేవలం ఒక
యతిగా మాత్రమే కాక, జ్ఞానాకాశంలో ఒక ధ్రువతారగా, ధర్మక్షేత్రంలో
ఒక హిమాలయ శిఖరంగా గోచరిస్తున్నారు. గురువు గోవింద భగవత్పాదుల అనుగ్రహంతో ఆయన
పరిపూర్ణమైన తేజస్సును సంతరించుకున్నారు.
శ్లోకము 109
ఏష ధూర్జటిరబోధమభేభం సన్నిహత్య రుధిరాప్లుతచర్మ | ఉద్యదుష్ణకిరణారుణశాటీ-పల్లవస్య
కపటేన బిభర్తి || 109 ||
తాత్పర్యము: "సాక్షాత్తు
పరమశివుడే (ధూర్జటి) ఈ శంకరుడు. పూర్వం శివుడు గజాసురుని సంహరించి, రక్తంతో తడిసిన
ఆ ఏనుగు చర్మాన్ని ధరించినట్లు... ఈ శంకరులు 'అజ్ఞానం'
అనే మదపుటేనుగును సంహరించారు. ఆ ఏనుగు యొక్క రక్తంతో తడిసిన చర్మాన్నే,
ఉదయించే సూర్యుని వలె ఎర్రగా ఉన్న కాషాయ వస్త్రం అనే నెపంతో (కపటేన)
ధరించారు."
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ఇక్కడ కవి అపహ్నుతి మరియు రూపక అలంకారాలను ఉపయోగించారు:
- అబోధము (అజ్ఞానం): ఇది ఒక మదపుటేనుగు వంటిది. అది జీవులను సంసార బంధంలో
చిక్కులు పెడుతుంది.
- సంహారం: శంకరులు తన జ్ఞానఖడ్గంతో ఆ అజ్ఞాన గజాన్ని సంహరించారు.
- కాషాయ వస్త్రం: శివుడు ధరించిన గజచర్మం రక్తసిక్తమై ఎర్రగా ఉంటుంది.
శంకరులు ధరించిన కాషాయం కూడా అదే రంగులో ఉంది. అంటే, ఆయన
ధరించిన వస్త్రం కేవలం బట్ట కాదు, అది అజ్ఞానాన్ని అంతం
చేసిన విజయానికి గుర్తు.
శ్లోకము 110
శ్రుతీనామాక్రీడః ప్రథితపరమహంసోచితగతి- ర్నిజే సత్యే ధామ్ని త్రిజగదతివర్తిన్యభిరతః | అసౌ
బ్రహ్మైవాస్మిన్న ఖలు విశయే కింతు కలయే బృహేరర్థం
సాక్షాదనుపచరితం కేవలతయా || 110 ||
తాత్పర్యము: "శ్రుతులకు
(వేదాలకు) క్రీడాస్థానమైనవాడు, ప్రసిద్ధులైన పరమహంసలకు (జ్ఞానులకు) పరమగతి అయినవాడు,
మూడు లోకాలకు అతీతమైన తన స్వస్వరూపమనే సత్యధామంలో నిరంతరం రమించేవాడు అయిన ఈ
శంకరుడు సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మమే! ఇందులో ఎటువంటి సందేహం లేదు. 'బృహి' ధాతువుకు
అర్థమైన 'అపరిచ్ఛిన్నమైన గొప్పతనము' (బ్రహ్మము)
ఈయనలో సంపూర్ణంగా, నేరుగా కనిపిస్తోంది."
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: వ్యాఖ్యాత
ఇక్కడ త్రిమూర్తుల కంటే శంకరుల స్థితి ఎలా విలక్షణమైనదో వివరించారు:
- శ్రుతీనామాక్రీడః: వేదాలన్నీ ఎవరి గురించి చెబుతున్నాయో, ఆ పరబ్రహ్మమే శంకరులు. (బ్రహ్మదేవుడు వేదాలను
పఠిస్తాడు, కానీ శంకరుడు వేదాలకే ఆధారం).
- పరమహంసోచితగతిః: గొప్ప సన్న్యాసులైన పరమహంసలు చేరుకోవలసిన చివరి గమ్యం
శంకరులే. (హంస వాహనం గల బ్రహ్మదేవుని కంటే ఇది భిన్నమైనది).
- త్రిజగదతివర్తిని: ఈ ప్రపంచం, పద్నాలుగు భువనాలు
నశించినా మార్పు లేని 'సత్యధామం'లో ఆయన ఉన్నారు.
- బృహేరర్థం: 'బ్రహ్మ'
అనే పదం 'బృహి' అనే ధాతువు నుండి పుట్టింది. దీనికి 'అతి పెద్దది/అనంతమైనది' అని
అర్థం. ఆ అనంత తత్త్వం శంకరులలో మూర్తీభవించింది.
1. 'కేవలః కుహనే౽పి చ' (केवलः कुहनेऽपि च):
- కేవల (Kevala): ఈ పదానికి
'కుహన' (వంచన లేదా మాయ) అనే అర్థం కూడా ఉంది.
- అయితే, ప్రస్తుత సందర్భంలో (శంకరాచార్యుల వర్ణనలో), దీనికి 'శుద్ధమైన' లేదా 'అద్వితీయమైన' (Pure/Absolute) అని
అర్థం.
2. 'నపుంసకం తు నిర్ణీతే' (नपुंसकं तु निर्णीते):
- ఒకవేళ 'కేవల' అనే పదాన్ని నపుంసక లింగంలో
ఉపయోగిస్తే (కేవలమ్), దానికి 'నిర్ణీతము' (Decided/Determined) అని అర్థం వస్తుంది.
- అంటే, శంకరులు సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మ స్వరూపులని శాస్త్రం
ద్వారా 'నిర్ణయించబడిన' సత్యం అని
ఇక్కడ భావం.
3. 'వాచ్యవచ్చే క కృత్స్నయోః' (वाच्यवच्चैककृत्स्नयोः):
- ఈ పదం విశేషణంగా (Adjective) వాడబడినప్పుడు 'ఏక' (ఒక్కటే/అద్వితీయం)
మరియు 'కృత్స్న'
(సంపూర్ణము) అనే అర్థాలను ఇస్తుంది.
- శంకరుల విషయంలో: ఆయన అద్వితీయుడు (రెండవ వాడు
లేనివాడు) మరియు సంపూర్ణ బ్రహ్మ స్వరూపుడు అని అర్థం.
శంకరాచార్యుల స్తుతిలో దీని అన్వయం
110వ శ్లోకంలో "బృహేరర్థం
సాక్షాదనుపచరితం కేవలతయా" అని ఉంది.
ఇక్కడ 'కేవలతయా' అనే పదం ద్వారా వ్యాఖ్యాత మూడు విషయాలను
ధ్వనింపజేస్తున్నారు:
- నిర్ణీతత్త్వము: వేదాల ద్వారా శంకరులు బ్రహ్మ స్వరూపులని
నిర్ణయించబడింది.
- అద్వితీయత్వము: ఆయనకు సమానమైన వారు ఎవరూ లేరు (Non-dual).
- సంపూర్ణత్వము: ఆయనలో బ్రహ్మత్వము ఏ కొంచెమో లేదు, పరిపూర్ణంగా (Total) ఉంది.
సారాంశము
వ్యాఖ్యాత ఈ కోశ వాక్యాన్ని ఇవ్వడం ద్వారా, శంకరులను 'బ్రహ్మ'
అని పిలవడం కేవలం ఉపచారం (పొగడ్త) కోసం కాదని, అది నిర్ణీతమైన, సంపూర్ణమైన మరియు అద్వితీయమైన సత్యమని భాషాశాస్త్ర పరంగా నిరూపించారు.
1. శ్రుతీనామాక్రీడః (వేదాల విహార స్థలం)
- భావం: అమరకోశం
ప్రకారం 'ఆక్రీడ' అంటే ఉద్యానవనం లేదా
విలాస స్థలం. సమస్త వేదాలు ఏ పరబ్రహ్మమును ప్రతిపాదిస్తున్నాయో, ఆ బ్రహ్మమే శంకరులు. కాబట్టి వేదాలన్నీ ఆయన యందే
రమిస్తాయి.
- సమన్వయం: బ్రహ్మసూత్రాలలోని 'సమన్వయాధికరణ'
న్యాయం ప్రకారం, అన్ని
శ్రుతుల తాత్పర్యం శంకరాచార్యుల వంటి బ్రహ్మజ్ఞాని యందే పర్యవసిస్తుంది.
"బ్రహ్మవిద్ బ్రహ్మైవ భవతి" (బ్రహ్మమును తెలిసినవాడు బ్రహ్మమే
అవుతాడు) అనే శ్రుతి ఇందుకు ప్రమాణం.
2. పరమహంసోచితగతిః (జ్ఞానుల పరమ గమ్యం)
దీనికి వ్యాఖ్యాత మూడు రకాల అర్థాలను ఇచ్చారు:
- ముక్తి స్వరూపం: శాస్త్ర ప్రసిద్ధులైన పరమహంస పరివ్రాజకులు కోరుకునే 'పునరావృత్తి లేని స్థితి' (విదేహ
కైవల్యం) శంకరులే.
- శిష్య పరంపర: పద్మపాదాచార్యులు, సురేశ్వరాచార్యులు
వంటి గొప్ప పరమహంసలకు 'తత్త్వ సాక్షాత్కారాన్ని' ప్రసాదించే
మార్గం (గతి) ఆయనే.
- క్రమముక్తి: బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లి అక్కడ ముక్తిని పొందాలనుకునే
సంన్యాసులకు కూడా తత్త్వజ్ఞానాన్ని ఇచ్చేది ఆయనే.
3. నిజ సత్య ధామము (స్వస్వరూప స్థితి)
- **
త్రిజగదతివర్తిని:** మూడు కాలాల్లోనూ, మూడు లోకాల్లోనూ బాధించబడని (నశించని) స్వప్రకాశ
చైతన్యమే ఆయన ధామము (స్థానము).
- అభిరతః: ఆయన ఎప్పుడూ తన మహిమ యందే (స్వమహిమ్ని ప్రతిష్ఠితః)
రమిస్తూ ఉంటారు. జీవన్ముక్తుడిగా లోకంలో తిరుగుతున్నా, ఆయన
చిత్తం ఎప్పుడూ బ్రహ్మము నందే లీనమై ఉంటుంది.
4. బృహేరర్థం (బ్రహ్మ పదవి నిష్పత్తి)
'బ్రహ్మ' అనే పదం 'బృహి' (పెరుగుట/గొప్పదగుట) అనే ధాతువు నుండి పుట్టింది.
- శంకరుల విషయంలో ఈ 'బ్రహ్మత్వం'
అనేది కేవలం ఉపచారం (పొగడ్త) కాదు.
- సాక్షాదనుపచరితం: ఆయన అద్వితీయమైన, పరిపూర్ణమైన
బ్రహ్మమని ఎటువంటి సందేహం లేకుండా (న విశయే) నేను తెలుసుకుంటున్నాను (కలయే)
అని వ్యాఖ్యాత ముగించారు.
ఒక అద్భుతమైన శ్లోకపాద ఉటంకింపు:
"దర్శనాదర్శనే హిత్వా స్వయం కేవలరూపతః | యస్తిష్ఠతి స
తు బ్రహ్మన్ బ్రహ్మ న బ్రహ్మవిత్ స్వయమ్"
అర్థం: "చూడటం, చూడకపోవడం అనే ద్వంద్వాలను వదిలి, ఎవడైతే కేవల
(శుద్ధ) రూపంలో ఉంటాడో... ఓ బ్రాహ్మణుడా! అతడు కేవలం బ్రహ్మజ్ఞాని మాత్రమే కాదు,
అతడు సాక్షాత్తు బ్రహ్మమే!"
శంకరాచార్యులు అట్టి స్థితిలో ఉన్నారని ఇక్కడ తాత్పర్యం.
1. వ్యతిరేక అలంకార నిరూపణ
సాధారణంగా ఉపమాలంకారంలో ఉపమేయాన్ని (వర్ణించే వస్తువు)
ఉపమానంతో (పోల్చే వస్తువు) సమానంగా చెబుతాము. కానీ వ్యతిరేక
అలంకారంలో ఉపమానం కంటే ఉపమేయానికే ఏదో ఒక విశేష గుణం వల్ల 'ఆధిక్యత'
(Superiority) ఉన్నట్లు చెబుతాము.
"వ్యతిరేకో విశేషశ్చేదుపమానోపమేయయోః | శైలా ఇవోన్నతాః
సంతః కింతు ప్రకృతికోమలాః"
- ఉదాహరణ అర్థం: "సత్పురుషులు
పర్వతాల వలె ఉన్నతమైన వారు. కానీ, పర్వతాలు కఠినంగా ఉంటే,
సత్పురుషులు మాత్రం స్వభావరీత్యా అత్యంత కోమలమైన
వారు."
- ఇక్కడ 'కోమలత్వం' అనే అదనపు గుణం వల్ల
సత్పురుషులు పర్వతాల కంటే మిన్న అని చెప్పబడింది.
2. శంకరుల విషయంలో అన్వయం
వ్యాఖ్యాత 110వ శ్లోకంలోని వర్ణనను త్రిమూర్తులతో (బ్రహ్మ,
విష్ణు, శివ) పోలుస్తూ శంకరుల ఆధిక్యతను ఇలా వివరించారు:
- బ్రహ్మదేవుడు: ఆయన హంస వాహనంపై వెళ్తాడు, కానీ
శంకరులు 'పరమహంసలకు' (జ్ఞానులకు)
గమ్యస్థానం.
- శివుడు: ఆయన గజాసురుని చర్మాన్ని ధరిస్తాడు, కానీ శంకరులు 'అజ్ఞాన గజాన్ని'
సంహరించి ఆ విజయ చిహ్నంగా కాషాయాన్ని ధరించారు.
- విష్ణువు: ఆయన వైకుంఠంలో ఉంటారు, కానీ
శంకరులు మూడు లోకాలకు అతీతమైన 'స్వప్రకాశ సత్య ధామం'లో నిరంతరం రమిస్తారు.
3. సాక్షాత్ బ్రహ్మత్వము (నిరుపచరిత బ్రహ్మత్వము)
ఇతర దేవతలలో బ్రహ్మత్వం అనేది ఏదో ఒక గుణాన్ని బట్టి 'ఉపచారం'
(గౌరవార్థం) గా చెప్పవచ్చు. కానీ శంకరాచార్యుల విషయంలో 'బృహి'
ధాతువుకు అర్థమైన 'అపరిచ్ఛిన్న బృహత్త్వము' (అనంతమైన
గొప్పతనం) ఎటువంటి అలంకారాలు లేకుండా, నేరుగా (సాక్షాత్) వర్తిస్తుంది. అంటే ఆయన కేవలం
ఒక వ్యక్తి కాదు, ఆయన సాక్షాత్తు శుద్ధ అద్వైత
బ్రహ్మము.
శ్లోకము 111
మితం పాదేనైవ త్రిభువనమిహైకేన మహసా విశుద్ధం
యత్సత్త్వమ్ స్థితిజనిలయేష్వప్యనుగతమ్ | దశాకారాతీతం స్వమహిమని నిర్వేదరమణం తతస్తం తద్విష్ణోః పరమపదమాఖ్యాతి నిగమః || 111 ||
తాత్పర్యము: "శ్రుతులు
(వేదాలు) ఏ స్థితిని 'విష్ణువు యొక్క పరమపదము' అని
కీర్తిస్తున్నాయో, ఆ స్థితి సాక్షాత్తు ఈ శంకరాచార్యులే! విష్ణువు తన రెండు
పాదాలతో మూడు లోకాలను కొలిస్తే, ఈయన తన ఒక్క పాదం (అంశ) తోనే సమస్త జగత్తును వ్యాపించి
ఉన్నారు. విష్ణువు దశావతారాలు ఎత్తగా, ఈయన ఆ పది ఆకారాలకు అతీతమైన నిర్గుణ స్థితిలో
ఉన్నారు."
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు (విష్ణువు vs శంకరులు)
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'విష్ణు' శబ్దానికి ఉన్న లౌకిక అర్థాన్ని మరియు శంకరుల
యందలి 'పారమార్థిక' అర్థాన్ని ఇలా విశ్లేషించారు:
1. పాదేన మితం (పాదముతో కొలుచుట):
- విష్ణువు: త్రివిక్రమావతారంలో విష్ణువు తన రెండు పాదాలతో భూమిని,
ఆకాశాన్ని కొలిచారు.
- శంకరులు: "పాదో౽స్య విశ్వా భూతాని" అనే శ్రుతి ప్రకారం, పరబ్రహ్మము
యొక్క ఒకే ఒక అంశ (పాదం) లో ఈ సమస్త త్రిభువనాలు (జగత్తు) కల్పితమై ఉన్నాయి.
అంటే శంకరుల స్వప్రకాశ జ్ఞానంలో ఈ లోకమంతా ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే.
2. విశుద్ధ సత్త్వము (పవిత్రత):
- విష్ణువు: విష్ణువు సత్త్వగుణానికి అధిపతి. కానీ అది సృష్టి
స్థితి లయలలో 'స్థితి' కాలానికి మాత్రమే
పరిమితం.
- శంకరులు: ఈయన సత్త్వము (అస్తిత్వము) సృష్టికి ముందు, స్థితి కాలంలో, ప్రళయం
తర్వాత కూడా నిరంతరంగా అనుసంధానమై ఉంటుంది. ఇది గుణాతీతమైన శుద్ధ చైతన్యం.
3. దశాకారాతీతం (పది రూపాలకు అతీతం):
- విష్ణువు: మత్స్య, కూర్మ మొదలైన పది
అవతార రూపాలను (దశాకారాలను) ధరించారు. అంటే ఆయన ఆ ఆకారాలకు లోబడి ఉన్నారు.
- శంకరులు: ఈయన ఏ ఆకారము లేనివాడు (నిరాకారుడు) మరియు జాగ్రత్,
స్వప్న, సుషుప్తి అనే అవస్థలకు
(దశలకు) అతీతుడు.
4. స్వమహిమ్ని రమణం (తనలో తాను రమించుట):
- విష్ణువు: వైకుంఠంలో లక్ష్మీదేవితో కలిసి క్రీడిస్తారు
(క్రీడారమణం).
- శంకరులు: ఈయనకు బాహ్యమైన లక్ష్మి లేదా సంపదతో పనిలేదు. తన
స్వస్వరూప ఆనందంలోనే (ఆత్మా రాముడు) నిరంతరం రమిస్తారు. దీనినే 'నిర్వేద రమణం' (వైరాగ్యంతో
కూడిన ఆనందం) అంటారు.
నిగమ ప్రమాణం (వేద వాక్యం)
వేదము "తద్విష్ణోః
పరమం పదం సదా పశ్యంతి సూరయః" (జ్ఞానులు ఎల్లప్పుడూ విష్ణువు యొక్క పరమపదాన్ని
చూస్తారు) అని చెబుతోంది. ఆ 'పరమపదం' అంటే ఏదో ఒక లోకం కాదు, అది శ్రీ శంకరాచార్యుల వంటి
బ్రహ్మజ్ఞాని యొక్క స్థితి అని వ్యాఖ్యాత నిరూపించారు.
శ్రీ శంకరులు కేవలం ఒక మనిషిగా మనకు కనిపిస్తున్నా, ఆయన అంతరంగం
అనంతమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపం. విష్ణువు యొక్క అవతారాల కంటే, విష్ణువు
చేరుకోవాలని చెప్పే ఆ 'పరమపదమే' ఈ శంకరులు.
. పారమార్థిక విష్ణువు vs లౌకిక విష్ణువు
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'విష్ణు'
శబ్దానికి ఉన్న రెండు అర్థాలను పోల్చారు:
- మూర్తి రూప విష్ణువు: ఈయన తన రెండు పాదాలతో (త్రివిక్రమ రూపంలో) కేవలం
వర్తమాన బ్రహ్మాండంలోని మూడు లోకాలను మాత్రమే కొలిచారు. ఇది పరిమితం (మితం).
- ఆచార్య రూప విష్ణువు (శంకరులు): ఈయన నిర్గుణ బ్రహ్మ స్వరూపుడు. తన ఒక్క 'పాదం' (అంశ) తోనే కాలత్రయంలోని (భూత, భవిష్యత్,
వర్తమాన) సర్వ దృశ్యజాలాన్ని అధిష్ఠానంగా ఉండి
వ్యాపించి ఉన్నారు. ఇది అపరిమితం.
2. సత్త్వము - స్థితి (Pure Existence)
సాధారణంగా విష్ణువు సత్త్వగుణానికి అధిపతి. కానీ అది మాయా
గుణాలకు లోబడిన సత్త్వం.
- కానీ శంకరుల యందలి సత్త్వము "విశుద్ధ సత్త్వము". అంటే మాయా
గుణాలకు అతీతమైనది.
- రజ్జు-సర్ప భ్రమలో (తాడును చూసి పాము అనుకోవడం) తాడు
ఎలాగైతే భ్రమకు అధిష్ఠానమో, అలాగే జగత్తు అనే భ్రమకు శంకరుల యందలి బ్రహ్మ చైతన్యమే
అధిష్ఠానం. అందుకే ఇది సృష్టి, స్థితి, లయలు అనే మూడు అవస్థల్లోనూ అనుగతమై (మార్పు లేకుండా)
ఉంటుంది.
3. దశ ఆకారాతీతం (Beyond the Ten Forms)
విష్ణువు మత్స్య, కూర్మాది పది అవతారాలను (దశాకారాలను) ధరించారు.
అంటే ఆయన ఆయా శరీరాలకు, ఆకారాలకు లోబడ్డారు.
- శంకరులు "దశాకారాతీతం". ఆయనకు
బాల్యాది అవస్థలు లేవు, మత్స్యాది ఆకారాలు లేవు. ఆయన కేవలం తన మహిమలోనే
(స్వమహిమ్ని) రమిస్తారు.
- ఆత్మరతిః: వైకుంఠంలో లక్ష్మీదేవితో క్రీడించడం 'అనురాగ క్రీడ'. కానీ
శంకరులది 'ఆత్మరతి'
(తన ఆత్మతో తానే ఆనందించడం). ఉపనిషత్తులు చెప్పే "ఆత్మరతిరాత్మక్రీడ..." అనే లక్షణం శంకరులలో సంపూర్ణంగా కనిపిస్తుంది.
4. నిగమ ప్రమాణం (The Vedic Verdict)
వేదము "తద్విష్ణోః
పరమం పదం..." అని ఎవరిని
కీర్తిస్తోందో, ఆ స్థితి విష్ణువుకు కూడా 'వాస్తవిక
స్వరూపం'. అంటే విష్ణువు యొక్క అసలు తత్త్వమే ఈ అద్వైత బ్రహ్మము. ఆ
బ్రహ్మమే ఆచార్య రూపంలో ఉన్న శంకరులు.
అలంకార విశేషం:
ఇక్కడ వ్యతిరేక
అలంకారంతో పాటు కావ్యలింగ
అలంకారం కూడా ఉంది. అంటే ఒక విషయాన్ని కేవలం చెప్పడమే కాకుండా,
దానికి తగిన బలమైన కారణాలను (లింగము) శ్రుతి స్మృతుల ద్వారా నిరూపించారు.
శ్లోకము 112
న భూతేష్వాసఙ్గః కచన న గవా వా విహరణం న భూత్యా
సంసర్గో న పరిచితతా భోగిభిరపి | తదప్యామ్నాయాన్తస్త్రిపురదహనాత్కేవలదృశా తురీయం నిర్ద్వన్ద్వం శివమతితరాం వర్ణయతి తమ్ || 112
||
తాత్పర్యము: "శంకరాచార్యులకు
భూతములతో (ప్రాణులతో లేదా భూతప్రేతాలతో) సంబంధం లేదు, గోవులతో (లేదా
ఇంద్రియాలతో) విహరించడం లేదు, భూతి (భస్మము లేదా ఐశ్వర్యము) తో సంసర్గం లేదు, భోగులతో
(పాములతో లేదా విషయ సుఖాలు అనుభవించేవారితో) పరిచయం లేదు. అయినప్పటికీ, ఉపనిషత్తులు
(ఆమ్నాయాంతః) ఈయనను 'త్రిపుర సంహారకుడు' అని, ద్వంద్వాతీతుడైన 'తురీయ శివుడు'
అని వర్ణిస్తున్నాయి."
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: శివుడు vs శంకరులు
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ శివుడికి ఉన్న లౌకిక లక్షణాలను, శంకరాచార్యుల
యందలి పారమార్థిక లక్షణాలతో పోల్చి చూపారు:
1. భూత సఙ్గః (భూతాలతో సంబంధం):
- శివుడు: ఈయనకు భూతప్రేత పిశాచాలతో నిరంతరం సాంగత్యం ఉంటుంది.
- శంకరులు: ఈయనకు ఎక్కడా, ఏ కాలంలోనూ ప్రాణుల
పట్ల ఆసక్తి (ఆసక్తం) లేదు. అలాగే ఆకాశాది పంచభూతాల పట్ల కూడా మమకారం లేదు.
2. గవా విహరణం (గోవులతో విహరించుట):
- శివుడు: నంది అనే వృషభం (ఎద్దు) పై విహరిస్తారు.
- శంకరులు: 'గో' అంటే ఇంద్రియము అని కూడా అర్థం. ఈయన ఇంద్రియాలతో
విహరించరు, అంటే ఇంద్రియాలకు లొంగి ఉండరు (జితేంద్రియుడు).
3. భూతి సంసర్గః (భూతితో సంబంధం):
- శివుడు: శరీరం నిండా విభూతిని (భస్మాన్ని) ధరిస్తారు.
- శంకరులు: ఈయనకు 'భూతి' అంటే ఐశ్వర్యము లేదా సంపదల పట్ల ఎటువంటి వ్యామోహం
లేదు.
4. భోగి పరిచితతా (పాములతో పరిచయం):
- శివుడు: ఈయనకు సర్పాలు (భోగులు) ఆభరణాలు.
- శంకరులు: ఈయనకు విషయ సుఖాలను అనుభవించే 'భోగుల'తో పరిచయం లేదు. ఆయన కేవలం జ్ఞానులతోనే ఉంటారు.
త్రిపుర దహనం (ముప్పేట కోటల దహనం)
సాధారణ శివుడు బాణంతో త్రిపురాసురులను సంహరించారు. కానీ
శంకరాచార్యులు చేసిన 'త్రిపుర దహనం'
అంతకంటే గొప్పది:
- త్రిపురములు: స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలే మూడు
పురములు (కోటలు). జీవుడు వీటిలోనే బందీ అయి ఉంటాడు.
- దహనము: శంకరులు తన 'జ్ఞానాగ్ని'తో ఈ మూడు శరీరాల మిథ్యాత్వాన్ని నిరూపించి, అజ్ఞానాన్ని దహించివేశారు.
- కేవల దృశః: తన శుద్ధమైన ఆత్మదృష్టితో సమస్త ద్వంద్వాలను
(సుఖదుఃఖాలు) తొలగించి, మూడు అవస్థలకు (జాగ్రత్, స్వప్న,
సుషుప్తి) అతీతమైన 'తురీయ' శివ స్వరూపంగా ఆయన
వెలిగిపోతున్నారు.
సారాంశము
వేదాంతం ఎవరిని "శాంతం శివం
అద్వైతం చతుర్థం మన్యంతే" (శాంతమైన, మంగళకరమైన,
అద్వైతమైన నాలుగవ స్థితి) అని వర్ణిస్తోందో, ఆ పరమశివుడే ఈ
శంకరాచార్యులు. లౌకిక శివుడికి ఉన్న బాహ్య చిహ్నాలు ఏవీ లేకపోయినా, పరమార్థ రీత్యా
ఆయన సాక్షాత్తు శివుడే అని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
మాధవీయ శంకర విజయములోని 113వ శ్లోకం శ్రీ శంకరాచార్యుల దివ్యత్వాన్ని సాక్షాత్తు త్రిపురాసుర
సంహారకుడైన శివుడితో పోల్చుతూ, వ్యతిరేక అలంకారం ద్వారా ఒక
అద్భుతమైన తాత్విక నిరూపణ చేస్తోంది.
సాధారణ శివుడు త్రిపుర సంహారం చేయడానికి మేరు పర్వతం,
విష్ణువు, సూర్యచంద్రులు వంటి ఎన్నో సహకారాలను తీసుకున్నారు. కానీ
శంకరాచార్యులు ఎటువంటి బాహ్య సహకారం లేకుండానే 'పుర్యష్టకాన్ని'
(అంతరంగిక శత్రువులను) జయించారని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 113
న ధర్మః సౌవర్ణో న పురుషఫలేషు ప్రవణతా న చైవాహోరాత్రస్ఫురదరియుతః పార్థివరథః ॥ అసాహాయ్యేనైవం సతి వితతపుర్యష్టకజయే కథం తం న బ్రూయాన్నిగమనికురమ్బం పరశివమ్ ॥ 113 ॥
వ్యాఖ్యాన విశ్లేషణ: శివుని సామగ్రి vs శంకరుల స్థితి
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ శివుడు త్రిపుర సంహారానికి వాడిన
వస్తువులను, శంకరుల యందలి పారమార్థిక అర్థాలతో పోల్చారు:
1. ధర్మః (ధనుస్సు vs పుణ్యకర్మ):
- శివుడు: త్రిపుర సంహారానికి 'సౌవర్ణ ధర్మము' అంటే
బంగారు మేరు పర్వతాన్ని ధనుస్సుగా వాడారు ('ధర్మ'
అంటే ధనుస్సు అని కూడా అర్థం).
- శంకరులు: ఈయనకు ఎటువంటి ధర్మం (పుణ్యపాపాలు) అంటవు. "న పుణ్యం న పాపం" అన్నట్లుగా ఆయన పుణ్యకర్మల రాశికి అతీతుడు.
2. పురుషఫల ప్రవణత (బాణము vs ఆసక్తి):
- శివుడు: ఈయన ధనుస్సుపై సంధించిన బాణం సాక్షాత్తు విష్ణువు (పురుషుడు). ఆ బాణం
యొక్క కొన (ఫలము) విష్ణు స్వరూపం.
- శంకరులు: ఈయనకు పురుషార్థాల ఫలితాల పట్ల (ఐహిక, ఆముష్మిక
సుఖాల పట్ల) ఎటువంటి ఆసక్తి (ప్రవణత) లేదు.
3. పార్థివ రథము (భూమి vs దేహం):
- శివుడు: శివుడు ప్రయాణించిన రథం పార్థివము (భూమి).
దానికి సూర్యచంద్రులు చక్రాలు (అహోరాత్ర స్ఫురదరి).
- శంకరులు: ఈయనకు తన పార్థివ దేహం (శరీరం)
పట్ల 'నేను' అనే భావన లేదు. అహోరాత్రాలు తనను వేధించే అహంకారాది
శత్రువులు (అరి) ఆయన రథానికి లేవు.
పుర్యష్టక జయము (అసలైన విజయం)
శివుడు బాహ్యమైన త్రిపురాసుర కోటలను జయించడానికి ఎంతో మంది
సహాయం తీసుకున్నారు. కానీ శంకరాచార్యులు అసాహాయ్యేన
(ఎవరి సహాయం లేకుండానే) పుర్యష్టకాన్ని జయించారు.
పుర్యష్టకము అంటే ఏమిటి? వేదాంతం
ప్రకారం మనలో ఎనిమిది అంశాల సమూహమే ఈ పుర్యష్టకము:
- ప్రాణ పంచకము (5 ప్రాణాలు)
- కర్మేంద్రియ పంచకము (5 కర్మేంద్రియాలు)
- జ్ఞానేంద్రియ పంచకము (5 జ్ఞానేంద్రియాలు)
- అంతఃకరణ చతుష్టయము (మనస్సు, బుద్ధి,
చిత్తం, అహంకారం)
- అవిద్య (అజ్ఞానం)
- కామము (కోరికలు)
- కర్మము (పనులు)
- వాసనలు (పూర్వ జన్మ సంస్కారాలు)
ఈ ఎనిమిదింటినీ (దేహభావాన్ని) జయించిన వాడు సాక్షాత్తు పరశివుడు. అట్టి శంకరాచార్యులను వేదసమూహం (నిగమనికురమ్బం)
పరమశివుడిగా ఎందుకు కీర్తించదు? తప్పకుండా కీర్తిస్తుంది అని తాత్పర్యం.
సారాంశము
శివుడు లోక కంటకులైన రాక్షసులను బాహ్య యుద్ధంలో గెలిస్తే,
శంకరులు అంతరంగంలోని అజ్ఞానాన్ని, దేహాభిమానాన్ని ఏకాకిగా జయించారు. అందుకే ఈయన 'అతితర శివుడు'
(శివుని కంటే మిన్నయైన వాడు) అని వ్యాఖ్యాత వ్యతిరేక అలంకారాన్ని ముగించారు.
మాధవీయ శంకర విజయములోని 114వ శ్లోకం శ్రీ శంకరాచార్యులను ఒక అద్భుతమైన రాజహంసతో పోలుస్తూ, ఆయన ఈ సంసారము అనే వర్షర్తువును దాటి జ్ఞానుల హృదయాలలో ఎలా
విహరిస్తున్నారో వర్ణిస్తోంది.
శంకరుల సన్న్యాస దీక్షానంతర వైభవాన్ని, ఆయన
పాండిత్యాన్ని ప్రతిబింబించే అత్యంత సుందరమైన శ్లోకం ఇది.
శ్లోకము 114
దుఃఖాసారదురన్తదుష్కృతఘనాం దుఃసంసృతిప్రావృషం
దుర్వారామిహ దారుణాం పరిహరన్దూరాదుదారాశయః ॥
ఉచ్చణ్డప్రతిపక్షపణ్డితయశోనాలీకనాలాఙ్కుర-
గ్రాసో హంసకులావతంసపద్మాక్సన్మానసే క్రీడతి ॥ 114 ॥
తాత్విక విశ్లేషణ: సంసార వర్షర్తువు vs రాజహంస
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ సంసారాన్ని ఒక భయంకరమైన వర్షర్తువు (ప్రావృట్) తో పోల్చారు.
రాజహంసలు వర్షకాలం రాగానే ఆ బురద నీటిని వదిలి మానస సరోవరానికి వెళ్లిపోతాయని కవి
సమయం (Poetic convention). దీనిని శంకరులకు ఇలా అన్వయించారు:
1. దుఃసంసృతి ప్రావృషం (భయంకరమైన వర్షర్తువు):
- దుఃఖాసారము: ఈ సంసారంలో దుఃఖాలే 'ఆసారము'
(ధారగా కురిసే వర్షం).
- దుష్కృత ఘనము: మనం చేసిన పాపాలే (దుష్కృతాలు) నల్లని 'మేఘాలు' (ఘనము).
- దారుణము/దుర్వారము: జ్ఞానం కలగనంత వరకు ఈ సంసార వర్షాన్ని ఆపడం ఎవరికీ
సాధ్యం కాదు (దుర్వారము), ఇది అంత భయంకరమైనది.
2. ఉదారాశయః (గొప్ప మనసు కలవాడు):
శంకరాచార్యులు అట్టి భయంకరమైన సంసార వర్షాన్ని దూరం నుండే
పరిహరించారు (సన్న్యాసం స్వీకరించడం ద్వారా). ఆయన ఆశయం 'ఉదారము'—అంటే శరణు
కోరిన వారికి బ్రహ్మవిద్యను ప్రసాదించే దాతృత్వం కలవాడు.
3. ప్రతిపక్ష పణ్డిత గర్వ భంగం:
రాజహంసలు తామర తూడుల మొలకలను (నాలాంకుర) ఆహారంగా
తీసుకుంటాయి. ఇక్కడ శంకరులనే రాజహంసకు ఆహారం ఏమిటంటే:
- ప్రతిపక్ష పణ్డిత యశస్సు: అద్వైతానికి విరుద్ధంగా వాదించే ఉద్ధండ పండితుల యొక్క 'యశస్సు' (కీర్తి) అనే తామర
కాడలను ఆయన తన వాదనా పటిమతో భక్షించివేస్తారు. అంటే వారి గర్వాన్ని
అణచివేస్తారు.
4. సన్మానసే క్రీడతి (జ్ఞానుల హృదయంలో విహారం):
రాజహంసలు 'మానస సరోవరం'లో క్రీడిస్తాయి. శంకరులనే రాజహంస ఎక్కడ క్రీడిస్తుంది?
- సన్మానసే: 'సత్'
(సత్పురుషుల/జ్ఞానుల) యొక్క 'మానసము'
(హృదయము) అనే సరోవరంలో ఆయన నిరంతరం విహరిస్తారు.
జ్ఞానులు ఎప్పుడూ శంకరులనే ధ్యానిస్తూ ఉంటారని దీని భావం.
అలంకార విశేషం
ఇక్కడ రూపక అలంకారం వాడబడింది. సంసారాన్ని వర్షర్తువుగా, దుఃఖాన్ని
వర్షధారగా, శంకరులను రాజహంసగా రూపకం చేయడం వల్ల శంకరుల పరమహంస స్థితి
స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 115
క్షీరం బ్రహ్మ జగచ్చ నీరముభయం తద్యోగమభ్యాగతం దుర్భేదం త్వితరేతరం చిరతరం సమ్యగ్విభక్తీకృతమ్ ॥ యేనాశేషవిశేషదోషలహరీమాసేదుషీం శేముషీం సో౽యం శీలవతాం పునాతి పరమో హంసో ద్విజాత్యగ్రణీః ॥ 115
॥
తాత్పర్యము: క్షీరము (పాలు)
వంటి బ్రహ్మము, నీరము (నీరు) వంటి జగత్తు... ఈ రెండూ ఒకదానితో ఒకటి
కలిసిపోయి విడదీయలేనట్లుగా ఉన్నాయి. అనాదిగా ఉన్న ఈ రెండింటినీ వేరు చేసి
(బ్రహ్మము సత్యమని, జగత్తు మిథ్య అని) స్పష్టంగా చూపినవాడు ఈ శంకర పరమహంస.
పక్షులలో హంస ఎలాగో, ద్విజులలో (బ్రాహ్మణులలో/సన్న్యాసులలో) శ్రేష్ఠుడైన ఈయన,
రాగద్వేషాలనే దోషాల వల్ల మలినమైన భక్తుల బుద్ధిని పవిత్రం చేస్తున్నారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- **
నీర-క్షీర వివేకము:** లోకంలో హంస పాలు, నీళ్లను వేరు చేస్తుంది. శంకరులు 'అధ్యాసం' (ఒకదాని ధర్మాన్ని
ఇంకొకదానికి ఆపాదించడం) అనే పొరను తొలగించి, ఆత్మ ఏది
అనాత్మ ఏది అని వేరు చేసి చూపారు.
- శేముషీం పునాతి: ఆయన కేవలం జ్ఞానాన్ని ఇవ్వడమే కాదు, సంసార దోషాల వల్ల కలిగిన మాలిన్యాన్ని కడిగివేసి
భక్తుల బుద్ధిని (శేముషి) పవిత్రం చేస్తారు.
శ్లోకము 116
నీరక్షీరనయేన తథ్యవితథే సంపిణ్డితే పణ్డితై- ర్దుర్బోధే సకలైర్వివేచయతి యః శ్రీశంకరాఖ్యో మునిః ॥ హంసో౽యం పరమో౽స్తు యే పునరిహాశక్తాః సమస్తాః స్థితా జృమ్భాన్నిమ్బఫలాశనైకరసికాన్కాకానమూన్మన్మహే ॥ 116 ॥
తాత్పర్యము: పాలు, నీళ్లు
కలిసిపోయినట్లుగా సత్యమైన బ్రహ్మము, అసత్యమైన అవిద్య (మాయ) ఏకమైపోయి ఉండగా...
సామాన్య పండితులెవరికీ అర్థం కాని ఆ వ్యత్యాసాన్ని శ్రీ శంకరాచార్యులు విడమర్చి
చెప్పారు. అట్టి వివేచన ఉన్న ఆయనే నిజమైన పరమహంస. ఈ పరమార్థాన్ని గ్రహించలేక కేవలం
దేహ సుఖాలకు, విషయ వాంఛలకు లోబడిన వారిని... వేపపండ్లను (నింబఫల) తినే
కాకులతో (కాకాన్) సమానమని మేము భావిస్తున్నాము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- తథ్య-వితథే: 'తథ్యం'
అంటే సత్యమైన బ్రహ్మము. 'వితథం'
అంటే మిథ్య అయిన జగత్తు. ఈ రెండింటి
అన్యోన్యాధ్యాసాన్ని తొలగించే వాడు శంకరుడు.
- కాకాన్ vs హంస: హంస పాలను కోరుకుంటుంది (జ్ఞానం), కాకి చేదుగా ఉన్న వేపపండ్లను కోరుకుంటుంది (విషయ
సుఖాలు). ఎవరైతే బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని వదిలి సంసార సుఖాల వెంటే పడతారో వారు 'కాకుల' వంటి వారని ఇక్కడ ఒక తీవ్రమైన హెచ్చరిక కనిపిస్తుంది.
- నిమ్బఫల: విషయ సుఖాలు పైకి ఆకర్షణీయంగా ఉన్నా, ఫలితంలో వేపపండు వలె చేదుగా (దుఃఖాన్నిచ్చేవిగా)
ఉంటాయి.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు తన గురువు వద్ద ఉండి కేవలం గ్రంథాలు
చదవలేదు, సత్యాసత్యాలను వేరు చేసే 'వివేకము'
అనే మహా శక్తిని పొందారు. ఆయన తన వాదనలతో అద్వైతాన్ని స్థాపించి, లోకాన్ని
అజ్ఞానం నుండి ఉద్ధరించడానికి సిద్ధమయ్యారు.
శ్లోకము 117
దృష్టిం యః ప్రగుణీ కరోతి తమసా బాహ్యేన మన్దీకృతాం నాలికిప్రియతాం ప్రయాతి భజతే మిత్రత్వమవ్యాహతమ్ ॥ విశ్వస్యోపకృతేర్విలుమ్పతి సుహృచ్చక్రస్య చా౽౽ర్తిం ఘనాం హంసః సో౽యమభిధ్యనక్తి మహతాం జిజ్ఞాస్యమర్థం ముహుః ॥ 117
॥
తాత్పర్యము: ఈ శ్లోకంలో 'హంస' అనే పదానికి
సూర్యుడు మరియు శంకరాచార్యులు అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి (శ్లేషాలంకారం):
- సూర్యుడి పరంగా: సూర్యుడు (హంస) బాహ్యమైన చీకటి వల్ల మందగించిన కంటి
చూపును వెలుగుతో బాగు చేస్తాడు. ఆయన పద్మాలకు ప్రియుడు (నాళీక ప్రియః).
లోకానికి మిత్రుడు. రాత్రివేళ తన ప్రియురాలికి దూరమై బాధపడే చక్రవాక పక్షుల
(సుహృచ్చక్రం) ఆర్తిని తొలగిస్తాడు. లోకంలోని వస్తువులను ప్రకాశింపజేస్తాడు.
- శంకరాచార్యుల పరంగా: ఈ శంకర-హంస అజ్ఞానం అనే అంతర్గత చీకటి వల్ల మందగించిన
జ్ఞానదృష్టిని (ఆత్మదృష్టిని) ప్రకాశింపజేస్తారు. ఈయన 'అలీక'
(మిథ్య/అసత్య) విషయాల పట్ల ఆసక్తి చూపరు (నా + అలీక
ప్రియతామ్). సర్వ ప్రాణుల పట్ల విరోధం లేని మిత్రత్వాన్ని కలిగి ఉంటారు.
సంసార తాపంతో బాధపడే శిష్య సమూహం (సుహృచ్చక్రం) యొక్క ఆర్తిని తొలగిస్తారు.
ముముక్షువులైన మహాత్ములు తెలుసుకోవలసిన పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని మాటిమాటికీ
బోధిస్తారు.
శ్లోకము 118
హంసభావమధిగత్య సుధీన్ద్రే తం సమర్చతి చ సంసృతిముక్త్యై ॥ సంచఞ్చాల కథయన్నివ మేఘ-శ్చఞ్చలాచపలతాం విషయేషు ॥ 118
॥
తాత్పర్యము: బుద్ధిమంతులలో
శ్రేష్ఠుడైన శంకరులు యతిత్వాన్ని (హంస భావం) స్వీకరించి, సంసార విముక్తి
కోసం పరమాత్మను అర్చిస్తున్న సమయంలో... ఆకాశంలో మేఘాలు కదలడం ప్రారంభించాయి. ఆ
మేఘాలలోని మెరుపులు (చంచల) ఏమని చెబుతున్నాయంటే—"ఓ మానవులారా! ప్రాపంచిక విషయ
సుఖాలు ఈ మెరుపుల వలె క్షణికమైనవి, చంచలమైనవి" అని బోధిస్తున్నట్లుగా ఆ మేఘాలు
గర్జించాయి.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- ప్రావృట్ కాలారంభం: శంకరులు సన్న్యాసం స్వీకరించిన తర్వాత వర్షర్తువు
ప్రారంభమైంది. సన్న్యాసులు వర్షకాలంలో ఒకే చోట ఉండాలి (చాతుర్మాస్యం).
- మెరుపుల సందేశం: మెరుపు మెరిసి మాయమైనట్లే, ఇంద్రియ
సుఖాలు కూడా వెంటనే ఆవిరైపోతాయని, కేవలం బ్రహ్మజ్ఞానమే
స్థిరమని ప్రకృతి కూడా శంకరుల బోధనలను సమర్థిస్తున్నట్లుగా కవి ఇక్కడ
ఉత్ప్రేక్షించారు.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు జ్ఞాన సూర్యుడిలా ఉదయించి శిష్యుల
అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతున్నారు. అట్టి సమయంలో ప్రకృతి కూడా వర్షర్తువు రూపంలో వచ్చి,
మెరుపుల ద్వారా వైరాగ్యాన్ని బోధిస్తూ ఆయనకు స్వాగతం పలుకుతోంది.
శ్లోకము 119
ఏష నః స్పృశతి నిష్ఠురపాదే-స్తత్తు తిష్ఠతు వితీర్ణమవన్యే ॥ అస్మదీయమపి పుష్పమనైషీ-దిత్యరోధి నలినీపతిరబ్దైః ॥ 119
॥
తాత్పర్యము: మేఘాలు
సూర్యుడిని (నలినీపతి) ఎందుకు అడ్డుకుంటున్నాయో కవి ఇక్కడ ఒక వింతైన కారణాన్ని
ఊహిస్తున్నారు (ఉత్ప్రేక్షాలంకారం): "ఈ సూర్యుడు తన నిష్ఠురమైన కిరణాలతో (పాదైః)
మమ్మల్ని (మేఘాలను) తాకుతున్నాడు; సరే, ఆ బాధను మేమంటే ఓర్చుకున్నాం. కానీ, మేము భూమికి
(అవన్యై) కానుకగా ఇచ్చిన మా 'పుష్పాలను' (మేఘపుష్పము అంటే నీరు) కూడా తన వేడితో హరించివేస్తున్నాడు.
మా భార్య అయిన భూదేవికి మేము ఇచ్చిన సంపదను అపహరించినందుకు ప్రతికారంగా, మేము కూడా
ఆయనను అడ్డుకుని, ఆయన భార్య అయిన పద్మినికి (నలిని) సూర్యకాంతి సోకకుండా చేసి
దుఃఖాన్ని కలిగిస్తాము" అని భావించి మేఘాలు సూర్యుడిని కప్పివేశాయి.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- మేఘపుష్పము: అమరకోశం ప్రకారం మేఘపుష్పము అంటే నీరు. సూర్యుడు తన
కిరణాలతో నీటిని ఆవిరి చేస్తాడు. దీనినే మేఘాలు తమ సంపదను హరించడంగా కవి
వర్ణించారు.
- నలినీపతి: సూర్యుడిని 'నలినీపతి' అనడంలో అంతరార్థం ఏమిటంటే, సూర్యుడు
కనిపించకపోతే పద్మాలు ముడుచుకుపోతాయి. తద్వారా పద్మినికి (నలిని) విరహ
దుఃఖాన్ని కలిగించడం మేఘాల ఉద్దేశమని భావం.
శ్లోకము 120
వారివాహనివహే క్షణలక్ష్య-శ్రీరరోచత కిలాచిరరోచిః ॥ అన్తరఙ్గగతబోధకలేవ వ్యాపృతస్య విదుషో విషయేషు ॥ 120 ॥
తాత్పర్యము: నల్లని మేఘాల
సమూహంలో (వారివాహ నివహే) క్షణకాలం మెరిసి మాయమయ్యే మెరుపు (అచిరరోచిః), లోకవ్యవహారాలలో
లేదా విషయ సుఖాలలో నిమగ్నమై ఉన్న జ్ఞాని (విదుషః) అంతరంగంలో అప్పుడప్పుడు మెరిసే 'జ్ఞానకళ'
వలె ప్రకాశిస్తోంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- జ్ఞాని స్థితి: బ్రహ్మజ్ఞాని అయినవాడు ప్రారబ్ధ కర్మవశత్తు లోక
వ్యవహారాలలో (విషయేషు) పాల్గొంటున్నట్లు కనిపిస్తాడు. ఆ సమయంలో ఆయన చిత్తం
బయటికి ప్రాపంచికంగా అనిపించినా, మేఘాల చాటున మెరుపు
దాగి ఉన్నట్లు, ఆయన అంతరంగంలో ఆత్మజ్ఞాన జ్యోతి (బోధకళ) నిరంతరం
వెలుగుతూనే ఉంటుంది.
- పోలిక: మేఘం అజ్ఞానానికి లేదా బాహ్య వ్యవహారానికి గుర్తు
అయితే, మెరుపు జ్ఞానానికి గుర్తు. వ్యవహారాల మధ్యలో కూడా
జ్ఞాని తన అసలు స్వరూపాన్ని మర్చిపోడని ఇక్కడ తాత్పర్యం.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు సన్న్యాసం స్వీకరించి గురువు వద్ద ఉన్న
సమయంలో ప్రకృతి కూడా అద్వైత పాఠాలను బోధిస్తోంది. సూర్యుడిని కప్పిన మేఘాలు
త్యాగాన్ని, మేఘాల మధ్య మెరుపు జ్ఞాని యొక్క స్థితప్రజ్ఞతను
గుర్తుచేస్తున్నాయి.
శ్లోకము 121
కిన్ను విష్ణుపదసంశ్రయతో౽బ్దా బ్రహ్మతాముపదిశన్తి
సుహృద్భ్యః ॥ యన్నిశమ్య నిఖిలాః స్వనమేషాం బిభ్రతి స్మ కిల
నిర్భరమోదాన్ ॥ 121 ॥
తాత్పర్యము: మేఘాలు
(అబ్దాః) ఆకాశంలో (విష్ణుపదము) సంచరిస్తూ గర్జిస్తున్నాయి. ఆ గర్జనలు ఎలా
ఉన్నాయంటే—ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించడం వల్ల మేఘాలకు బ్రహ్మజ్ఞానం లభించిందేమో, అందుకే అవి తన
మిత్రులైన ప్రాణులకు ఆ 'బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని' ఉపదేశిస్తున్నాయా
అన్నట్లు ఉన్నాయి (ఉత్ప్రేక్షాలంకారము). ఆ ఉపదేశాన్ని (గర్జనలను) విన్న లోకమంతా
పరమానంద భరితమవుతోంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- విష్ణుపదము: అమరకోశం ప్రకారం ఆకాశానికి ఒక పేరు 'విష్ణుపదము'. పారమార్థికంగా
విష్ణువు యొక్క పరమపదమైన బ్రహ్మము అని అర్థం.
- సంతోషం: వర్షం పడబోయే ముందు మేఘాల గర్జన విని నెమళ్లు, చాతక పక్షులు ఎలా ఆనందిస్తాయో, అలాగే
జ్ఞానుల ఉపదేశం విని ముముక్షువులు ఆనందిస్తారని ఇక్కడ ధ్వని.
శ్లోకము 122
దేవరాజమపి మాం న యజన్తి జ్ఞానగర్వభరితా యతయో౽మీ ॥ ఇత్యమర్షవశగేన పయోద-స్యన్దనేన ధనురావిరకారి ॥ 122 ॥
తాత్పర్యము: ఆకాశంలో
ఇంద్రధనుస్సు (ధనుః) ప్రత్యక్షమైంది. దానిని చూసి కవి ఇలా ఊహిస్తున్నారు: "ఈ
యతులు (సన్న్యాసులు) బ్రహ్మజ్ఞానమనే గర్వంతో నన్ను (ఇంద్రుడిని/దేవరాజును)
లెక్కచేయడం లేదు, నాకు యజ్ఞాలు చేయడం లేదు" అని కోపగించిన ఇంద్రుడు,
మేఘమనే రథాన్ని (పయోద స్యన్దన) అధిరోహించి తన ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టినట్లుగా ఆ
ఇంద్రధనుస్సు కనిపిస్తోంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- యతులు vs ఇంద్రుడు: సన్న్యాసులు కర్మకాండను వదిలి జ్ఞానమార్గంలో ఉంటారు,
కాబట్టి వారు ఇంద్రుడికి హవిస్సు ఇవ్వరు. దీనిని
ఇంద్రుడి అసూయగా కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 123
ఆవవుః కుటజకన్దలబాణా-స్ఫీతరేణుకలితా వనవాత్యాః ॥ సత్త్వమధ్యమతమోగుణమిశ్రా మాయికా ఇవ జగత్సు విలాసాః ॥ 123
॥
తాత్పర్యము: అడవిలో
సుడిగాలి (వనవాత్యా) వీస్తోంది. అది కుటజ, కందళ, బాణ వృక్షాల నుండి రాలిన ఎర్రని, తెల్లని పరాగ
రేణువులతో (రేణుకలితా) నిండి ఉంది. ఆ గాలి ఎలా ఉందంటే—సత్త్వ, రజ (మధ్యమ),
తమో గుణాలతో కూడి ఈ జగత్తును భ్రమింపజేసే 'మాయ'
యొక్క విలాసం లాగా ఉంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- మాయా విలాసం: గాలి కనిపించదు కానీ దుమ్మును, రేణువులను
మోస్తూ ఆకారమున్నట్లు కనిపిస్తుంది. అలాగే శుద్ధమైన బ్రహ్మముపై ఈ మూడు గుణాలు
(సత్త్వ-రజ-తమస్సులు) చేరినప్పుడు జగత్తు అనే భ్రాంతి కలుగుతుందని అద్వైత
సిద్ధాంతాన్ని ఇక్కడ అన్వయించారు.
- వృక్షాల రేణువులు: వివిధ రకాల పూల పొడి వల్ల ఆ గాలికి రంగులు వచ్చాయి,
ఇది మాయా కల్పిత చిత్ర విచిత్ర ప్రపంచానికి సంకేతం.
సారాంశము
ప్రకృతిలో జరిగే ప్రతి మార్పులోనూ శంకరాచార్యుల సిద్ధాంతం
ప్రతిబింబిస్తోంది. మేఘాల గర్జన బ్రహ్మోపదేశంలా, సుడిగాలి మాయా
విలాసంలా ఉండి, అద్వైత జ్ఞానానికి భూమికను సిద్ధం చేస్తున్నాయి.
శ్లోకము 124
బభ్రముస్తిమిరసచ్ఛవిగాత్రా-చిత్రకార్ముకభృతః స్వరఘోషాః ॥ ధ్యానయజ్ఞమథనాయ యతీనాం విద్యుదుజ్జ్వలదృశో ఘనదైత్యాః ॥ 124
॥
తాత్పర్యము: నల్లని శరీరము
కలిగి (తిమిర సచ్ఛవి), చిత్రవిచిత్రమైన ఇంద్రధనుస్సులనే విల్లులను ధరించి
(చిత్రకార్ముకభృతః), ఉరుములతో భయంకరంగా గర్జిస్తూ (స్వరఘోషాః), మెరుపులనే
ప్రకాశవంతమైన కన్నులు కల (విద్యుదుజ్జ్వల దృశః) మేఘాలనే
రాక్షసులు (ఘనదైత్యాః) ఆకాశంలో
తిరుగుతున్నారు. వారు ఎందుకు అలా తిరుగుతున్నారంటే—యతులు (సన్న్యాసులు) చేస్తున్న 'ధ్యానము' అనే యజ్ఞాన్ని విచ్ఛిన్నం
చేయడానికి వస్తున్న రాక్షసుల వలె ఆ మేఘాలు కనిపిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- మేఘాలు vs రాక్షసులు: మేఘాల నలుపు రాక్షసుల శరీర రంగుతో, ఉరుములు వారి అరుపులతో, మెరుపులు
వారి ఎర్రని కళ్లతో పోల్చబడ్డాయి.
- ధ్యాన యజ్ఞం: సన్న్యాసులు బాహ్య ప్రపంచాన్ని వదిలి అంతరంగంలో యజ్ఞం
చేస్తారు. వర్షకాలంలో ఉరుములు, మెరుపులు వారి
ఏకాగ్రతను చెడగొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లుగా కవి ఇక్కడ రూపక అలంకారాన్ని
(రూపకాది అలంకారాలు) ఉపయోగించారు.
శ్లోకము 125
ఉత్ససర్జురసకృజ్జలధారా వారిదా గగనధామ విధాయ ॥ శంకరొ హృదయమాత్మని కృత్వా సంజహార సకలేన్ద్రియవృత్తీః ॥ 125
॥
తాత్పర్యము: మేఘాలు
ఆకాశాన్ని ఆవరించి, సూర్యకాంతిని పూర్తిగా కప్పివేసి (గగనధామ విధాయ), ఎడతెరిపి
లేకుండా కుంభవృష్టిని కురిపించాయి (అసకృజ్జలధారా ఉత్ససర్జుః). అట్టి సమయంలో శ్రీ
శంకరాచార్యులు తన మనస్సును ఆత్మ యందే లీనం చేసి (హృదయమాత్మని కృత్వా), బాహ్య
ప్రపంచంతో సంబంధం లేకుండా తన సమస్త ఇంద్రియ వృత్తులను ఉపసంహరించుకున్నారు (సంజహార
సకలేన్ద్రియవృత్తీః).
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- నిశ్చల స్థితి: బయట ప్రకృతి ప్రళయంలా విరుచుకుపడుతున్నా, శంకరుల అంతరంగం మాత్రం ప్రశాంతమైన సముద్రంలా ఉంది.
మేఘాలు నీటిని 'విడుస్తున్నప్పుడు' (ఉత్ససర్జుః),
శంకరులు ఇంద్రియాలను 'ఉపసంహరించుకుంటున్నారు'
(సంజహార). ఈ పరస్పర విరుద్ధ క్రియలను పోల్చడం ద్వారా
కవి శంకరుల స్థితప్రజ్ఞతను చాటారు.
- విపరీత తుల్యయోగిత: ఇంద్రుడు వర్షాన్ని ఇస్తున్నాడు, కానీ రఘు మహారాజు (లేదా ఇక్కడ శంకరులు) అంతరంగిక
విజయాన్ని సాధిస్తున్నారు అన్నట్లుగా ఇక్కడ అలంకారం ధ్వనిస్తుంది.
సారాంశము
ఈ రెండు శ్లోకాలు ఒక గొప్ప పరమార్థాన్ని బోధిస్తున్నాయి:
ప్రపంచం అల్లకల్లోలంగా ఉన్నప్పుడు కూడా, జ్ఞాని తన చిత్తాన్ని ఆత్మలో నిలిపి శాంతిని
పొందగలడు. శంకరులు తన గురువు సన్నిధిలో అట్టి పరమ సమాధి స్థితిలో ఉన్నారు.
మాధవీయ శంకర విజయములోని 126వ శ్లోకం శ్రీ శంకరాచార్యుల యొక్క అసంప్రజ్ఞాత
సమాధి స్థితిని అత్యంత రమణీయంగా, ఒక శృంగార
రసార్ద్రమైన ఉపమానంతో వివరిస్తోంది. ఇక్కడ అద్వైత వేదాంతం మరియు కావ్యాత్మకమైన
వర్ణనలు ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకుపోయాయి.
వ్యాఖ్యాత ఈ శ్లోకంలో 'సమాసోక్తి'
అలంకారాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, శంకరుల బుద్ధి పరమాత్మలో ఎలా లీనమైందో ఒక 'మానవతి'
(కోపగించిన నాయిక) తన ప్రియుడిని చేరి లీనమవ్వడంతో పోల్చారు.
శ్లోకము 126
శనైః సాన్త్వ్వాలాలైః సనయముపనీతోపనిషదా
చిరాయాత్తం త్యక్త్వా సహజమభిమానం దృఢతరమ్ ।
తమేత్య ప్రేయాంసం సపది పరహంసం పునరసౌ-
వధీరా సమ్ప్రష్టుం క ను సపది తద్ధీర్లయమగాత్ ॥ 126 ॥
తాత్విక విశ్లేషణ (శంకరుల సమాధి స్థితి)
శంకరుల బుద్ధి (ధీః) పరమాత్మలో ఎలా ఐక్యమైందో ఇక్కడ
వివరించబడింది:
- సనయముపనీతోపనిషదా: ఉపనిషత్తులు అనే చెలికత్తెలు, వ్యాస
సూత్రాలు అనే యుక్తులతో (సనయం) కూడిన మధుర వాక్యాలతో (సాన్త్వ్వాలాలైః)
శంకరుల బుద్ధిని పరమాత్మ వైపు నడిపించాయి. దీనివల్ల బుద్ధికి ఉండే అసంభావనలు
(సందేహాలు) తొలగిపోయాయి.
- అభిమానం త్యక్త్వా: అనాది కాలంగా ఉన్న 'నేను
దేహాన్ని' అనే దృఢమైన అజ్ఞానాభిమానాన్ని ఆ బుద్ధి వదిలివేసింది.
- ప్రేయాంసం పరహంసం: ఉపనిషత్తులు దేనిని 'పుత్ర
విత్తాదుల కంటే ప్రియమైనది' అని చెబుతున్నాయో, అట్టి
పరమాత్మ (పరమహంస) వద్దకు ఆ బుద్ధి చేరింది.
- తద్ధీర్లయమగాత్: పరమాత్మను తాకిన మరుక్షణమే, ఆ బుద్ధి
తన ఉనికిని కోల్పోయి ఆయనలోనే లీనమైపోయింది. అక్కడ 'నేను
తెలుసుకుంటున్నాను' అనే స్పృహ కూడా నశించి కేవలం అద్వైత స్థితి మిగిలింది.
కావ్యాత్మక విశ్లేషణ (సమాసోక్తి అలంకారం)
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక ప్రసిద్ధ నాయిక (ఉదాహరణకు సీత లేదా ఒక
మానవతి) కథను అప్రస్తుతంగా స్ఫురింపజేశారు:
- నాయిక: ఒక పతివ్రత లేదా మానవతి తన ప్రియుడిపై కోపంతో
(అభిమానం) ఉంది.
- చెలికత్తెలు: సఖులు ఆమె దగ్గరకు వెళ్లి మధురమైన, యుక్తితో కూడిన మాటలతో ఆమె కోపాన్ని పోగొట్టి, ప్రియుడి వద్దకు తీసుకువెళ్లారు.
- మిలనము: ప్రియుడిని (ప్రేయాంసం) చేరగానే, ఆ నాయిక తన పాత పంతాలను, అభిమానాన్ని
వదిలేసి, ఆయన కౌగిలిలో (సమ్ప్రష్టుం) పరవశించి తనను తాను
మర్చిపోయింది. ఆమె బుద్ధి ప్రియుడి యందే లీనమైపోయింది.
ముఖ్యమైన వ్యాకరణ విశేషాలు
- సనయమ్: వ్యాస సూత్రాల యుక్తులతో కూడినది. ఇది ఉపనిషత్ వాక్యాల
అర్థాన్ని దృఢపరుస్తుంది.
- శేముషీ/ధీః: ఇక్కడ బుద్ధిని నాయికగా చిత్రించడం వల్ల, జ్ఞాన ప్రక్రియ కేవలం తర్కం కాదని, అది ఒక అనుభూతి అని తెలుస్తోంది.
- అధీరా: ఆ పరమానందాన్ని అనుభవించే సమయంలో బుద్ధి తన ప్రత్యేక
అస్తిత్వాన్ని నిలుపుకోలేక 'అసమర్థురాలు' (అధీరా) అయి అందులో
కరిగిపోయింది.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు వర్షకాలంలో తన గురువు వద్ద ఉండి,
ఉపనిషత్ సారమైన పరమాత్మలో తన బుద్ధిని లయం చేసి అసంప్రజ్ఞాత
సమాధిలో నిశ్చలంగా ఉండిపోయారు. బాహ్య ప్రపంచం గురించి ఆయనకు
ఎటువంటి స్పృహ లేదు.
మాధవీయ శంకర విజయములోని 127వ శ్లోకం శ్రీ శంకరాచార్యుల యొక్క గాఢమైన అద్వైత
అనుభూతిని, ఆత్మ సాక్షాత్కార స్థితిని వర్ణిస్తోంది. ఈ శ్లోకం
ప్రసిద్ధమైన కఠోపనిషత్ మంత్రము ("న తత్ర సూర్యో భాతి...") కి అత్యంత
సుందరమైన కావ్యానువాదంలా కనిపిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'కావ్యార్థాపత్తి'
అలంకారాన్ని వివరిస్తూ, సూర్యచంద్రులకే ప్రకాశం లేని చోట, ఇక సామాన్యమైన
బుద్ధి వృత్తులకు తావు ఎక్కడ అని ప్రశ్నిస్తున్నారు.
శ్లోకము 127
న సూర్యో నైవేన్దుః స్ఫురతి న చ తారాతతిరియం
కుతో విద్యుల్లేఖా కియదిహ కృశానోర్విలసితమ్ ॥
న విద్మో రోదస్యౌ న చ సమయమస్మిన్నజలదే
చిదాకాశే సాన్ద్రస్వముఖరసవష్ణ్యవిరతమ్ ॥ 127 ॥
తాత్విక విశ్లేషణ: ఆత్మ ప్రకాశం ముందర సర్వం తుచ్ఛం
శంకరులు పొందిన ఆ చిదాకాశ స్థితిని (Conscious
Space) కవి ఇలా వివరిస్తున్నారు:
- న సూర్యో నైవేన్దుః: ఆ ఆత్మ చైతన్య ప్రకాశం ముందు సూర్యుడు ప్రకాశించడు,
చంద్రుడు వెలవెలబోతాడు, నక్షత్రాల
సమూహం కనిపించదు.
- కుతో విద్యుల్లేఖా: మెరుపుల మెరుపులు అక్కడ ఏపాటివి? ఇక అగ్ని (కృశాను) విలాసం ఎంత స్వల్పం? ఎందుకంటే, సూర్యచంద్రులకే
ప్రకాశాన్ని ఇచ్చేది ఆ ఆత్మ జ్యోతి మాత్రమే.
- అజలదే చిదాకాశే: 'అజలద'
అంటే జడత్వాన్ని ఇచ్చే అజ్ఞానం లేని చోటు (మాయా రహిత
స్థితి). అట్టి చిదాకాశంలో శంకరులు లీనమయ్యారు.
- న విద్మో రోదస్యౌ: ఆ సమాధి స్థితిలో ఉన్నప్పుడు భూమి (రోదసి), ఆకాశం అనే భేద భావం లేదు. 'సమయం'
(కాలము) అంటే నిమిషాలు, గంటలు అనే
కాల జ్ఞానం కూడా నశించింది.
- సాన్ద్ర స్వముఖ రసవృష్ణి: అది తన స్వస్వరూప ఆనంద రసం (Bliss) నిరంతరం కురిసే ఒక అద్భుత స్థితి. అక్కడ కేవలం అఖండమైన
ఆనందం మాత్రమే ఉంది.
అలంకార విశేషం: కావ్యార్థాపత్తి
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక గొప్ప తర్కాన్ని (లింగము) ఇచ్చారు:
- కైముత్య న్యాయం: "సూర్యచంద్రుల
వంటి మహా ప్రకాశకులే ఆ ఆత్మ వెలుగు ముందు వెలవెలబోతుంటే, ఇక చిన్నపాటి అగ్ని లేదా మానవ బుద్ధి ప్రకాశం అక్కడ
ఎలా నిలుస్తుంది?" అని అడగడం ద్వారా ఆత్మ తత్త్వం యొక్క మహోన్నత్యాన్ని
నిరూపించారు.
- దీనినే కావ్యార్థాపత్తి
అలంకారం అంటారు. (ఉదాహరణకు:
చంద్రుడే నీ ముఖం ముందు ఓడిపోయినప్పుడు, ఇక తామర
పువ్వుల గురించి చెప్పేదేముంది?)
వ్యాఖ్యానంలోని విశేషార్థాలు
- రోదస్యౌ: లోకంలో మనం చూసే ద్వంద్వాలు (భూమి-ఆకాశం, సుఖం-దుఃఖం) ఆ స్థితిలో ఉండవు.
- అవిరతమ్: ఆ ఆనంద వర్షం ఒకసారి మొదలై ఆగిపోయేది కాదు, అది నిరంతరం సాగే 'సచ్చిదానంద'
స్థితి.
- శ్రుతి ప్రమాణం: "న యత్ర సూర్యో భాతి న చంద్రతారకం..." అనే శ్రుతి వాక్యం ఇక్కడ ప్రధానాధారం.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు బాహ్య ప్రపంచంలోని ఉరుములు, మెరుపులు,
వర్షాలను ఏమాత్రం గమనించకుండా, తన అంతరంగంలోని చిదాకాశంలో లీనమై
ఉన్నారు. అక్కడ సూర్యచంద్రులకు కూడా ప్రవేశం లేదు, కేవలం ఆనందమే
నిండి ఉంది.
శ్లోకము 128
కిమాదేయం హేయం కిమితి సహజానన్దజలధా- వతిస్వచ్ఛే తుచ్ఛీకృతసకలమాయే పరశివే ॥ తదేతస్మిన్నేవ స్వమహిమని విస్మాపనపదే స్వతః సత్యే నిత్యే రహసి పరమే సో౽కృత కృతీ ॥ 128 ॥
తాత్పర్యము: అత్యంత
స్వచ్ఛమైనది, మాయను తుచ్ఛీకరించినది (నశింపజేసినది) అయిన సహజానంద
సముద్రంలో... అంటే పరమ శివ స్వరూపమైన తన ఆత్మ యందే శ్రీ శంకరాచార్యులు స్థిరంగా
ఉన్నారు. అట్టి స్థితిలో ఉన్న ఆయనకు "గ్రహించదగినది (ఆదేయం) ఏముంది? విడవదగినది
(హేయం) ఏముంది?" అనిపిస్తోంది. స్వప్రకాశమై, నిత్యమై,
పరమ రహస్యమైన తన మహిమలోనే ఆయన నిరంతరం విహరిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- ఆదేయ-హేయ శూన్యత: లోకంలో మనకు ఏదైనా కావాలని (ఆదేయం), ఏదైనా వద్దని (హేయం) అనిపిస్తుంది. కానీ అంతా తానై
ఉన్న అద్వైత స్థితిలో రెండో వస్తువు ఉండదు కాబట్టి, శంకరులకు
రాగద్వేషాలకు తావు లేని స్థితి కలిగింది.
- సహజానంద జలధి: ఈ ఆనందం బయటి వస్తువుల వల్ల కలిగేది కాదు, ఇది ఆత్మ యొక్క 'సహజ'
స్థితి. ఇది సముద్రం వలె అనంతమైనది.
శ్లోకము 129
ప్రాప విష్ణుపదభా గపి మేఘః ప్రావృడాగమనతో మలినత్వమ్ ॥ విద్యుదుజ్జ్వలరుచో౽నుమృతశ్చ కో౽ప్యవన్యనపి భజేన్న విరాగమ్
॥ 129 ॥
తాత్పర్యము: ఆకాశంలో
(విష్ణుపదం) విహరించే మేఘం కూడా వర్షర్తువు రాగానే నల్లబడి (మలినత్వం) పోయింది.
మెరుపుల వెలుగును వెంటాడుతూ అది తన స్వచ్ఛతను కోల్పోయింది. దీనిని చూస్తే... ఈ
లోకంలో (అవన్యాం) ఉన్న ఏ మానవుడికి మాత్రం వైరాగ్యం కలగదు? అంటే, ఆకాశంలో ఉండే
మేఘాలే మాయకు లోనై మలినమవుతుంటే, ఇక సామాన్య మానవుల సంగతి చెప్పనక్కర్లేదు. కాబట్టి
వైరాగ్యాన్ని ఆశ్రయించడమే శ్రేయస్కరం.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు (శ్లేషార్థం):
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ సమాసోక్తి మరియు అర్థాంతరన్యాస అలంకారాలను ఉపయోగించి లోతైన అర్థాన్ని ఇచ్చారు:
- విష్ణుపదభాక్: దీనికి రెండు అర్థాలు. 1. ఆకాశంలో
ఉండేది (మేఘం). 2. విష్ణువును భజించేవాడు (భక్తుడు).
- మలినత్వం: మేఘం నల్లబడటం. పారమార్థికంగా—కామ సుఖాల (ప్రావృట్)
వైపు మళ్లి వివేకాన్ని కోల్పోయి మలినమవ్వడం.
- విరాగము: ఇక్కడ ప్రకృతి వర్ణన ద్వారా మానవ జీవితంలోని
అశాశ్వతత్వాన్ని కవి గుర్తు చేస్తున్నారు. మెరుపు తీగ వంటి చంచలమైన సుఖాల
వెంట పడేవారు చివరికి మలినత్వాన్ని (దుఃఖాన్ని) పొందుతారని, అది చూసైనా వైరాగ్యం పొందాలని భావం.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు ఏ వస్తువుపై ఆశ లేని 'కృతీ' (ధన్యుడు) గా
మారి ఆత్మానందంలో మునిగి తేలుతున్నారు. బయట ప్రకృతిలో మేఘాలు మారుతున్న తీరును
చూసి, లోకంలోని విషయ సుఖాలు ఎంత మలినమైనవో, వైరాగ్యం ఎంత అవసరమో కవి ఇక్కడ
ధ్వనింపజేస్తున్నారు.
130వ శ్లోకం, నర్మదా నది ఉప్పొంగడానికి ముందు ఉన్న వాతావరణాన్ని, హంసల
మనఃస్థితిని వివరిస్తోంది.
శ్లోకము 130
ఆశయే కలుషితే సలిలానాం మానసోక్తహృదయాః కలహంసాః ॥ కో౽న్యథా భవతి జీవనలిప్సు-ర్నా౽౽శ్రయే భజతి మానసచిన్తామ్ ॥ 130
॥
తాత్పర్యము: వర్షాల వల్ల
నదులలోని జలాలు (సలిలానాం) బురదమయమై కలుషితం (కలుషితే) అయ్యాయి. దీనిని చూసిన
కలహంసలు తమ నివాస స్థానమైన నదులను వదిలి, స్వచ్ఛమైన 'మానస సరోవరం'
వైపు వెళ్లాలని ఉత్కంఠతో (మానసోక్త హృదయాః) ఉన్నాయి. లోకంలో ఎవరైనా సరే,
తాము ఆశ్రయించిన చోటు (ఆశ్రయే) కలుషితమైతే లేదా మారిపోతే, బ్రతుకు తెరువు
కోరుకునేవారు (జీవనలిప్సుః) మనసులో ఆందోళన చెందకుండా ఎందుకు ఉంటారు? అంటే తప్పకుండా
కొత్త ఆశ్రయం కోసం వెతుకుతారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- శ్లేషార్థం (Double Meaning): 'జీవనం' అంటే నీరు మరియు బ్రతుకు తెరువు అని రెండు అర్థాలు. 'ఆశయం' అంటే నీరు నిలువ ఉండే చోటు మరియు మనస్సు అని అర్థం.
- హంసల వైరాగ్యం: వర్షకాలంలో నీరు అపరిశుభ్రంగా మారుతుంది. హంసలకు
స్వచ్ఛత ఇష్టం. కాబట్టి అవి మానస సరోవరానికి వెళ్తాయి. అలాగే, సంసారం అనే ఆశ్రయం కలుషితమని తెలిసినప్పుడు, జ్ఞాని అయినవాడు మోక్షమనే మానస సరోవరం వైపు మళ్లుతాడని
ఇక్కడ ధ్వని.
శ్లోకము 131
అభ్రవర్త్మని పరిభ్రమమిచ్ఛన్ శుభ్రదీధితిరభ్రపయోదే ॥ న ప్రకాశనమవాప కలావాన్కశ్చకాస్తి మలినామ్బరవాసీ ॥ 131
॥
తాత్పర్యము: మేఘాలతో నిండిన
ఆకాశ మార్గంలో (అభ్రవర్త్మని) విహరించాలని కోరుకున్న చంద్రుడు (శుభ్రదీధితిః),
తన పదహారు కళలతో (కలావాన్) ప్రకాశించలేకపోయాడు. నల్లని మేఘాలతో నిండిన ఆకాశంలో
(మలినామ్బరవాసీ) నివసించే చంద్రుడైనా సరే, తన కాంతిని కోల్పోవాల్సిందే. మలినమైన వస్త్రాలను
ధరించినవాడు లేదా మలినమైన చోట ఉండేవారు ఎవరైనా సరే, ఎంతటి
కళాకారులైనా ప్రకాశించలేరు కదా!
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- సాంగత్య ప్రభావం: చంద్రుడు ఎంతో ప్రకాశవంతమైనవాడే, కానీ చుట్టూ నల్లని మేఘాలు (మలిన అమ్బర) ఉన్నప్పుడు
ఆయన వెలుగు బయటికి రాదు. అలాగే గొప్ప గుణాలు ఉన్నవాడైనా, చెడు సాంగత్యంలో ఉంటే తన ప్రభావాన్ని కోల్పోతాడని
ఇక్కడ నీతి.
- శంకరుల స్థితి: శంకరులు సన్న్యాసిగా 'మలినామ్బర'
(కాషాయం లేదా మాసిన వస్త్రం) ధరించినా, ఆయన అంతరంగిక ప్రకాశం మాత్రం చంద్రుడి వలె అచంచలంగా
ఉందని వ్యాఖ్యాతలు ఇక్కడ సూచిస్తారు.
సారాంశము
ఈ శ్లోకాలు వర్షర్తువు యొక్క భీభత్సాన్ని చూపిస్తూనే,
విజ్ఞుడైనవాడు కలుషితమైన చోటును వదిలి పవిత్రమైన మోక్ష మార్గాన్ని ఎలా
వెతుకుతాడో వివరిస్తున్నాయి.
శ్లోకము 132
చాతకావలిరనల్పపిపాసా ప్రాప తృప్తిముదకస్య చిరాయ ॥ ప్రాప్నుయాదమృతమప్యభివాఞ్ఛ-న్కాలతో బత ఘనాశ్రయకారీ ॥ 132
॥
తాత్పర్యము: చాలా కాలంగా
దప్పికతో (అనల్ప పిపాసా) ఉన్న చాతక పక్షుల సమూహం, ఎట్టకేలకు
వర్షపు నీటిని తాగి తృప్తి చెందాయి. లోకంలో ఎవరైనా సరే, గొప్ప
ఆశ్రయాన్ని (ఘనాశ్రయకారీ - ఇక్కడ మేఘము మరియు దృఢమైన ఆశ్రయము) ఆశ్రయించి, తగిన సమయం
(కాలతః) వచ్చేవరకు వేచి ఉంటే, వారు కోరుకున్న అమృతాన్ని (జ్ఞానామృతం లేదా నీరు) తప్పక
పొందుతారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- చాతక పక్షుల ఉపమానం: చాతక పక్షులు కేవలం వర్షపు బిందువులనే తాగుతాయని కవి
సమయం. అవి మేఘాల కోసం ఎలా ఎదురుచూస్తాయో, ముముక్షువు
(మోక్షాన్ని కోరేవాడు) కూడా బ్రహ్మజ్ఞానం కోసం గురువు అనే మేఘం వైపు అలా
ఎదురుచూడాలి.
- ఘనాశ్రయము: 'ఘన'
అంటే మేఘము. తాత్త్వికంగా చూస్తే 'ఘన' అంటే పరిపూర్ణమైన పరబ్రహ్మము లేదా గొప్ప గురువు. అట్టి
వారిని ఆశ్రయిస్తే అమృతత్వము (మోక్షం) లభిస్తుంది.
శ్లోకము 133
ఇత్యుదీర్ణజలవాహచినీలే స్ఫీతవాతపరిధూతతమాలే ॥ ప్రాణభృత్ప్రచరణప్రతిక్యూలే నీడనీలఘనశాలిని కాలే ॥ 133
॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా
మేఘాలతో ఆకాశం నల్లగా మారిపోయింది (జలవాహచినీలే). భయంకరమైన గాలులకు తమాల వృక్షాలు
ఊగిసలాడుతున్నాయి. ప్రాణులు బయట తిరగడానికి వీలులేని (ప్రాణభృత్ ప్రచరణ ప్రతికూలే)
భయంకరమైన వర్షకాలం అది. దట్టమైన నీలమేఘాలతో ఆ కాలం ప్రకాశిస్తోంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- ప్రకృతి భీభత్సం: బయట వాతావరణం ఎంత ప్రతికూలంగా ఉందో కవి ఇక్కడ
వివరిస్తున్నారు. ఇది శంకరుల అంతరంగిక శాంతికి, బాహ్య
ప్రకృతి అశాంతికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని చూపిస్తుంది.
శ్లోకము 134
అగ్రహారశతసంభృతశోభే సుగ్రహాక్షతురగః స మహాత్మా ॥ అధ్యువాస తటమిన్దుభవాయాః సుధ్యుపాస్యచరణం గురుమర్చన్ ॥ 134
॥
తాత్పర్యము: వందలాది
అగ్రహారాలతో (బ్రాహ్మణ గ్రామాలతో) శోభిల్లుతున్న ఆ నర్మదా నది (ఇందుభవ - చంద్రుడి
నుండి పుట్టినది/నర్మద) తీరంలో... ఇంద్రియాలనే గుర్రాలను సులభంగా అదుపులో
ఉంచుకున్న (సుగ్రహాక్ష తురగః) మహాత్ముడైన శ్రీ శంకరాచార్యులు నివసించారు.
పండితులందరూ కొలిచే పాదపద్మాలు కలిగిన తన గురువుగారిని (గోవింద భగవత్పాదులను)
సేవిస్తూ ఆయన అక్కడ కాలం గడిపారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- ఇంద్రియ నిగ్రహం: కవి ఇక్కడ శంకరులను "సుగ్రహాక్ష తురగః" అని వర్ణించారు. ఉపనిషత్తుల ప్రకారం ఇంద్రియాలు
గుర్రాలు. వాటిని జ్ఞానం అనే పగ్గాలతో అదుపు చేసినవాడే మహాత్ముడు.
- గురు భక్తి: బయట వర్షాలు కురుస్తున్నా, నది
ఉప్పొంగుతున్నా శంకరుల ఏకైక లక్ష్యం గురు సేవ మాత్రమే.
సారాంశము
వర్షకాలం తీవ్రంగా ఉన్న సమయంలో, శంకరులు నర్మదా
నదీ తీరంలో తన గురువును అర్చిస్తూ, ఇంద్రియాలను జయించి నిశ్చల స్థితిలో ఉన్నారు. అట్టి
సమయంలోనే నర్మదా నదికి పెను వరదలు రావడం ప్రారంభమైంది.
శ్లోకము 135
త్రస్తమర్త్యగణమస్తమితాశం హస్తిహస్తపృథులోదకధారాః ॥ ముఞ్చతి స్మ సముదఞ్చితవిద్యు-త్పఞ్చరాత్రమహీశత్రురజస్రమ్ ॥ 135
॥
తాత్పర్యము: వృత్రారి అయిన
ఇంద్రుడు (అహిశత్రుః) మానవ సమూహమంతా భయభ్రాంతులయ్యేలా, ఇక
బ్రతుకుతామన్న ఆశ కోల్పోయేలా (అస్తమితాశం), ఏనుగు తుండాలంత
లావైన (హస్తిహస్త పృథు) నీటి ధారలను కురిపించాడు. మెరుపులతో కూడిన ఆ భయంకరమైన
కుంభవృష్టి వరుసగా ఐదు రాత్రుల
పాటు (పంచరాత్రం) ఎడతెరిపి లేకుండా సాగింది.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- హస్తిహస్త: ఏనుగు తుండం నుండి నీరు ఎంత వేగంగా, ఎంత లావుగా వస్తుందో, ఆ
వర్షధారలు అంత బలంగా ఉన్నాయని అర్థం.
- పంచరాత్రం: ఇది సామాన్య వర్షం కాదు, ఒక
యజ్ఞంలా లేదా ఒక ప్రళయంలా ఐదు రోజుల పాటు సాగిన భీభత్సం.
శ్లోకము 136
తీరమూరుహతతీరపకర్షన్-నగ్రహారనిక రైః సహ పూరః ॥ ఆయయావధికఘోషమనల్పః కల్పవార్ధిలహరీవ తటిన్యాః ॥ 136 ॥
తాత్పర్యము: నర్మదా నది
యొక్క అపారమైన వరద (పూరః) ఉప్పొంగి, తీరమున ఉన్న చెట్లను (ఊరుహతతి) కూల్చివేస్తూ,
అక్కడ ఉన్న అగ్రహారాలను (బ్రాహ్మణ నివాసాలను) కూడా తనలో కలిపేసుకుంటూ ముందుకు
సాగింది. ఆ ప్రవాహం చేసే శబ్దం ఎలా ఉందంటే—ప్రళయ కాలంలో సముద్రపు అలలు (కల్పవార్ధి
లహరి) చేసే భయంకరమైన శబ్దంలా ఉంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- అగ్రహార నిక రైః: నది కేవలం ప్రకృతిని మాత్రమే కాదు, జనవాసాలను కూడా ముంచెత్తుతూ వస్తోందని, పరిస్థితి ఎంత తీవ్రంగా ఉందో కవి ఇక్కడ
వివరిస్తున్నారు.
శ్లోకము 137
ఘోషవారిఝరభీరునరాణాం ఘోషమేష కలుషం స నిశమ్య ॥ దేశికం ధ్రువసమాధివిధానం వీక్ష్య చ క్షణమభూదవివక్షుః ॥ 137
॥
తాత్పర్యము: నదీ ప్రవాహ
వేగానికి, ఆ హోరుకు భయపడిన ప్రజల ఆర్తనాదాలను (ఘోషం) శ్రీ
శంకరాచార్యులు విన్నారు. ఆ కరుణామయమైన ఏడ్పులు విన్న ఆయన మనస్సు కలత చెందింది.
కానీ, అదే సమయంలో తన గురువుగారైన గోవింద భగవత్పాదులు నిశ్చలమైన సమాధి స్థితిలో
(ధ్రువ సమాధి విధానం) ఉండటం చూసి, ఆయనను నిద్రలేపడానికి ఇష్టపడక, ఏమి చేయాలో
తోచక క్షణకాలం మౌనంగా ఉండిపోయారు (అవివక్షుః).
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- కలుషం ఘోషం: ప్రజల భయంతో కూడిన అరుపులు.
- శంకరుల ధర్మసంకటం: ఒకవైపు ఆశ్రమాన్ని, ప్రజలను
ముంచెత్తుతున్న వరద... మరోవైపు గాఢ సమాధిలో ఉన్న గురువు. గురువును
మేల్కొల్పడం శిష్యుడికి ధర్మం కాదు, అలాగని వరదను
వదిలేస్తే గురువుగారి ప్రాణాలకే ప్రమాదం. ఈ క్లిష్ట స్థితిలో శంకరులు తన
యోగశక్తిని ప్రయోగించాలని నిర్ణయించుకున్నారు.
సారాంశము
ప్రళయ భీకరంగా నర్మద దూసుకొస్తోంది. జనమంతా హాహాకారాలు
చేస్తున్నారు. గురువు సమాధిలో ఉన్నారు. అప్పుడు శంకరులు ఒక అద్భుతమైన నిశ్చయానికి
వచ్చారు. గురువును డిస్టర్బ్ చేయకుండానే ఈ అపార జలరాశిని అదుపు చేయాలని
సంకల్పించారు.
శ్లోకము 138: నర్మదా నదీ
నియంత్రణ
సో౽భిమన్త్ర్య కరకం త్వరమాణ-స్తత్ప్రవాహపురతః ప్రణిధాయ ॥ కృత్స్నమత్ర సమవేశయదమ్భః కుమ్భసమ్భవ ఇవ స్వకరే౽బ్ధిమ్ ॥ 138
॥
తాత్పర్యము: అప్పుడు శ్రీ
శంకరాచార్యులు ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా (త్వరమాణః), తన కరకాన్ని (కమండలాన్ని) మంత్రించి,
ఉవ్వెత్తున దూసుకొస్తున్న నర్మదా నదీ ప్రవాహానికి ఎదురుగా ఉంచారు. అగస్త్య
మహాముని (కుంభసంభవః) ఒకప్పుడు సముద్రం మొత్తాన్ని తన అరచేతిలోకి తీసుకున్నట్లుగా,
శంకరులు ఆ పెను ప్రవాహాన్ని, అపారమైన జలరాశిని ఆ చిన్ని కమండలంలోకి ప్రవేశింపజేశారు.
విశేషాలు:
- అగస్త్యునితో పోలిక: అగస్త్యుడు సముద్రాన్ని ఆపోశనం పట్టినట్లే, శంకరులు నర్మదను తన కమండలంలో బంధించారు. ఇది ఆయన యొక్క
'అణిమాది' యోగ సిద్ధులకు
నిదర్శనం.
- గురు భక్తి: గురువుగారి సమాధికి భంగం కలగకూడదని, ఆయన అనుమతి కోసం వేచి చూడకుండానే లోక కల్యాణం కోసం ఈ
మహిమను ప్రదర్శించారు.
శ్లోకము 139: గురువుగారి
సంతృప్తి
తం నిశమ్య నిఖిలైరపి లోకై-రుత్థితో౽స్య గురురుక్తముదన్తమ్ ॥ యోగసిద్ధిమచిరాదయమాపే త్యభ్యపద్యతతరాం పరితోషమ్ ॥ 139
॥
తాత్పర్యము: సమాధి నుండి
మేల్కొన్న గురువుగారు (గోవింద భగవత్పాదులు), అక్కడ ఉన్న
ప్రజలందరూ చెప్పుకుంటున్న ఈ అద్భుత వృత్తాంతాన్ని విన్నారు. తన శిష్యుడు ఇంత
త్వరగా ఇటువంటి అసాధారణమైన యోగసిద్ధిని పొందాడని గ్రహించి, ఆయన అమితమైన ఆనందాన్ని (పరితోషమ్) పొందారు.
విశేషాలు:
- గురు ప్రశంస: ఒక గురువుకు తన శిష్యుడు తనకంటే గొప్పవాడైనప్పుడు
కలిగే ఆనందం కంటే మించినది ఏదీ లేదు. శంకరుల సామర్థ్యంపై గురువుగారికి పూర్తి
నమ్మకం కలిగింది.
శ్లోకము 140: శరత్కాల వర్ణన
- బ్రహ్మతత్త్వ బోధ
ఛాత్రముఖ్యమముమాహ కియద్భి ర్వాసరైర్గతఘనే గగనే సః ॥ పశ్య సౌమ్య శరదా విమలం ఖం విద్యయేవ విశదం పరతత్త్వమ్ ॥ 140
॥
తాత్పర్యము: కొన్ని రోజుల
తర్వాత వర్షాలు తగ్గిపోయి, ఆకాశం మేఘరహితమై స్వచ్ఛంగా మారింది. అప్పుడు గురువుగారు తన
ప్రధాన శిష్యుడైన శంకరునితో ఇలా అన్నారు: "ఓ సౌమ్యుడా! శరత్కాలం రావడం వల్ల
ఆకాశం ఎంత నిర్మలంగా ఉందో చూడు! ఆత్మవిద్య (బ్రహ్మవిద్య) అలవడినప్పుడు పరతత్త్వము (బ్రహ్మము) ఎలాగైతే
స్వచ్ఛంగా, స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, ఈ ఆకాశం కూడా
అలాగే ప్రకాశిస్తోంది."
విశేషాలు:
- ఉపమాలంకారం: మేఘాలు అజ్ఞానానికి, ఆకాశం
బ్రహ్మతత్త్వానికి సంకేతాలు. వర్షకాలం (మాయ/అజ్ఞానం) పోయాక శరత్కాలం (జ్ఞానం)
ఎలా వెలుగునిస్తుందో ఇక్కడ గురువు శిష్యుడికి బోధిస్తున్నారు.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు తన యోగశక్తితో నర్మదా నదిని అదుపు చేసి
అద్భుతమైన కార్యాన్ని సాధించారు. దీనివల్ల ఆయన కేవలం జ్ఞాని మాత్రమే కాదు, మహా
సిద్ధపురుషుడు అని కూడా లోకానికి తెలిసింది. గురువుగారి అనుగ్రహం పొందిన శంకరులు,
శరత్కాలపు స్వచ్ఛతలో బ్రహ్మతత్త్వపు వెలుగును దర్శిస్తూ తన ప్రయాణాన్ని
కొనసాగిస్తున్నారు.
శ్లోకము 141: మేఘాలు మరియు
యతులు
వారిదా యతివరాశ్చ సుపాథో-ధారయా సదుపదేశగిరా చ ॥ ఓషధీరనుచరాంశ్చ కృతార్థీ-కృత్య సంప్రతి హి యాన్తి యథేచ్ఛమ్
॥ 141 ॥
తాత్పర్యము: మేఘాలు
(వారిదాః) తమ నిర్మలమైన జలధారలతో భూమిపై ఉన్న ఓషధులను (మొక్కలను) తృప్తిపరిచి,
తమ పని ముగిశాక వెళ్ళిపోతున్నాయి. అలాగే శ్రేష్ఠులైన యతులు (యతివరాః) తమ
సదుపదేశాలనే జ్ఞానధారలతో అనుచరులను (శిష్యులను) కృతార్థులను చేసి, చాతుర్మాస్యం
ముగియగానే తమ ఇచ్ఛానుసారం లోకసంచారానికి బయలుదేరుతున్నారు.
విశేషం: ఇక్కడ మేఘాలకు,
యతులకు మధ్య ఉన్న తుల్యయోగితా
అలంకారం ద్వారా నిస్వార్థ సేవను కవి చాటారు.
శ్లోకము 142: చంద్రకాంతి -
ఆత్మజ్ఞానం
శీతదీధితిరసౌ జలముగ్భి-ర్ముక్తపద్ధతిరతిస్ఫుటకాన్తిః ॥ భాతి తత్త్వవిదుషామివ బోధో మాయికావరణ నిర్గమశుభ్రః ॥ 142
॥
తాత్పర్యము: మేఘాల అడ్డు
తొలగిపోవడంతో చంద్రుడు (శీతదీధితిః) అత్యంత స్పష్టమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నాడు.
ఇది ఎలా ఉందంటే—మాయ అనే ఆవరణ (పొర) తొలగిపోయిన తర్వాత తత్త్వవేత్తల హృదయంలో కలిగే 'ఆత్మబోధ'
(జ్ఞానప్రకాశం) వలె అతి నిర్మలంగా భాసిస్తోంది.
శ్లోకము 143: నక్షత్రాలు
మరియు సుగుణాలు
వారివాహనివహే ప్రతియాతే భాని భాని శుచిభాని శుభాని ॥ మత్సరాదివిగమే సతి మైత్రీ-పూర్వకా ఇవ గుణాః పరిశుద్ధాః ॥ 143
॥
తాత్పర్యము: మేఘాల సమూహం
వెళ్ళిపోగానే ఆకాశంలో నక్షత్రాలు (భాని) అత్యంత శుభ్రంగా, ప్రకాశవంతంగా
కనిపిస్తున్నాయి. మనిషిలో ఉన్న అసూయ, ద్వేషం (మత్సరం) వంటి వికారాలు తొలగిపోయినప్పుడు,
అతనిలో మైత్రి, కరుణ వంటి సుగుణాలు ఎలాగైతే స్వచ్ఛంగా బయటికి కనిపిస్తాయో,
ఈ నక్షత్రాలు కూడా అలాగే ఉన్నాయి.
శ్లోకము 144: నర్మదా నది -
విష్ణుమూర్తి స్వరూపం
మత్స్యకచ్ఛపమయీ ధృతచక్రా గర్భవతిముదనా నలినాఢ్యా ॥ శ్రీయుతా౽ద్య తటినీ పరహంసైః సేవ్యతే మధురిపోరివ మూర్తిః ॥ 144
॥
తాత్పర్యము: ఈ శ్లోకంలో
నర్మదా నదిని విష్ణుమూర్తితో (మధురిపు) పోల్చారు:
- నది పరంగా: చేపలు (మత్స్య), తాబేళ్లు
(కచ్ఛప) కలిగి ఉండి, సుడిగుండాలనే చక్రాలను (ధృతచక్రా) ధరించి, తామరపూలతో (నలిన) శోభిస్తూ, రాజహంసలచే
(పరహంసైః) సేవించబడుతున్న ఈ నర్మదా నది అత్యంత సుందరంగా ఉంది.
- విష్ణువు పరంగా: మత్స్య, కూర్మ (కచ్ఛప)
అవతారాలు ఎత్తినవాడు, సుదర్శన చక్రాన్ని ధరించినవాడు, లక్ష్మీదేవి
(నలిన/శ్రీ) తో కూడి ఉన్నవాడు మరియు పరమహంసలైన యతులచే నిరంతరం సేవించబడే
విష్ణుమూర్తి వలె ఈ నది కనిపిస్తోంది.
సారాంశము
వర్షకాలపు అస్పష్టత తొలగిపోయి, శరత్కాలపు
నిర్మలత్వం లోకంలో నిండింది. ఇది శంకరుల జీవితంలో ఒక కొత్త అధ్యాయానికి సంకేతం.
ప్రకృతి సిద్ధంగా ఉన్నట్లే, శంకరులు కూడా ఇప్పుడు లోకానికి అద్వైత జ్ఞానాన్ని పంచడానికి
సిద్ధమయ్యారు
శ్లోకము 145: మేఘాల
సన్న్యాసం
నీరదాః సుచిరసంభృతమేతే జీవనం ద్విజగణాయ వితీర్య ॥ త్యక్తవిద్యుదబలాః పరిశుద్ధాః ప్రవ్రజన్తి ఘనవీథిగృహేభ్యః ॥
145 ॥
తాత్పర్యము: ఈ శ్లోకంలో
మేఘాల నిష్క్రమణను సన్న్యాస స్వీకారంతో పోల్చారు (శ్లేషాలంకారం):
- మేఘాల పరంగా: చాలా కాలంగా దాచుకున్న నీటిని (జీవనం) పక్షులకు
(ద్విజగణాయ), ప్రాణులకు ధారపోసి, చంచలమైన
మెరుపులనే (విద్యుత్) స్త్రీలను వదిలివేసి, తెల్లగా
నిర్మలమై (పరిశుద్ధాః) మేఘవీధులనే ఇళ్లను వదిలి మేఘాలు వెళ్ళిపోతున్నాయి.
- సన్న్యాసుల పరంగా: గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్నవారు తాము సంపాదించిన ధనధాన్యాలను
(జీవనం) బ్రాహ్మణులకు, సత్పురుషులకు (ద్విజగణాయ) దానం చేసి, చంచలమైన భార్యానురాగాలను (అబలాః) వదిలి, అంతఃకరణ శుద్ధితో ఇళ్లను వదిలి 'ప్రవ్రజన్తి'
(సన్న్యాసం స్వీకరించి వెళ్ళిపోతారు).
శ్లోకము 146: శరత్కాలం - ఒక
యతి స్వరూపం
చన్ద్రికా భసిత చర్చితగాత్ర-శ్చన్ద్రమణ్డలకమణ్డలుశోభీ ॥ బన్ధుజీవకుసుమోత్కరశాటీ-సంవృతో యతిరివాయమనేహాః ॥ 146
॥
తాత్పర్యము: ఈ శరత్కాలం
(అనేహాః) ఒక యతి (సన్న్యాసి) వలె కనిపిస్తోంది:
- చన్ద్రికా భసిత: వెన్నెల అనే విభూతిని (భసితం) శరీరం నిండా
పూసుకున్నట్లుగా ఉంది.
- చన్ద్రమణ్డల కమణ్డలు: గుండ్రని చంద్రబింబం ఆ యతి చేతిలోని కమండలంలా
ప్రకాశిస్తోంది.
- బన్ధుజీవ కుసుమ శాటీ: ఎర్రని బంధూక పూల సమూహం ఆ యతి ధరించిన కాషాయ వస్త్రం
(శాటీ) వలె కనిపిస్తోంది.
విశేషం: ఇక్కడ శరత్కాలం
యొక్క తెల్లని వెన్నెలను విభూతితో, ఎర్రని పూలను కాషాయాంబరంతో రూపకం చేయడం అత్యంత రమణీయం.
శ్లోకము 147: నిర్మల జలం -
శిష్యుని మనస్సు
హంససంగతిలస ద్విరజస్కమ్ క్షోభవర్జితమపహనుత పఙ్కమ్ ॥ వారి సారసమతీవ గభీరం తావకం మన ఇవ ప్రతిమాతి ॥ 147 ॥
తాత్పర్యము: గురువు గారు
శంకరులతో ఇలా అంటున్నారు: "ఓ శంకరా! సరోవరంలోని ఈ జలం (వారి) ఇప్పుడు నీ
మనస్సు వలె నిర్మలంగా కనిపిస్తోంది."
- జలం పరంగా: ఇది హంసల సాంగత్యం వల్ల శోభిస్తోంది, బురద (పఙ్కమ్) వదిలిపోయింది, అలలు లేక
నిశ్చలంగా (క్షోభవర్జితం), లోతుగా (గభీరం) ఉంది.
- శంకరుల మనస్సు పరంగా: నీ మనస్సు పరమహంసల (జ్ఞానుల) సాంగత్యం వల్ల
ప్రకాశిస్తోంది, రజోగుణం (రజస్కమ్) లేనిది, అజ్ఞానమనే
బురద లేనిది, కామక్రోధాలనే అలజడి (క్షోభ) లేనిది మరియు అత్యంత
గంభీరమైనది.
సారాంశము
ఈ శ్లోకాలతో ప్రకృతి వర్ణన పూర్తయ్యింది. గురువు గోవింద
భగవత్పాదులు శంకరుల అంతరంగిక శుద్ధిని, యోగ స్థితిని మెచ్చుకుంటూ ప్రకృతిని ఉదాహరణగా
చూపారు.
శ్లోకము 148: ఆకాశం - విష్ణు
వక్షస్థలం
శారదామ్బుధరజాలపరీతం భ్రాజతే గగనముజ్జ్వలభాను ॥ లిప్తచన్దనరజః సముదఞ్చ-త్కౌస్తుభం మురరిపోరివ వక్షః ॥ 148
॥
తాత్పర్యము: నిర్మలమైన
శరత్కాల మేఘాలతో (తెల్లనివి) నిండి, ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడితో (భాను) కూడిన ఆకాశం ఎలా
ఉందో కవి ఇక్కడ వర్ణిస్తున్నారు:
- శారదామ్బుధరజాలం: ఆకాశంలోని తెల్లని మేఘాలు, విష్ణుమూర్తి
(మురరిపు) వక్షస్థలంపై పూయబడిన తెల్లని చందనం (లిప్త
చందన రజః) వలె ఉన్నాయి.
- ఉజ్జ్వల భాను: ఆ మేఘాల మధ్య వెలిగిపోయే సూర్యుడు, విష్ణువు హృదయంపై ప్రకాశించే కౌస్తుభ మణి (సముదఞ్చత్
కౌస్తుభం) వలె ఉన్నాడు.
శ్లోకము 149: పద్మాలు -
మునుల హృదయాలు
పఙ్కజాని సముదూఢహరీణి ప్రోద్గతాని వికచాని కనన్తి ॥ సౌమ్య యోగకలయేవ విఫుల్లా-న్యున్ముఖాని హృదయాని మునీనామ్ ॥ 149
॥
తాత్పర్యము: గురువుగారు
శంకరులతో ఇలా అంటున్నారు: "ఓ సౌమ్యుడా! ఈ పద్మాలను చూడు, ఇవి మునుల
హృదయాల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి."
- మునుల హృదయాలు: యోగ సాధన వల్ల మునుల హృదయాలు వికసించి (విఫుల్లాని),
ఊర్ధ్వ ముఖమై (ఉన్ముఖాని), తమ హృదయ
పీఠంపై హరిని (విష్ణువును) నిలుపుకుంటాయి.
- పద్మాలు: నీటి నుండి పైకి వచ్చి (ప్రోద్గతాని), సూర్యకిరణాల సోకి వికసించి (వికచాని), తమపై హరిని
(సూర్యకిరణాలను/రంగును) ధరించి
పద్మాలు కనువిందు చేస్తున్నాయి.
శ్లోకము 150: వృక్షాలు -
యతుల స్వరూపం
రేణుభస్మకలితైర్దళశాటీ-సంవృతైః కుసుమలిజ్జపమాలైః ॥ వృన్తకుడ్మలకమణ్డలుయుక్తై-ర్ధార్యతే క్షితిరుహైర్యతితౌల్యమ్
॥ 150 ॥
తాత్పర్యము: నదీ తీరంలోని
చెట్లు (క్షితిరుహైః) ఒక యతి (సన్న్యాసి) వలె కనిపిస్తున్నాయి (రూపకాలంకారం):
- రేణుభస్మ: పూల పరాగ రేణువులు ఆ చెట్లపై విభూతి (భస్మ) వలె ఉన్నాయి.
- దళశాటీ: చెట్ల ఆకులు ఆ యతి ధరించిన కాషాయ వస్త్రం (శాటీ) వలె
ఉన్నాయి.
- కుసుమలిజ్జపమాల: పూలపై వాలుతున్న తుమ్మెదలు (కుసుమలిహః) ఆ యతి చేతిలో
తిరుగుతున్న జపమాల వలె ఉన్నాయి.
- వృన్తకుడ్మల కమణ్డలు: చెట్ల కాడలకు ఉన్న మొగ్గలు (కుడ్మల) ఆ యతి ధరించే కమండలం వలె ఉన్నాయి.
సారాంశము
ఈ మూడు శ్లోకాలు ప్రకృతిలోని ప్రతి అంశాన్నీ దైవత్వంతో,
ఆధ్యాత్మిక సాధనతో ముడిపెట్టాయి. శరత్కాలం కేవలం ఒక ఋతువు కాదు, అది
జ్ఞానోదయానికి, అంతరంగిక శుద్ధికి సంకేతం. శంకరుల అంతరంగం కూడా ఇక్కడ
వర్ణించిన పద్మంలా, ఆకాశంలా నిర్మలమైంది.
శ్లోకము 151: మహాత్ముల
సంచారం
ధారణాదిభిరపి శ్రవణాద్యై-ర్వార్షికాణి దివసాన్యపనీయ ॥ పాదపద్మరజసా౽ద్య పునన్తః సంచరన్తి హి జగన్తి మహాన్తః ॥ 151
॥
తాత్పర్యము: చాతుర్మాస్య
దీక్షలో ఉన్న మహాత్ములు ధారణ, ధ్యాన, సమాధి వంటి యోగ ప్రక్రియల ద్వారా మరియు శ్రవణ, మనన, నిదిధ్యాసనల
ద్వారా వర్షకాలపు రోజులను గడిపారు. ఇప్పుడు వర్షాలు తగ్గి శరత్కాలం రావడంతో,
వారు తమ పాదధూళితో లోకాన్ని పవిత్రం చేస్తూ మళ్ళీ సంచారం (పరివ్రాజకత్వం)
ప్రారంభించారు.
విశేషం: సన్న్యాసులు
వర్షకాలంలో ఒకే చోట స్థిరంగా ఉండాలి (చాతుర్మాస్యం). అది ముగియగానే లోక కల్యాణం
కోసం మళ్ళీ ప్రయాణం సాగించాలి.
శ్లోకము 152: కాశీకి
వెళ్ళమని ఆజ్ఞ
తద్భవాన్వ్రజతు వేదకదమ్బా-దుద్ధవాం భవదవామ్బుదమాలామ్ ॥ తత్త్వపద్ధతిమభిజ్ఞ వివేక్తుం సత్వరం హరపురీమవివిక్తామ్ ॥ 152
॥
తాత్పర్యము: "ఓ సర్వజ్ఞుడైన
శంకరా! లోక రీతిని అనుసరించి నీవు కూడా ఇప్పుడు ప్రయాణం కావాలి. వేదరాశి నుండి
పుట్టినది, సంసారమనే అడవి మంటను (భవదవాగ్ని) చల్లార్చే మేఘమాల వంటిది
అయిన 'బ్రహ్మతత్త్వ మార్గాన్ని' లోకానికి స్పష్టంగా వివరించవలసి ఉంది. కాబట్టి, నీవు వెంటనే
పరమశివుని నివాసమైన కాశీ
క్షేత్రానికి (హరపురి) బయలుదేరుము."
విశేషం: 'అవివిక్తామ్' అంటే ప్రస్తుతం
లోకంలో తత్త్వ మార్గం గందరగోళంగా (అస్పష్టంగా) ఉంది, దానిని 'వివేక్తుం'
(వేరు చేసి, స్పష్టం చేయడానికి) నీవు వెళ్ళాలి అని గురువు గారు
ఆదేశించారు.
శ్లోకము 153: వ్యాస మహర్షి
వృత్తాంతం
అత్ర కృష్ణమునినా కథితం మే పుత్ర తచ్ఛృణు పురా తుహినాద్రి ॥ వృతశత్రు ముఖదేవత జుష్టం సత్రమత్రిమునికర్తృకమాస ॥ 153
॥
తాత్పర్యము: గోవింద
భగవత్పాదులు శంకరులతో ఇలా అంటున్నారు: "కుమారా! (పుత్ర - శిష్యుడిని కొడుకుగా
సంబోధించడం విద్య వంశం ప్రకారం సమంజసం). పూర్వం హిమాలయ పర్వతాల మీద అత్రి మహర్షి
ఒక గొప్ప యజ్ఞాన్ని (సత్రయాగం) నిర్వహించారు. దానికి ఇంద్రాది దేవతలు విచ్చేశారు.
ఆ సమయంలో కృష్ణ ముని (వేదవ్యాస మహర్షి) నాకు ఒక రహస్యం
చెప్పారు, అది ఇప్పుడు నీకు చెబుతాను విను."
విశేషం: ఇక్కడ గురువు
గారు శంకరులకు వ్యాస మహర్షికి, తనకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని మరియు భవిష్యత్తులో శంకరులు
చేయవలసిన 'భాష్య రచన'కు ఉన్న నేపథ్యాన్ని వివరించబోతున్నారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- విద్య వంశం: గురువు శిష్యుడిని 'పుత్ర'
అని పిలవడం ద్వారా, శంకరులు
కేవలం శిష్యుడు మాత్రమే కాదు, తన జ్ఞానానికి వారసుడు అని గోవింద భగవత్పాదులు
ధ్రువీకరించారు.
- హరపురి (కాశీ): కాశీ కేవలం ఒక నగరం కాదు, అది
విద్యా కేంద్రం. అద్వైత జైత్రయాత్ర ప్రారంభించడానికి అది సరైన వేదిక.
- సత్రయాగం: పురాణాల ప్రకారం సత్రయాగం అంటే అనేక మంది ఋషులు కలిసి
చేసేది, కానీ ఇక్కడ అత్రి మహర్షిని ముఖ్యుడిగా పేర్కొన్నారు.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యుల గురుకుల వాసం ముగిసింది. తన యోగ శక్తితో
నర్మదను అదుపు చేసిన శిష్యుడి సామర్థ్యంపై గురువుకు పూర్తి నమ్మకం కలిగింది.
ఇప్పుడు ఆ జ్ఞానాన్ని లోకానికి పంచడానికి కాశీ క్షేత్రం సరైన వేదిక అని నిర్ణయించి,
శంకరులను పంపడమే కాకుండా, వ్యాస మహర్షికి సంబంధించిన ఒక రహస్య వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం
ప్రారంభించారు.
శ్లోకము 154: వ్యాస మహర్షిని
ప్రశ్నించుట
సంసది శ్రుతిశిరోర్థముదారం శంసతిః స్మ స పరాశరసూనుః ॥ ఇత్యపృచ్ఛమహమత్ర భవన్తం సత్యవాచమభియుక్తతమం తమ్ ॥ 154
॥
తాత్పర్యము: గోవింద
భగవత్పాదులు చెబుతున్నారు: "ఒకానొక సభలో పరాశర పుత్రుడైన వేదవ్యాస మహర్షి
వేదాంతార్థాలను (శ్రుతిశిరోర్థం) అత్యంత ఉదారంగా, స్పష్టంగా
వివరిస్తున్నారు. అట్టి సత్యవాక్కులు కలిగిన, యోగిశ్రేష్ఠుడైన
వ్యాస భగవానుడిని నేను ఒక ప్రశ్న అడిగాను."
విశేషం: ఇక్కడ వ్యాస
మహర్షిని 'అభియుక్తతమం' (నిరంతరం పరమాత్మ యందు నిష్ఠ కలిగినవాడు) అని
సంబోధించడం ఆయన జ్ఞానోన్నతిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకము 155: వ్యాస మహర్షి
కృషీ
ఆర్య వేదనికరః ప్రవిభక్తో భారతం కృతమకారి పురాణమ్ ॥ యోగశాస్త్రమపి సభ్యగభాషి బ్రహ్మసూత్రమపి సూత్రితమాసీత్ ॥ 155
॥
తాత్పర్యము: వ్యాస మహర్షితో
నేను ఇలా అన్నాను: "ఓ ఆర్య! పూజ్యుడా! మీరు వేదరాశిని నాలుగు భాగాలుగా
విభజించారు (వేద వ్యాసత్వం). పంచమ వేదమైన మహాభారతాన్ని రచించారు. అష్టాదశ
పురాణాలను కూర్చారు. యోగశాస్త్రాన్ని వివరించారు. వీటన్నింటి సారమైన బ్రహ్మసూత్రాలను కూడా
రచించారు."
విశేషం: వ్యాసుల వారు
మానవాళికి చేసిన అపారమైన ఉపకారాన్ని ఈ శ్లోకం గుర్తు చేస్తోంది. వేదాలను విభజించడం
ద్వారా అవి సామాన్యులకు అర్థమయ్యేలా చేశారు.
శ్లోకము 156: భాష్య రచనకై
అభ్యర్థన
అత్ర కేచిదిహ విప్రతిపన్నాః కల్పయన్తి హి యథాయథమర్థాన్ ॥ అన్యథా గ్రహణ నిగ్రహదక్షం భాష్యమస్య భగవన్కరణీయమ్ ॥ 156
॥
తాత్పర్యము: "కానీ భగవాన్!
మీరు రచించిన ఈ బ్రహ్మసూత్రాల విషయంలో కొందరు విరుద్ధమైన అభిప్రాయాలు
(విప్రతిపన్నాః) కలిగి ఉన్నారు. తమ తమ మతాలకు అనుగుణంగా సూత్రాలకు తప్పుడు అర్థాలు
కల్పిస్తున్నారు. కాబట్టి, అట్టి తప్పుడు అర్థాలను (అన్యథా గ్రహణ) ఖండించి, సూత్రాల అసలు
తాత్పర్యాన్ని నిరూపించే ఒక భాష్యాన్ని మీరు నిర్మించాలి."
విశేషం: బ్రహ్మసూత్రాలు
చాలా సంక్షిప్తంగా (సూత్రప్రాయంగా) ఉంటాయి. వాటిని సరిగ్గా వివరించే భాష్యం
లేకపోతే, ఎవరికి తోచినట్లు వారు వ్యాఖ్యానించే ప్రమాదం ఉందని ఇక్కడ
గోవింద భగవత్పాదులు వ్యాస మహర్షికి విన్నవించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- శ్రుతిశిరః: శ్రుతి అంటే వేదం, శిరస్సు
అంటే వేదాంతం లేదా ఉపనిషత్తులు. ఉపనిషత్తుల సారాంశమే బ్రహ్మసూత్రాలు.
- విప్రతిపన్నాః: వ్యాసుల కాలం తర్వాత లేదా ఆ సమయంలోనే అనేక దర్శనాలు
(బౌద్ధ, జైన, సాంఖ్య మొదలైనవి) వేదార్థాలను వక్రీకరించడం
ప్రారంభించాయి. వాటిని అడ్డుకోవడానికి భాష్యం అవసరమైంది.
- భాష్యము: సూత్రములోని అక్షరాల అర్థాన్ని వివరిస్తూ, సొంత వాక్యాలతో ఆ విషయాన్ని స్పష్టం చేసే గ్రంథాన్ని
భాష్యం అంటారు.
సారాంశము
ఈ సంభాషణ ద్వారా గోవింద భగవత్పాదులు శంకరులకు ఒక రహస్యాన్ని
సూచిస్తున్నారు. అప్పట్లో తాను వ్యాస మహర్షిని అడిగిన ఆ 'భాష్య రచన'
బాధ్యతను, ఇప్పుడు వ్యాసుల వారే శంకరుల రూపంలో నెరవేర్చబోతున్నారని
దీని అంతరార్థం. శంకరులు కేవలం ఒక భాష్యకర్త మాత్రమే కాదు, వ్యాస
హృదయాన్ని ఆవిష్కరించే సాక్షాత్తు శివ స్వరూపమని గురువు గారు ధ్వనింపజేస్తున్నారు.
శ్లోకము 157: వ్యాస మహర్షి
ప్రత్యుత్తరము
మద్వచః స చ నిశమ్య సభాయాం విద్వదగ్రేసర వాచమవోచత్ ॥ పూర్వమేవ దివిషద్భిరుదీర్ణః పార్వతీపతిసదస్యయమర్థః ॥ 157
॥
తాత్పర్యము: గోవింద
భగవత్పాదులు చెబుతున్నారు: "ఓ విద్వచ్ఛిఖామణీ! నేను అడిగిన ప్రశ్నను విని,
ఆ వ్యాస మహర్షి సభలో ఇలా సమాధానమిచ్చారు: 'ఓ మునివర్యా!
నీవు అడిగిన ఈ విషయం (భాష్య రచన గురించి) ఇప్పటికే కైలాసంలో శివుని సభలో దేవతల
మధ్య చర్చకు వచ్చింది'."
విశేషం: దీనివల్ల
శంకరుల భాష్య రచన అనేది కేవలం ఒక మానవ ప్రయత్నం కాదని, అది దైవ
సంకల్పమని స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 158: సర్వజ్ఞుడైన
శిష్యుని రాక
వత్స తం శృణు సమస్తవిదేకో మత్సమస్తవ భవిష్యతి శిష్యః ॥ కుమ్భ ఏవ సరితః సకలం యః సంహరిష్యతి మహోల్బణమమ్భః ॥ 158
॥
తాత్పర్యము: వ్యాస మహర్షి
ఇంకా ఇలా అన్నారు: "వత్సా! విను. నీకు ఒక అసాధారణమైన శిష్యుడు లభిస్తాడు. ఆయన
సర్వజ్ఞుడు (సమస్తవిత్) మరియు జ్ఞానంలో నాకు సమానుడు. ఒక చిన్న పాత్ర (కుంభం)
నదిలోని ఉద్ధృతమైన జలరాశిని తనలో ఎలా ఇముడ్చుకుంటుందో, అలాగే ఆయన
అపారమైన వేదరాశిని తన బుద్ధిలో ఇముడ్చుకోగలడు."
విశేషం: ఇక్కడ శంకరులు
నర్మదా నదిని కమండలంలో బంధించిన ఘట్టాన్ని వ్యాస మహర్షి ముందే సూచించారు.
"మత్సమః" (నాకు సమానుడు) అని వ్యాసుల వారు అనడం శంకరుల గొప్పతనానికి
పరాకాష్ట.
శ్లోకము 159: భాష్యము -
కీర్తి
దుర్మతాని నిరసిష్యతి సో౽యం శర్మదాయి చ కరిష్యతి భాష్యమ్ ॥ కీర్తయిష్యతి ప్రశస్తమథ లోకః కార్తికేన్దుకరకౌతుకి యేన ॥ 159
॥
తాత్పర్యము: "ఆ శిష్యుడు
లోకంలోని దుర్మతాలను (తప్పుడు సిద్ధాంతాలను) ఖండిస్తాడు. అందరికీ సుఖాన్ని,
శాంతిని ప్రసాదించే (శర్మదాయి) బ్రహ్మసూత్ర
భాష్యాన్ని రచిస్తాడు. ఆయన చేసిన ఆ మహత్కార్యం వల్ల,
నీ కీర్తి శరత్కాల చంద్రుని వెన్నెల వలె లోకమంతా వ్యాపిస్తుంది. ప్రజలు నిన్ను,
నీ శిష్యుడిని వేనోళ్ల కొనియాడతారు."
శ్లోకము 160: గురువుగారి
అనుభవం - శంకరుల దర్శనం
ఇత్యుదీర్య మునిరాట్ స వనాన్తే పత్యురాప సుగిరిం గిరిజాయాః
॥ తన్ముఖాచ్ఛ్రుతమశేషమిదానీం సన్మునిప్రియ మయా త్వయి దృష్టమ్
॥ 160 ॥
తాత్పర్యము: గోవింద
భగవత్పాదులు ముగిస్తూ ఇలా అన్నారు: "వ్యాస మహర్షి ఆ అడవిలో నాతో ఈ మాటలు
చెప్పి కైలాస పర్వతానికి వెళ్ళిపోయారు. ఓ సన్మునిప్రియా (శంకరా)! నాడు వ్యాసుల
వారి నోట విన్న ఆ అద్భుత లక్షణాలన్నీ ఇప్పుడు నీలో ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నాను.
నీవే ఆ సర్వజ్ఞుడైన శిష్యుడివి!"
విశేషం: శంకరులు నర్మదా
నదిని అదుపు చేయడం ద్వారా, ఆయన వ్యాస మహర్షి చెప్పిన ఆ 'సర్వజ్ఞ
శిష్యుడు' అని గురువుగారికి రూఢీ అయింది.
సారాంశము
ఈ శ్లోకాలతో శ్రీ శంకరాచార్యుల విద్యార్థి దశ ముగిసి,
లోక గురువుగా ఆయన ప్రస్థానం ప్రారంభమవుతోంది. వ్యాస మహర్షి ఆశీస్సులు, గురువుగారి
అనుజ్ఞ తోడవ్వడంతో శంకరులు ఇప్పుడు అద్వైత సామ్రాజ్య స్థాపనకు సిద్ధమయ్యారు.
శ్లోకము 161: శంకరుల
నిజస్వరూపం
స త్వముత్తమపుమానసి కశ్చి-త్తత్త్వవిత్ప్రవర నాన్యసమానః ॥ తద్యతస్వ నిరవద్యనిబన్దైః సద్య ఏవ జగదుద్ధరణాయ ॥ 161
॥
తాత్పర్యము: గోవింద
భగవత్పాదులు శంకరులతో ఇలా అంటున్నారు: "శంకరా! నీవు సామాన్య మానవుడవు కావు. 'ఉత్తమ పురుషుడు'
అని వేదాలు దేనిని కీర్తిస్తున్నాయో, అట్టి పరమాత్మ స్వరూపుడవు (కశ్చిత్ ఉత్తమ
పుమాన్). నీకు సమానులైన వారు లోకంలో ఎవరూ లేరు. కాబట్టి, నీవు ఏమాత్రం
ఆలస్యం చేయకుండా, దోషరహితమైన గ్రంథాల (భాష్యాల) రచన ద్వారా ఈ జగత్తును
ఉద్ధరించడానికి ప్రయత్నించుము."
శ్లోకము 162: కాశీకి
వెళ్ళమని ఆజ్ఞ
గచ్ఛ వత్స నగరం శశిమౌలేః స్వచ్ఛదేవతటినీకమనీయమ్ ॥ తావతా పరమనుగ్రహమాద్యా దేవతా తవ కరిష్యతి తస్మిన్ ॥ 162
॥
తాత్పర్యము: "వత్సా!
నిర్మలమైన గంగానదితో శోభిల్లే ఆ చంద్రశేఖరుని నగరం (కాశీ) వైపు బయలుదేరుము. నీవు
అక్కడికి చేరుకున్నంత మాత్రాననే, ఆదిదేవుడైన ఆ విశ్వేశ్వరుడు నీపై పరమ అనుగ్రహాన్ని
చూపిస్తాడు. నీవు చేయబోయే మహత్కార్యాలకు ఆయనే మార్గదర్శి అవుతాడు."
శ్లోకము 163: గురువుగారి
వీడ్కోలు
ఏవమేనమనుశాస్య దయాలుః పావయన్ నిజదృశా విససర్జ ॥ భావతః స్వచరణామ్బుజసేవా-మేవ శశ్వదభికామయమానమ్ ॥ 163 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా
దయామయుడైన గోవింద భగవత్పాదులు శంకరులకు దిశానిర్దేశం చేశారు. తన గురువుగారి
పాదపద్మ సేవను మాత్రమే నిరంతరం కోరుకునే ఆ శిష్యుడిని (శంకరులను), తన
కృపావీక్షణాలతో పవిత్రం చేస్తూ, భారమైన హృదయంతో కాశీకి వెళ్ళడానికి అనుమతించారు.
విశేషం: ఇక్కడ గురువు
శిష్యుడిని పంపడం అంటే కేవలం పంపడం కాదు, ఆయనను లోకోద్ధరణకు ఒక ఆయుధంగా మలచి పంపడం.
శ్లోకము 164: హృదయ విదారకమైన
వీడ్కోలు
పఙ్కజప్రతిభటం పదయుగ్మం శంకరో౽స్య నిరగాదసహిష్ణుః ॥ తద్వియోగమభివన్ద్య కథంచి త్తద్విలోకనమయన్ హృద్యాబ్జే ॥ 164
॥
తాత్పర్యము: పద్మాల కంటే
కోమలమైన తన గురువుగారి పాదాలకు శ్రీ శంకరాచార్యులు ప్రణామం చేశారు. తన
ప్రాణప్రదమైన ఆ గురుపాదాల వయోగాన్ని ఆయన ఏమాత్రం సహించలేకపోతున్నారు. అయినప్పటికీ,
గురువుగారి ఆజ్ఞను శిరసావహించి, ఆ పాదద్వంద్వాన్ని తన హృదయ పద్మంలో (హృద్యాబ్జే)
నిలుపుకుని, అత్యంత కష్టమ్మీద అక్కడి నుండి బయలుదేరారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పఙ్కజప్రతిభటమ్: గురువుగారి పాదాలు పద్మాలతో పోటీ పడుతున్నాయి (అంత
సుందరమైనవి).
- వయోగమసహిష్ణుః: ఇది శంకరుల గురుభక్తిని తెలుపుతోంది. పరమాత్మ
స్వరూపుడైనప్పటికీ, శిష్యుడిగా ఆయన తన గురువు పట్ల ఎంతటి అనురాగాన్ని
కలిగి ఉన్నారో ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యుల బాల్యం, విద్యాభ్యాసం
మరియు గురుకుల వాసం ఇక్కడితో పూర్తయ్యాయి. ఇప్పుడు ఆయన ఒక పరివ్రాజకుడిగా, జగద్గురువుగా
తన అసలు లక్ష్యం వైపు అడుగులు వేస్తున్నారు. నర్మదా తీరాన్ని వీడి, గంగా తీరానికి
ఆయన ప్రయాణం సాగింది.
శ్లోకము 165: కాశీ క్షేత్ర
దర్శనం
ప్రాప తాపసవరః స హి కాశీం నీపకాననపరీతసమీపామ్ ॥ ఆపగానికటహాటకచఞ్చ-ద్యూపపఙ్కిసముదఞ్చితశోభామ్ ॥ 165 ॥
తాత్పర్యము: తాపసశ్రేష్ఠుడైన
శ్రీ శంకరాచార్యులు కాశీ నగరానికి చేరుకున్నారు. ఆ నగరం చుట్టూ కడంబ వనాలు
(నీపకానన) దట్టంగా ఉన్నాయి. గంగానది తీరంలో ఉన్న యజ్ఞశాలల వద్ద, బంగారంతో చేసిన
యూప స్తంభాలు (యజ్ఞం చేసేటప్పుడు పశువులను కట్టే స్తంభాలు) వరుసగా ప్రకాశిస్తూ ఆ
నగరానికి ఒక దివ్యమైన శోభను ఇస్తున్నాయి.
శ్లోకము 166: గంగానది -
భగీరథుని తపఃఫలం
సన్దదర్శ స భగీరథతప్తా-మందతీవ్రతపసః ఫలభూతామ్ ॥ యోగిరాడుచితతీరనికుఞ్జాం భోగిభూషణజటాతటభూషామ్ ॥ 166 ॥
తాత్పర్యము: యోగిరాజులైన
శంకరులు గంగానదిని దర్శించారు. ఆ నది ఎలా ఉందంటే—భగీరథుడు చేసిన అత్యంత కఠోరమైన
తపస్సుకు లభించిన ఫలంలా ఉంది. యోగులు ఏకాంతంగా ధ్యానం చేసుకోవడానికి అనువైన
పొదరిళ్లు (నికుంజాలు) ఆ నది తీరంలో ఉన్నాయి. సర్పాలనే ఆభరణాలుగా ధరించిన
పరమశివుని జటల మీద అలంకారమై వెలిగిపోతున్న గంగను ఆయన చూశారు.
శ్లోకము 167: స్పటిక సమానమైన
గంగ
విష్ణుపాదనఖరాజ్జననాద్వా శంభుమౌలిశశిసంగమనాద్వా ॥ యా హిమాద్రిశిఖరాత్పతనాద్వా స్ఫాటికోపమజలా ప్రతిమాతి ॥ 167
॥
తాత్పర్యము: గంగానది నీరు
స్పటికం వలె అత్యంత స్వచ్ఛంగా ఉంది. ఆ స్వచ్ఛతకు కవి ఇక్కడ మూడు కారణాలను ఉత్ప్రేక్షిస్తున్నారు:
- శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క తెల్లని పాదనఖం నుండి పుట్టడం
వల్ల ఆ తెల్లదనం వచ్చిందా?
- లేదా, శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని (శశి) సాంగత్యం వల్ల ఆ
వెన్నెల రంగు నీటికి అబ్బిందా?
- లేదా, తెల్లని మంచుతో నిండిన హిమాలయ శిఖరాల నుండి పడటం వల్ల
ఆ స్వచ్ఛత వచ్చిందా?
శ్లోకము 168: గంగమ్మ నృత్య
గానాలు
గాయతీవ కలషట్పదనాదై-ర్నృత్యతీవ పవనోచ్చలితాబ్జైః ॥ ముఞ్చతీవ హసితం సితఫేనైః శ్లిష్యతీవ చపలోర్మికరైర్యా ॥ 168
॥
తాత్పర్యము: గంగానదిని కవి
ఇక్కడ ఒక ప్రాణమున్న నాయికగా వర్ణిస్తున్నారు:
- గాయతీవ: నదిపై తిరుగుతున్న తుమ్మెదల ఝుంకారాలు (షట్పద నాదం)
గంగమ్మ పాడుతున్న మధుర గీతంలా ఉన్నాయి.
- నృత్యతీవ: గాలికి ఊగుతున్న పద్మాలు (అబ్జైః) ఆమె చేస్తున్న
నృత్యంలా కనిపిస్తున్నాయి.
- ముఞ్చతీవ హసితమ్: అలల వల్ల కలిగే తెల్లని నురుగులు (సితఫేనైః) ఆమె
నవ్వుతున్న నవ్వులా ఉన్నాయి.
- శ్లిష్యతీవ: చంచలమైన అలలనే చేతులతో (ఊర్మి కరైః) తన భక్తులను ఆమె
ఆలింగనం చేసుకుంటున్నట్లుగా ఉంది.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు కాశీకి చేరుకుని, గంగానది తీరంలో
పవిత్ర స్నానం ఆచరించారు. ఆ క్షేత్రపు దివ్యత్వం, గంగమ్మ తల్లి
నిర్మలత్వం ఆయన భాష్య రచనకు తగిన వాతావరణాన్ని కల్పించాయి. గంగను శివ జటాజూట
విభూషితగా చూడటం అంటే సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని ప్రకృతి రూపంలో దర్శించడమే.
శ్లోకము 169: గంగమ్మ రంగుల
విన్యాసం
శ్యామలా కచిదపాఙ్గమయూఖై-శ్చిత్రితా కచన భూషణభాభిః ॥ పాటలా కుచతటీగలితైర్యా కుఙ్కుమైః కచన దివ్యవధూనామ్ ॥ 169
॥
తాత్పర్యము: గంగానది అనేక
రంగులతో విలసిల్లుతోంది. దేవకాంతలు (దివ్యవధూనామ్) ఆ నదిలో
స్నానమాచరిస్తున్నప్పుడు:
- వారి కంటిచూపుల (కటాక్షాల) కాంతి సోకడం వల్ల కొన్ని
చోట్ల నది నీరు నల్లగా
(శ్యామల) కనిపిస్తోంది.
- వారు ధరించిన రత్నాభరణాల మెరుపుల వల్ల కొన్ని చోట్ల చిత్రవిచిత్ర వర్ణాలతో మెరుస్తోంది.
- వారి వక్షస్థలాల నుండి జారిన కుంకుమ వల్ల మరికొన్ని
చోట్ల నీరు లేత ఎరుపు (పాటల) రంగులో కనిపిస్తోంది.
శ్లోకము 170: శివుని జటల
నుండి జారిన చంద్రుడిలా...
సో౽వగాహ్య సలిలం సురసిన్ధో-రుత్తతార శితికణ్ఠజటాభ్యః ॥ జాహ్నవీసలిలవేగహృతస్త-ద్యోగపుణ్యపరిపూర్ణ ఇవేన్దుః ॥ 170
॥
తాత్పర్యము: శ్రీ
శంకరాచార్యులు గంగానదిలో మునిగి పైకి లేచిన దృశ్యం ఎలా ఉందంటే—సాక్షాత్తు
పరమశివుని (శితికణ్ఠ) జటల నుండి గంగా ప్రవాహ వేగానికి జారి కింద పడిన చంద్రబింబం మళ్ళీ పైకి
ఉద్భవించినట్లుగా ఉంది. గంగానది సాంగత్యం వల్ల కలిగిన పుణ్యంతో నిండిన చంద్రుడిలా
శంకరులు ప్రకాశిస్తున్నారు.
శ్లోకము 171: చంద్రకాంత
శిలలా శంకరుల మూర్తి
స్వర్ణదీజలకణాహితశోభా మూర్తిరస్య సుతరాం విలలాస ॥ చన్ద్రపాడగలదమ్బుకణాఙ్కా పుత్రికా శశిశిలారచితేవ ॥ 171
॥
తాత్పర్యము: గంగానది స్నానం
ముగించి బయటకు వచ్చిన శంకరుల శరీరంపై ఉన్న నీటి బిందువులు అత్యంత శోభను
ఇస్తున్నాయి. ఇది ఎలా ఉందంటే—వెన్నెల సోకగానే నీటి బిందువులను స్రవించే చంద్రకాంత శిల (Moonstone) తో చెక్కబడిన
ఒక అందమైన ప్రతిమ (పుత్రికా) వలె శంకరుల దివ్యమంగళ విగ్రహం వెలిగిపోతోంది.
శ్లోకము 172: విశ్వేశ్వర
దర్శనం
విశ్వేశ్వరచరణయుగం ప్రణమ్య భక్త్యా హర్యాద్యైస్త్రిదశవరైః
సమర్చితస్య ॥ సో౽నైషీత్ప్రయతమనా జగత్పవిత్రే క్షేత్రే౽సావిహ
సమయం కియన్తమార్య్యః ॥ 172 ॥
తాత్పర్యము: బ్రహ్మ,
విష్ణువు మొదలైన దేవతలందరూ పూజించే ఆ కాశీ విశ్వేశ్వరుని పాదపద్మాలకు శ్రీ శంకరాచార్యులు భక్తితో ప్రణామం చేశారు.
పరమ పవిత్రమైన ఆ క్షేత్రంలో నిశ్చలమైన మనస్సుతో (ప్రయతమనాః) ఆ ఆర్య శ్రేష్ఠుడు
కొంతకాలం పాటు నివసించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- గంగా-శంకర సంబంధం: శివుని శిరస్సుపై చంద్రుడు, గంగ
ఉంటారు. ఇక్కడ గంగలో స్నానం చేసి వస్తున్న శంకరులను చంద్రుడితో పోల్చడం
ద్వారా, శంకరులు సాక్షాత్తు శివస్వరూపమని కవి ధ్వనింపజేశారు.
- చన్ద్రకాన్త శిల: వెన్నెల తగలగానే కరిగే స్వభావం చంద్రకాంత శిలకు
ఉంటుంది. అలాగే భగవంతుని భక్తి లేదా జ్ఞానప్రకాశం సోకగానే కరిగిపోయే పరమ
శాంతమూర్తి శంకరులని ఇక్కడ భావం.
- క్షేత్ర మహిమ: కాశీ కేవలం జ్ఞాన భూమి మాత్రమే కాదు, అది మోక్షపురి. అక్కడ శంకరులు నివసించడం అంటే లోకానికి
జ్ఞానభిక్ష పెట్టడమే.
సారాంశము
శ్రీ శంకరాచార్యులు కాశీలో స్థిరపడ్డారు. గంగా స్నానం,
విశ్వేశ్వర దర్శనంతో ఆయన నిత్యకృత్యాలు సాగుతున్నాయి. ఇదే సమయంలో ఆయన చుట్టూ
అనేకమంది పండితులు, జిజ్ఞాసువులు చేరడం ప్రారంభించారు.
మాధవీయ శంకర విజయములోని ఐదవ సర్గ (పంచమ
సర్గ) ఇక్కడితో సమాప్తమైంది. ఈ సర్గ శ్రీ శంకరాచార్యుల జీవితంలో
అత్యంత కీలకమైన ఘట్టాలను—ఆయన సన్న్యాస స్వీకారం నుండి కాశీ క్షేత్ర ప్రవేశం
వరకు—అత్యంత రమణీయంగా వివరించింది.
ఐదవ సర్గ - ముఖ్య ఘట్టాల పునశ్చరణ
ఈ సర్గలో మనం దర్శించిన ప్రధాన అంశాలు:
- సన్న్యాస స్వీకారం: కేరళలోని కాలడి వద్ద పూర్ణా నదిలో మొసలి రూపంలో వచ్చిన
వైరాగ్యం ద్వారా శంకరులు సన్న్యాసం స్వీకరించడం.
- గురు అన్వేషణ: నర్మదా నదీ తీరంలో గోవింద భగవత్పాదులను దర్శించి,
వారి వద్ద వేదాంత విచారణ చేయడం.
- నర్మదా నదీ నియంత్రణ: తన యోగ శక్తితో ఉప్పొంగుతున్న నర్మదను కమండలంలో
బంధించి, గురువుగారి సమాధికి ఆటంకం కలగకుండా కాపాడటం.
- గురు ఆజ్ఞ: వ్యాస మహర్షి భవిష్యవాణిని అనుసరించి, బ్రహ్మసూత్రాలకు భాష్యాలు వ్రాయమని గురువుగారు
శంకరులను కాశీకి పంపడం.
- కాశీ ప్రవేశం: పరమ పావనమైన గంగా తీరంలో శంకరులు అడుగుపెట్టి, విశ్వేశ్వరుని సేవలో తరించడం.
ముగింపు వాక్యాల అర్థం
ఇతి శ్రీ మాధవీయే తత్సుఖాశ్రమ నివాసగః ॥ సంక్షేప శంకరజయే సర్వో౽యం పఞ్చమో౽భవత్
- తాత్పర్యము: మాధవాచార్యులచే రచింపబడిన 'సంక్షేప
శంకర జయము' (శంకర విజయం) లోని ఐదవ సర్గ ఇక్కడితో పూర్తయినది. ఈ
సర్గ శంకరుల 'సుఖాశ్రమ నివాసాన్ని' (జీవన్ముక్తి
సుఖాన్ని ఇచ్చే తురీయాశ్రమమైన సన్న్యాసాన్ని) వివరించినది.
శంకర విజయ డిండిమ వ్యాఖ్య: ధనపతి సూరి
రచించిన 'డిండిమ' వ్యాఖ్య ప్రకారం, ఈ సర్గ శంకరుల దివ్య ప్రస్థానానికి పునాది
వేసింది. సన్న్యాస ధర్మాలను పాటిస్తూ, జగత్తును ఉద్ధరించడానికి సిద్ధమైన శంకరుల వైభవం
ఈ సర్గలో అద్భుతంగా ఆవిష్కరించబడింది.
శ్రీ శంకరభగవత్పాదుల కృపతో తాడేపల్లి పార్వతీశశాస్త్రి, సుశీలల మూడవ కుమారుడు తాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానించిన శ్రీ మాధవీయ
శంకరవిజయములో 05 వ సర్గ సమాప్తము
No comments:
Post a Comment