శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయము - నాలుగవ సర్గ 83 శ్లోకాలు
(
మూల శ్లోకములతో తెలుగు వ్యాఖ్య)
-
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
శ్రీశివాయ గురవేనమః
శ్రుతి స్మృతి పురాణానామ్ ఆలయం కరుణాలయమ్ | నమామి భగవత్పాద శంకరం లోకశంకరమ్ ||
నాలుగవ సర్గ ప్రారంభం
మూడవ సర్గలో దైవాంశను వర్ణించిన కవి, నాలుగవ సర్గలో
శంకరుల అద్భుతమైన విద్యార్జన వేగాన్ని వివరిస్తున్నారు.
శ్లోకం 1
అథ శివో మనుజో నిజమాయయా ద్విజగృహే ద్విజమోదముపావహన్ ॥ ప్రథమహాయన ఏవ సమగ్రహీ-త్సకలవర్ణమసౌ నిజభాషికామ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము: తన మాయా
శక్తితో మనుష్య రూపం ధరించిన ఆ శివుడు (శంకరులు), తన తండ్రి అయిన
శివగురువుకు ఎనలేని ఆనందాన్ని కలిగిస్తూ, మొదటి ఏటనే (మొదటి సంవత్సరంలోనే) సమస్త
అక్షరాలను మరియు తన మాతృభాషను సంపూర్ణంగా గ్రహించారు.
వ్యాఖ్య: సాధారణ బాలురు
మాటలు నేర్చుకునే వయసులోనే శంకరులు అక్షర జ్ఞానాన్ని, భాషా
నైపుణ్యాన్ని సాధించారు. 'హాయనః' అంటే సంవత్సరం అని అర్థం.
శ్లోకం 2
ద్విసమ ఏవ శిశుర్లిఖితాక్షరం గదితుమక్షమతాక్షరవిత్సుధీః ॥ అథ స కావ్యపురాణముపాశృణో-త్స్వయమవైత్కిమపి శ్రవణం వినా ॥ 2
॥
తాత్పర్యము: రెండవ ఏటనే ఆ
బాలుడు అక్షర జ్ఞానము కలవాడై, రాసి ఉన్న అక్షరాలను స్పష్టంగా చదివే సామర్థ్యాన్ని
పొందారు. అటుపిమ్మట (మూడవ ఏట), ఆయన కావ్యాలను, పురాణాలను వినడం ప్రారంభించారు. కొన్ని విషయాలను
అయితే ఎవరి ద్వారా వినకుండానే స్వయంగా తన ప్రతిభతోనే తెలుసుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: శంకరుల మేధస్సు
ఎంతటిదంటే, ఆయనకు అక్షరాలు నేర్పాల్సిన అవసరం పడలేదు. రెండవ ఏటనే చదవడం,
మూడవ ఏటనే క్లిష్టమైన కావ్య పురాణాలను అర్థం చేసుకోవడం ఆయన దైవత్వానికి
నిదర్శనం.
శ్లోకం 3
అజని దుఃఖకరో న గురోరసౌ శ్రవణతః సకృదేవ పరిగ్రహీ ॥ సహనిపాఠజనస్య గురుః స్వయం స చ పపాఠ తతో గురుణా వినా ॥ 3
॥
తాత్పర్యము: ఈ బాలుడు
(శంకరుడు) తన గురువుకు ఎన్నడూ శ్రమను గానీ, దుఃఖాన్ని గానీ
కలిగించలేదు. ఎందుకంటే, ఆయన ఏ విషయాన్నైనా ఒక్కసారి వింటేనే (సకృదేవ శ్రవణతః)
గ్రహించేవారు. ఎంతటి మేధావి అంటే, తనతో పాటు చదువుకునే సహాధ్యాయులకు ఆయనే స్వయంగా గురువు
అయ్యారు. గురువు సహాయం లేకుండానే మిగిలిన పాఠాలను స్వయంగా చదువుకోగలిగారు.
వ్యాఖ్య: సాధారణంగా
శిష్యులు పాఠాలు అర్థం కాక గురువులను ఇబ్బంది పెడతారు. కానీ శంకరులు ఏకసంథాగ్రాహి.
గురువు ఒక్కసారి చెబితే చాలు, అది ఆయనకు కంఠస్థం అయ్యేది. తన తోటి విద్యార్థులకు ఆయనే
పాఠాలు చెప్పే స్థాయికి ఎదిగారు.
శ్లోకం 4
రజసా తమసా౽ప్యనాశ్రితో రజసా ఖేలనకాల ఏవ హి ॥ స కలాధరసత్తమాత్మజః సకలాశ్చాపి లిపీరవిందత ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము: రజోగుణము,
తమోగుణము లేనివాడై, ధూళిలో (రజసా) ఆడుకునే వయసులోనే ఆ శివగురువు కుమారుడైన
శంకరుడు, సమస్త భాషా లిపిలను (స్క్రిప్ట్స్) నేర్చుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: 'రజస్సు' అనే పదానికి ఇక్కడ రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి: ఒకటి
ధూళి, రెండోది రజోగుణం. చిన్నపిల్లలు మట్టిలో ఆడుకునే వయసులోనే (3-4 ఏళ్లలో),
శంకరులు సకల విద్యలను ఆపోశన పట్టారు. కలాధరసత్తముడు అంటే 64 కళలలో,
18 విద్యలలో ఆరితేరిన శివగురువు అని అర్థం. అటువంటి తండ్రికి తగ్గ తనయుడిగా ఆయన
వెలిగారు.
శ్లోకం 5
సుధియో౽స్య విదిద్యుతే౽ధికం విధివచ్చూలవిధానసంస్కృతమ్ ॥ లలితం కరణం ఘృతాహుతిజ్వ-లితం తేజ ఇవా౽౽శుశుక్షణేః ॥ 5
॥
తాత్పర్యము: శాస్త్రోక్తంగా
జరిగిన చూడాకర్మ (తలనీలాల సమర్పణ) సంస్కారముతో, ఆ
బుద్ధిమంతుడైన శంకరుని శరీరం (కరణం) మిక్కిలి ప్రకాశించింది. నెయ్యి (ఘృతం)
ఆహుతిగా వేయగానే అగ్నిదేవుడు (ఆశుశుక్షణి) ఏ విధంగా ప్రజ్వరిల్లుతాడో, సంస్కారము
పొందిన శంకరులు అంతటి దివ్యతేజస్సుతో వెలిగిపోయారు.
వ్యాఖ్య: అమరకోశం
ప్రకారం 'కరణం' అంటే శరీరం. చూడాకర్మ తర్వాత శంకరుల ముఖవర్చస్సు అగ్నిశిఖలా
వెలిగింది. సంస్కారము అనేది వ్యక్తిత్వానికి ఎంతటి శోభను ఇస్తుందో ఇక్కడ అగ్ని
ఉదాహరణతో వివరించబడింది.
శ్లోకం 6
ఉపపాదనే నిర్వ్యపేక్షధీః స పపాఠా౽౽హృతిపూర్వకాగమాన్ ॥ అధికావ్యమరంస్త కర్కశే౽-ప్యధికాంస్తర్కనయేత్యవర్తత ॥ 6
॥
తాత్పర్యము: వేరొకరి వివరణ
అవసరం లేని (నిర్వ్యపేక్ష ధీః) అపార మేధస్సుతో ఆయన వ్యాహృతులతో (భూః, భువః, స్వః మొదలైనవి)
కూడిన వేదాలను అభ్యసించారు. ఆయన కేవలం మృదువైన కావ్యాలలోనే కాక, కఠినమైన తర్క
శాస్త్ర నియమాలలో కూడా అత్యున్నత ప్రావీణ్యాన్ని సంపాదించి అందరినీ మించిపోయారు.
వ్యాఖ్య: శంకరులు
వేదాలను, ఆగమాలను ఎవరి సహాయం లేకుండానే అర్థం చేసుకున్నారు. సాహిత్యం
(కావ్యం) వంటి మెత్తని విద్యలనూ, తర్కం వంటి కఠిన విద్యలనూ ఆయన సమానంగా అభ్యసించి అసాధారణ
ప్రతిభను చాటారు.
శ్లోకం 7
హరతస్త్రిదశేజ్యచాతురీం పురతస్తస్య న వక్తుమీశ్వరాః ॥ ప్రభవో౽పి కథాసు నైజవా-గ్విభవోత్సారితవాదినో బుధాః ॥ 7
॥
తాత్పర్యము: దేవగురువైన
బృహస్పతి (త్రిదశేజ్య) యొక్క బుద్ధి చాతుర్యాన్ని మించిన ప్రతిభ గల ఆ బాల శంకరుని
ముందు, గొప్ప పండితులు సైతం మాట్లాడలేకపోయేవారు. తమ వాక్చాతుర్యంతో లోకంలోని
వాదప్రతివాదాల్లో (కథాసు) ఇతరులను ఓడించగల సమర్థులైన పండితులు కూడా, శంకరుల ముందు
నిలబడి వాదించడానికి ధైర్యం చేయలేకపోయారు.
వ్యాఖ్య: శంకరుల
వాగ్ధాటి సాక్షాత్తు బృహస్పతిని తలపిస్తోంది. 'వాద, జల్ప, వితండ' అనే మూడు రకాల
చర్చల్లో నిష్ణాతులైన వారు కూడా శంకరుల మేధాశక్తి ముందు తమ ప్రభను కోల్పోయారు.
శ్లోకం 8
అముకక్రమికోక్తిధోరణీ-మురగధీశకథావధీరిణీమ్ ॥ ముముహుర్నిశమయ్య వాదినః ప్రతివాక్యోపహృతౌ ప్రమాదినః ॥ 8
॥
తాత్పర్యము: సర్పరాజు మరియు
వేయి పడగలతో సమస్త విద్యలను ప్రవచించగల ఆదిశేషుని (ఉరగధీశ) వాక్పటిమను కూడా
తృణీకరించేలా (అవధీరిణీమ్) శంకరుల సంభాషణ ఉండేది. ఆయన వాదనలోని క్రమబద్ధతను,
ఆ ధోరణిని విని ప్రతివాదులు మోహంలో (భ్రమలో) పడిపోయేవారు. ఆయన అడిగే ప్రశ్నలకు
సమాధానం చెప్పలేక, మాట తడబడి తప్పులు (ప్రమాదినః) చేసేవారు.
వ్యాఖ్య: ఆదిశేషుడు
విద్యలకు అధిదేవతగా భావిస్తారు. అటువంటి శేషుని కంటే మిన్నగా శంకరులు
ప్రసంగించేవారు. ఆయన తర్కబద్ధమైన మాటల ప్రవాహం ముందు నిలబడటం సామాన్య పండితులకు
సాధ్యపడలేదు.
శ్లోకం 9
కుమతాని చ తేన కాని నో-న్మథితాని ప్రథితేన ధీమతా ॥ స్వమతాన్యపి తేన ఖండితా-న్యతియత్నైరపి సాంధితాని కైః ॥ 9
॥
తాత్పర్యము: ప్రసిద్ధుడైన ఆ
మేధావి (శంకరుడు) ఖండించని కుమతము (చెడ్డ సిద్ధాంతం) ఏదైనా ఉందా? ఆయన సమస్త
దుర్వాదాలను పిండి పిండి చేశారు. ఎంతో ప్రయత్నముతో పండితులు స్థాపించుకున్న తమ తమ
సిద్ధాంతాలను శంకరులు అత్యంత సులభంగా ఖండించి వేస్తుంటే, వాటిని తిరిగి
సమర్థించుకోవడం ఎవరి తరమూ కాలేదు.
వ్యాఖ్య: వేద విరుద్ధమైన
మతాలను (కుమతములు) శంకరులు తన తర్కంతో వేళ్లతో సహా పెకిలించి వేశారు. వారు ఎంతటి
ప్రయత్నం చేసినా శంకరుల వాదనను ఎదుర్కోలేకపోయారు.
విశేషం:
ఈ శ్లోకాలు శంకరుల 'ఏకసంథాగ్రాహి'
త్వాన్ని మరియు ఆయన **'వాద వైదుష్యము'**ను (Debating Skills) తెలియజేస్తాయి.
తర్క శాస్త్రంలోని నియమాల ప్రకారం ఒక విషయాన్ని ఎలా నిరూపించాలో, ఎదుటివారి
తప్పులను ఎలా ఎత్తిచూపాలో ఆయనకు బాల్యంలోనే వెన్నతో పెట్టిన విద్య అయ్యింది.
శ్లోకం 10
అమునా తనయేన భూషితం యమునాతాతసమానవర్చసా ॥ తులయా రహితం నిజం కులం కలయామాస స పుత్రిణాం వరః ॥ 10
॥
తాత్పర్యము: పుత్రవంతులలో
శ్రేష్ఠుడైన ఆ శివగురువు, సూర్యునితో (యమునాతాత - యమున తండ్రి) సమానమైన తేజస్సు గల తన
కుమారుని వల్ల తన వంశం అలంకరించబడిందని, తన కులం సాటిలేని (తులయా రహితం) కీర్తిని
పొందిందని భావించి ఎంతో మురిసిపోయాడు.
వ్యాఖ్య: సూర్యుని వంటి
ప్రకాశం గల శంకరులు తన ఇంట్లో పుట్టడం వల్ల తన జన్మ ధన్యమైందని శివగురువు తలంచారు.
'కలయామాస' అంటే ఆ విధంగా నిశ్చయించుకున్నారు అని అర్థం.
శ్లోకం 11
శివగురుః స జరంస్త్రిసమే శిశా-వమృత కర్మవశః సుతమోదితః ॥ ఉపనినీషితసూనురపి స్వయం నహి యమో౽స్య కృతాకృతమీక్షతే ॥ 11
॥
తాత్పర్యము: కుమారుని చూసి
ఎంతో ఆనందపడుతున్న శివగురువు, శంకరులకు మూడు ఏళ్ల వయసు (త్రిసమే) ఉన్నప్పుడు, స్వయంగా ఉపనయనం
చేయాలని సంకల్పించారు. కానీ వృద్ధాప్యం వల్ల, కర్మవశంచేత ఆయన
మరణించారు. యమధర్మరాజు ఎవరి విషయంలోనూ "వీరు ఈ పని చేశారు, ఈ పని ఇంకా
చేయాల్సి ఉంది" (కృతాకృతం) అని చూడడు కదా!
వ్యాఖ్య: శివగురువు తన
కుమారుడికి ఉపనయనం చేయాలనే కోరిక తీరకుండానే కన్నుమూశారు. మృత్యువు ఎవరి కోసమూ
ఆగదు అనే చేదు నిజాన్ని కవి ఇక్కడ వివరించారు.
శ్లోకం 12
ఇహ భవేత్సులభం న సుతేక్షణం న సుతరాం సులభం విభవేక్షణమ్ ॥ సుతమవాప కథంచిదయం ద్విజో న ఖలు వీక్షితుమైష్ట సుతోదయమ్ ॥ 12
॥
తాత్పర్యము: ఈ లోకంలో
సంతానం కలగడమే కష్టం, ఇక ఆ సంతానం యొక్క వైభవాన్ని (గొప్పతనాన్ని) కళ్లారా చూడటం
మరీ కష్టం. శివగురువు ఎంతో కాలం వేచి చూసి కుమారుని పొందారు కానీ, ఆ కుమారుని
అద్భుతమైన భవిష్యత్తును, వైభవాన్ని చూడలేకపోయారు.
వ్యాఖ్య: వృద్ధాప్యంలో
సంతానం కలిగిన ఆనందం అనుభవించినా, శంకరులు జగద్గురువుగా ఎదిగే వైభవాన్ని చూసే భాగ్యం ఆయనకు
కలగలేదు. ఇది దైవలిఖితం.
శ్లోకం 13
మృతమదీదహదాత్మసనాభిభిః పితరమస్య శిశోర్జననీ తతః ॥ సమనునీతవతీ ధవఖండితాం స్వజనతా మృతిశోకహరైః పదైః ॥ 13
॥
తాత్పర్యము: ఆ తర్వాత ఆ
బాలుని (శంకరుల) తల్లి ఆర్యమాంబ, తన బంధువులతో కలిసి భర్తకు అంత్యక్రియలు నిర్వహించింది.
భర్తను కోల్పోయి శోకంలో ఉన్న ఆమెను, బంధుమిత్రులు మృత్యువు గురించిన వేదాంత
వాక్యాలతో, మరణ శోకాన్ని పోగొట్టే ఓదార్పు మాటలతో అనునయించారు.
వ్యాఖ్య: భర్త మరణం
తర్వాత ఆర్యమాంబ పడిన వేదన వర్ణనాతీతం. "ఈ ప్రపంచంలో ఎవరూ ఎవరికీ శాశ్వతం
కాదు, శరీరం నశ్వరమైనది" వంటి హితోక్తులతో బంధువులు ఆమెను ఓదార్చారు. అప్పటి
నుండి శంకరుల బాధ్యత పూర్తిగా తల్లిపైనే పడింది.
శ్లోకం 14
కృతవతీ మృతచోదితమక్షమా నిజజనైరపి కారితవత్యసౌ ॥ ఉపనినీషురముత్సుతమాత్మనః పరిసమాప్య చ వత్సరదీక్షణమ్ ॥ 14
॥
తాత్పర్యము: శంకరుల తల్లి
ఆర్యమాంబ, భర్త మరణించిన తర్వాత శాస్త్రం సూచించిన అంత్యక్రియలను,
ఇతర కర్మలను తాను చేయగలిగినవి తాను చేసి, మిగిలినవి
బంధువులచే చేయించింది. ఏడాది పాటు చేయవలసిన దీక్షను (వత్సరదీక్ష) పూర్తి చేసిన
తర్వాత, తన కుమారునికి ఉపనయనం చేయాలని ఆమె సంకల్పించింది.
వ్యాఖ్య: భర్త మరణ
శోకంలో ఉన్నప్పటికీ, ఆమె ధర్మ కార్యాలను విస్మరించలేదు. ఏడాది పొడుగునా నియమ
నిష్ఠలతో ఉండి, కుమారుడి భవిష్యత్తు కోసం ఉపనయన ప్రయత్నాలు ప్రారంభించింది.
శ్లోకం 15
ఉపనయం కిల పఞ్చమవత్సరే ప్రవరయోగయుతే సుముహూర్తకే ॥ ద్విజవధూర్నియతా జననీ శిశో-ర్వ్యధిత తుష్టమనాః సహ బంధుభిః ॥
15 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులకు ఐదవ
ఏట (పఞ్చమవత్సరే), ఉత్తమమైన యోగములతో కూడిన శుభ ముహూర్తమున, ఆర్యమాంబ తన
బంధుమిత్రులతో కలిసి కుమారునికి ఉపనయనం జరిపించింది. విధవగా ఆమె పాటించవలసిన
నియమాలను పాటిస్తూనే, కుమారుడి సంస్కారము పట్ల ఎంతో సంతోషముతో ఈ కార్యమును
నిర్వహించింది.
వ్యాఖ్య: శాస్త్రం
ప్రకారం బ్రాహ్మణులకు ఐదవ ఏట ఉపనయనం చేయడం అత్యుత్తమంగా భావిస్తారు. ఆ
సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి, శంకరులకు ఐదవ ఏట గాయత్రీ మంత్రోపదేశం జరిగింది.
శ్లోకం 16
అధిజగే నిగమాంశ్చతురో౽పి స క్రమత ఏవ గురోః సషడఙ్గకాన్ ॥ అజని విస్మితమత్ర మహామతౌ ద్విజసుతే౽ల్పతనౌ జనతామనః ॥ 16
॥
తాత్పర్యము: ఉపనయనం
పూర్తయిన వెంటనే ఆయన గురుకులానికి వెళ్లి, శిక్ష, వ్యాకరణము మొదలైన ఆరు అంగములతో కూడిన నాలుగు
వేదాలను క్రమపద్ధతిలో అభ్యసించారు. అంత చిన్న వయసులో (అల్పతనౌ), అపారమైన
మేధస్సుతో (మహామతౌ) ఆయన వేదాలను ఆపోశన పట్టడం చూసి లోకమంతా ఆశ్చర్యపోయింది.
వ్యాఖ్య: సాధారణంగా
వేదాలు నేర్చుకోవడానికి ఎన్నో ఏళ్లు పడుతుంది. కానీ శంకరులు అతి తక్కువ కాలంలోనే
షడంగ సహితంగా నాలుగు వేదాలను నేర్చుకుని 'సర్వజ్ఞుడు' అనిపించుకున్నారు.
ఆయన శరీరము చిన్నదైనా, బుద్ధి మాత్రం అపారమైనది.
శ్లోకం 17
సహనిపాఠయుతా బటవః సమే పఠితుమైశత న ద్విజసూనునా ॥ అపి గురుర్విశయం ప్రతిపేదివా-న్క ఇవ పాఠయితుం సహసా క్షమః ॥ 17
॥
తాత్పర్యము: గురుకులంలో
ఆయనతో పాటు చదువుకునే ఇతర శిష్యులు (బటవః) శంకరుల వేగంతో పోటీ పడలేకపోయారు. ఎంతటి
పండితుడైనప్పటికీ, ఇంతటి ఏకసంథాగ్రాహి అయిన బాలుడికి పాఠాలు చెప్పడం ఎలా అని
స్వయంగా గురువు గారే సందేహంలో పడ్డారు (విశయం ప్రతిపేదివాన్).
వ్యాఖ్య: గురువు గారు
ఒకసారి చెబితే శంకరులకు అర్థమైపోయేది, కానీ తోటి విద్యార్థులకు అది అర్థం కావడానికి
ఎంతో సమయం పట్టేది. శంకరుల మేధస్సుకు సరిపడా వేగంతో పాఠాలు చెప్పడం ఆ గురువుకు
కూడా ఒక సవాలుగా మారింది.
శ్లోకం 18
అత్ర కిం స యదశిక్షత సర్వాన్-చిత్రమాగమగణాననువృత్తః ॥ ద్విత్రమసపఠనాదభవద్యస్తత్ర తత్ర గురుణా సమవిద్యః ॥ 18
॥
తాత్పర్యము: శంకరులు కేవలం
రెండు మూడు నెలల కాలం మాత్రమే గురువును అనుసరించి, ఆయన చెప్పిన
శాస్త్రాలన్నింటినీ అభ్యసించి, ఆయా విద్యలలో గురువుతో సమానమైన పాండిత్యాన్ని సంపాదించారు.
అటువంటప్పుడు, ఆయన సమస్త ఆగమాలను (వేద మంత్ర శాస్త్రాలను) నేర్చుకోవడంలో
ఆశ్చర్యమేముంది? (ఏమీ లేదు).
వ్యాఖ్య: సాధారణంగా ఏళ్ల
తరబడి నేర్చుకోవలసిన శాస్త్రాలను శంకరులు కేవలం కొన్ని నెలల్లోనే ఆపోశన పట్టారు.
ఆయన ఏకసంథాగ్రాహి కావడం వల్ల గురువు వద్ద పాఠం విన్న వెంటనే అందులో
నిష్ణాతులయ్యారు.
శ్లోకం 19
వేదే బ్రహ్మసమస్తదంగనిచయే గార్గ్యోపమస్తత్కథా- తాత్పర్యార్థవివేచనే గురుసమస్తత్కర్మసంవర్ణనే ॥ ఆసీజ్జైమినిరేవ తద్వచనజప్రోద్బోధకందే సమో వ్యాసేనైవ స మూర్తిమానివ నవో వాణీవిలాసైర్వృతః ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు వేదాల
జ్ఞానంలో బ్రహ్మదేవునితో సమానులు.
వేదాంగముల (శిక్ష, వ్యాకరణాదులు) యందు గార్గ్య మహర్షి వంటివారు. వేద తాత్పర్యాలను వివరించడంలో దేవగురువు బృహస్పతి వంటివారు.
వేదోక్త కర్మలను వర్ణించడంలో జైమిని మహర్షియే అన్నట్లు ఉండేవారు. వేద వాక్యాల ద్వారా కలిగే
తత్వజ్ఞానానికి మూలమైన బ్రహ్మసూత్రాల విషయంలో ఆయన సాక్షాత్తు
వ్యాస మహర్షి అంతటివారు.
సరస్వతీ దేవి యొక్క విలాసాలతో (వాగ్ధాటితో) కూడి ఉన్న ఆయన, మూర్తీభవించిన
నూతన వ్యాసుడిలా భాసించారు.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
పాండిత్యాన్ని ఐదుగురు మహా పండితులతో పోల్చారు:
- వేదాలు - బ్రహ్మ
- వేదాంగాలు - గార్గ్యుడు
- తాత్పర్య వివరణ - బృహస్పతి
- కర్మకాండ - జైమిని
- జ్ఞానకాండ (బ్రహ్మవిద్య) - వ్యాసుడు
శ్లోకం 20
ఆన్వీక్షిక్యేక్షి తంత్ర పరిచితిరతులా కాపిలే కా౽పి లేభే పీతం పాతంజలాంభః పరమపి విదితం భాట్టఘట్టార్థతత్త్వమ్ ॥ యత్తైః సౌఖ్యం తస్యాంతరభవదమలాద్వైత విద్యాసుఖే౽స్మిన్- కూపే యో౽ర్థః స తీర్థే సుపయసి వితతే హంత నాంతర్భవేత్కిమ్ ॥ 20
॥
తాత్పర్యము: ఆయన ఆన్వీక్షికీ (తర్క విద్య) ను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించారు. కపిల
మహర్షి ప్రొక్తం చేసిన సాంఖ్య
శాస్త్రము నందు సాటిలేని పరిచయాన్ని పొందారు. పతంజలి
మహర్షి యొక్క యోగ శాస్త్రము అనే అమృతాన్ని
పానం చేశారు. కుమారిల భట్టపాదుల (భట్ట మతము) యొక్క క్లిష్టమైన మీమాంస శాస్త్ర రహస్యాలను
తెలుసుకున్నారు. తర్కాది శాస్త్రాల వల్ల కలిగే ఆనందం ఏదైతే ఉందో, అది ఆయన
అనుభవిస్తున్న నిర్మలమైన 'అద్వైత విద్యా సుఖము' లోనే
అంతర్భాగమైపోయింది. ఒక బావిలో (కూపే) ఉండే నీరు, ఒక పెద్ద నదిలో
(గంగాది పుణ్య తీర్థాలలో) ఎలాగైతే కలిసిపోయి ఉంటుందో, అలాగే అల్ప
శాస్త్రాల జ్ఞానమంతా అద్వైత బ్రహ్మజ్ఞానంలో ఇమిడిపోయింది.
వ్యాఖ్య: శంకరులు సమస్త
దర్శనాలను (షడ్దర్శనాలు) అభ్యసించారు. భగవద్గీతలో చెప్పబడినట్లు "యావానర్థ
ఉదపానే..." (పెద్ద జలాశయం ఉన్నప్పుడు చిన్న బావితో పనిలేదు), అలాగే అద్వైత
సుఖాన్ని పొందిన శంకరులకు ఇతర శాస్త్రాల జ్ఞానం ఆ మహానందంలో ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే
అని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకం 21
స హి జాతు గురోః కులే వస-న్సవయోభిః సహ భైక్ష్యలిప్సయా ॥ భగవాన్భవనం ద్విజన్మనో ధనహీనస్య వివేశ కస్యచిత్ ॥ 21
॥
తాత్పర్యము: ఆ భగవంతుడైన
శంకరుడు గురుకులంలో నివసిస్తున్న కాలంలో, ఒకరోజు తన తోటి బ్రహ్మచారులతో (సవయోభిః) కలిసి
భిక్షాటన కోసం బయలుదేరారు. ఆ క్రమంలో ఆయన అత్యంత దరిద్రుడైన (ధనహీనస్య) ఒకానొక
బ్రాహ్మణుని గృహమున ప్రవేశించారు.
వ్యాఖ్య: బ్రహ్మచారిగా
గురుకులంలో ఉన్నప్పుడు ప్రతిరోజూ భిక్షాటన చేయడం ఒక ధర్మం. శంకరులు లోకరీతిని
అనుసరిస్తూ ఒక పేద బ్రాహ్మణుని ఇంటి వద్ద భిక్ష కోరారు.
శ్లోకం 22
తమవోచత తత్ర సాదరం బటువర్యం గృహిణః కుటుంబినీ ॥ కృతినో హి భవాదృశేషు యే వరివస్యాం ప్రతిపాదయన్తి తే ॥ 22
॥
తాత్పర్యము: అక్కడికి
వచ్చిన శ్రేష్ఠుడైన ఆ బ్రహ్మచారిని (శంకరులను) చూసి, ఆ ఇంటి ఇల్లాలు
ఆదరంతో ఇలా పలికింది: "ఓ బటువర్యా! మీ వంటి ఉత్తమ బ్రహ్మచారులకు సేవ చేసే
భాగ్యం (వరివస్యాం) ఎంతో పుణ్యం చేసుకున్న వారికే (కృతినో) దక్కుతుంది."
వ్యాఖ్య: ఆ ఇల్లాలు
శంకరుల ముఖవర్చస్సును చూసి ఆయన సామాన్య బాలుడు కాదని గ్రహించింది. కానీ తన పేదరికం
వల్ల ఆయనకు అతిథి సత్కారాలు చేయలేకపోతున్నందుకు లోలోపల బాధపడింది.
శ్లోకం 23
విధినా ఖలు వంచితా వయం వితరీతుం బటవే న శక్నుమః ॥ అపి భైక్ష్యమకించనత్వతో ధిగిదం జన్మ నిరర్థకం గతమ్ ॥ 23
॥
తాత్పర్యము: "మేము విధి
వంచితలం. దరిద్రం వల్ల ఈ బటువుకు కనీసం ఒక్క పూట భిక్ష కూడా పెట్టలేకపోతున్నాము.
ఏమీ లేని ఈ అభాగ్య జీవితం ఎందుకు? ఈ జన్మ నిరర్థకమైపోయింది, ఛీ!" అని
ఆమె తనను తాను నిందించుకుంది.
వ్యాఖ్య: ఆమె ఇంట్లో
ఒక్క గింజ కూడా ధాన్యం లేదు. భిక్ష అడిగిన బాలుడికి ఏమీ ఇవ్వలేకపోతున్నాననే
ఆవేదనతో ఆమె కళ్ల నీళ్లు పెట్టుకుంది. లోకంలో దారిద్ర్యం ఎంతటి బాధను కలిగిస్తుందో
ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది.
శ్లోకం 24
ఇతి దీనముదీరయంత్యసౌ ప్రదావా మలకం వ్రతీందవే ॥ కరుణం వచనం నిశమ్య సో౽ ప్యభవజ్జ్ఞాననిధిర్దయాద్రధీః ॥ 24
॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా తన
దీనస్థితిని చెప్పుకుంటూ, ఆ ఇల్లాలు ఎంతో భక్తితో ఒక ఎండిన ఉసిరికాయను (ఆమలకం)
బ్రహ్మచారి శ్రేష్ఠుడైన శంకరుల భిక్షాపాత్రలో వేసింది. ఆమె కరుణాజనకమైన మాటలను
విని, జ్ఞాన నిధి అయిన ఆ శంకరుల హృదయం దయతో ద్రవించిపోయింది.
వ్యాఖ్య: ఆమె దగ్గర ఏమీ
లేకపోయినా, అతిథికి ఖాళీ చేతులతో పంపకూడదనే ఉద్దేశంతో తన వద్ద ఉన్న ఒకే
ఒక్క ఉసిరికాయను ఇచ్చింది. దీనినే 'భక్తి' అంటారు. శంకరులు ఆమె దారిద్ర్యాన్ని చూసి చలించిపోయారు.
శ్లోకం 25
స మునిర్మురభిత్కుటుంబినీం పదచిత్రైర్నవనీతకోమలైః ॥ మధురైరుపతస్థివాంస్తవై-ద్విజదారిద్ర్యదశానివృత్తయే ॥ 25
॥
తాత్పర్యము: ఆ
మునిశ్రేష్ఠుడైన శంకరులు, ఆ బ్రాహ్మణుని దారిద్ర్యాన్ని పోగొట్టడానికి వెన్న వలె
కోమలమైన (నవనీతకోమలైః), శ్రవణ సుభగమైన మధుర పదములతో కూడిన స్తోత్రములతో
విష్ణుపత్నియైన మహాలక్ష్మిని ప్రార్థించారు.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడే
ప్రసిద్ధమైన 'కనకధారా
స్తోత్రం' ఆవిర్భవించింది. ఆ స్తోత్రంలోని పదాలు ఎంత మెత్తగా, మధురంగా
ఉన్నాయంటే అవి విన్నంతనే లక్ష్మీదేవి ప్రసన్నురాలయ్యింది.
శ్లోకం 26
అథ కైటభజిత్కుటుంబినీ తడిదుద్దామ నిజాంగకాంతిభిః ॥ సకలాశ్చ దిశః ప్రకాశయ-ంత్యచిరాదావిరభూత్తదగ్రతః ॥ 26
॥
తాత్పర్యము: అటుపిమ్మట,
మెరుపు తీగ వంటి ప్రకాశవంతమైన తన శరీర కాంతితో దిక్కులన్నింటినీ వెలిగిస్తూ,
కైటభ మర్దనుడైన విష్ణుమూర్తి ప్రియ పత్ని మహాలక్ష్మి శంకరుల ఎదుట
ప్రత్యక్షమయ్యింది.
వ్యాఖ్య: శంకరుల
స్తోత్రపాఠానికి ముగ్ధురాలై లక్ష్మీదేవి సాక్షాత్కరించింది. ఆమె కాంతికి ఆ పేద
బ్రాహ్మణుని ఇల్లు ఒక్కసారిగా దివ్యతేజస్సుతో నిండిపోయింది.
శ్లోకం 27
అభివంద్య సురేంద్రవందితం పదయుగ్మం పురతః కృతాంజలిమ్ ॥ లలితస్తుతిభిః ప్రహర్షితా తమువాచ స్మితపూర్వకం వచః ॥ 27
॥
తాత్పర్యము: దేవేంద్రునిచే
వందనములు అందుకునే ఆ దేవి, తన ఎదుట చేతులు జోడించి నిలబడిన శంకరులను చూసింది. ఆయన
చేసిన లలితమైన స్తోత్రములకు ఎంతో సంతోషించినదై, చిరునవ్వు
చిందిస్తూ శంకరులతో ఇలా పలికింది.
వ్యాఖ్య: శంకరులు కేవలం
ఎనిమిదేళ్ల బాలుడైనప్పటికీ, ఆయన భక్తికి మరియు వాక్పటిమకు లక్ష్మీదేవి
సంభ్రమాశ్చర్యాలకు లోనయ్యింది. ఆమె ఆయన కోరికను మన్నించడానికి సిద్ధంగా ఉంది.
శ్లోకం 28
విదితం తవ వత్స హృద్గతం కృతమేభిర్న పురాభవే శుభమ్ ॥ అధునా మదపాంగపాత్రతాం కథమేతే మహితామవాప్నుయుః ॥ 28 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి
శంకరులతో ఇలా పలికింది: "వత్సా! నీ హృదయంలోని కోరిక నాకు తెలిసింది. కానీ ఈ
కుటుంబం వారు పూర్వజన్మలో (పురాభవే) ఎటువంటి పుణ్యకార్యాలు (శుభమ్) చేయలేదు.
అటువంటప్పుడు, వారు ఇప్పుడు నా కృపా కటాక్షాలకు (మదపాంగపాత్రతాం) ఎలా
అర్హులవుతారు?"
వ్యాఖ్య: శాస్త్రం
ప్రకారం అనుభవించే సుఖదుఃఖాలు పూర్వజన్మ కర్మల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. వారు పూర్వం
దానధర్మాలు చేయలేదు కాబట్టి, ఈ జన్మలో దారిద్ర్యాన్ని అనుభవిస్తున్నారు, నేను వారికి
ధనాన్ని ఇవ్వలేను అని లక్ష్మీదేవి ధర్మసూక్ష్మాన్ని చెప్పింది.
శ్లోకం 29
ఇతి తద్వచనం స శుశ్రువా-న్నిజగాదామ్బ మయీదమర్పితమ్ ॥ ఫలమద్య దదస్వ తత్ఫలం దయనీయో యది తే౽హమిందిరే ॥ 29 ॥
తాత్పర్యము: ఆమె మాటలు
విన్న శంకరులు ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "అమ్మా ఇందిరా! వారు పూర్వం పుణ్యం
చేయలేదని అంటున్నావు. కానీ, ఇప్పుడే ఈ ఇల్లాలు పరమ భక్తితో ఒక ఉసిరికాయను నా
భిక్షాపాత్రలో అర్పించింది కదా! నీకు నాపై దయ ఉంటే, ఆమె ఇప్పుడు
చేసిన ఈ దానానికి ఫలితంగా (తత్ఫలం) వెంటనే ఆమె దారిద్ర్యాన్ని తొలగించు."
వ్యాఖ్య: శంకరులు ఇక్కడ
గొప్ప వాదన చేశారు. గతాన్ని పక్కన పెట్టి, వర్తమానంలో ఆమె చేసిన త్యాగాన్ని చూడమని
లక్ష్మీదేవిని ప్రార్థించారు. దైవ ప్రార్థనలో ఆర్తి ఉంటే కర్మ ఫలాలు కూడా
మారుతాయని దీని అర్థం.
శ్లోకం 30
అమునా వచనేన తోషితా కమలా తద్భవనం సమంతతః ॥ కనకామలకైరపూరయ-జ్జనతాయా హృదయం చ విస్మయైః ॥ 30 ॥
తాత్పర్యము: శంకరుల అమృత
వాక్కులకు సంతసించిన కమలాదేవి (లక్ష్మీదేవి), ఆ బ్రాహ్మణుని
ఇల్లంతా బంగారు ఉసిరికాయలతో (కనకామలకైః) నింపేసింది. ఆ
అద్భుతాన్ని చూసిన ప్రజల హృదయాలు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాయి.
వ్యాఖ్య: శంకరుల 'కనకధారా స్తోత్రం' ఫలితంగా ఆ
పేదరికం మటుమాయమైంది. ఆ ఇల్లు బంగారుమయమైంది. ఇక్కడ 'తుల్యయోగితా
అలంకారం' ఉపయోగించబడింది - అంటే ఒకే సమయంలో ఇల్లు బంగారంతో, ప్రజల మనసులు
ఆశ్చర్యంతో నిండాయని అర్థం.
శ్లోకం 31
అథ చక్రభృతొ వధూమయే సుకృతే౽ంతర్ధిముపాగతే సతి ॥ ప్రశశంసురతీవ శంకరం మహిమానం తమవేక్ష్య విస్మితాః ॥ 31
॥
తాత్పర్యము: విష్ణుపత్నియైన
లక్ష్మీదేవి రూపంలోని ఆ పుణ్యఫలం అంతర్ధానమైన తర్వాత, శంకరుల అసాధారణ
మహిమను చూసి జనులందరూ విస్తుపోయారు. ఎనిమిదేళ్ల బాలుడు సాక్షాత్తు లక్ష్మీదేవిని
ప్రసన్నం చేసుకుని బంగారు వర్షం కురిపించడం చూసి వారంతా శంకరులను వేనోళ్ల
ప్రశంసించారు.
వ్యాఖ్య: ఈ అద్భుతం
శంకరుల దివ్యత్వానికి తొలి నిదర్శనం. ఆనాటి నుండి ఆ ఇంటిని 'స్వర్ణత్తు మన'
(బంగారు ఇల్లు) అని పిలవడం ప్రారంభించారు. ఈ ఘటన ద్వారా శంకరులు లోకానికి దాన
గుణము మరియు భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పారు.
శ్లోకం 32
దివి కల్పతరుర్యథా తథా భువి కల్యాణగుణో హి శంకరః ॥ సురభూసురయోరపి ప్రియః సమభూదిష్టవిశిష్టవస్తుదః ॥ 32 ॥
తాత్పర్యము: స్వర్గలోకంలో
కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షం ఎలా ఉంటుందో, ఈ భూలోకంలో శుభప్రదమైన గుణములు కలిగిన శంకరులు
అలా వెలిగారు. ఆయన దేవతలకు (సుర), భూదేవతలకు (బ్రాహ్మణులకు) అత్యంత ప్రియుడయ్యారు. కోరుకున్న
విశిష్ట వస్తువులను ప్రసాదించే దాతగా ఆయన కీర్తింపబడ్డారు.
వ్యాఖ్య: కల్పవృక్షం
కేవలం స్వర్గంలో ఉన్నవారికే లభిస్తుంది, కానీ శంకరులు భూమిపై ఉంటూనే పేద బ్రాహ్మణునికి
బంగారు వర్షం కురిపించి 'భూలోక కల్పవృక్షం' అనిపించుకున్నారు. దేవతలు ఆయన దైవత్వానికి,
బ్రాహ్మణులు ఆయన ధర్మనిరతికి ముగ్ధులయ్యారు.
శ్లోకం 33
అమరస్పృహణీయసంపదం ద్విజవర్యస్య నివేశమాత్మవాన్ ॥ స విధాయ యథాపురం గురోః సవిధే శాస్త్రవరాణ్యశిక్షత ॥ 33
॥
తాత్పర్యము: ఆత్మజ్ఞాని
అయిన శంకరులు, ఆ పేద బ్రాహ్మణుని ఇల్లు దేవతలు సైతం కోరుకునే సంపదతో
(బంగారంతో) తులతూగేలా చేసిన తర్వాత, తిరిగి యథావిధిగా తన గురువు వద్దకు చేరుకుని
శ్రేష్ఠమైన శాస్త్రాలను అభ్యసించడం కొనసాగించారు.
వ్యాఖ్య: అంతటి అద్భుతం
చేసినా శంకరులలో అణుమాత్రం గర్వం కలగలేదు. ఒక సామాన్య శిష్యుడిలాగే తిరిగి
గురుకులానికి వెళ్లి తన విద్యాభ్యాసాన్ని పూర్తి చేశారు. ఇది ఆయన వినయానికి
నిదర్శనం.
శ్లోకం 34
వరమేనమవాప్య భేజిరే పరభాగం సకలాః కలా అపి ॥ సమవాప్య నిజోచితం పతిం కమనీయా ఇవ వామలోచనాః ॥ 34 ॥
తాత్పర్యము: అందగత్తె అయిన
ఒక స్త్రీ తనకు తగిన ఉత్తమ భర్తను పొందినప్పుడు ఆమె సౌందర్యం ఎలాగైతే మరింత
ప్రకాశిస్తుందో, అలాగే సమస్త కళలు (విద్యలు) శంకరుల వంటి ఉత్తమ ఆశ్రయాన్ని
(గురువును/శిష్యుని) పొందడం వల్ల అద్భుతమైన శోభను, గౌరవాన్ని
సంతరించుకున్నాయి.
వ్యాఖ్య: విద్యకు వినయం
తోడైతేనే దానికి నిండుతనం వస్తుంది. శంకరులు 64 కళలను
అభ్యసించడం వల్ల ఆ విద్యలకే గొప్ప పేరు వచ్చింది. ఇక్కడ విద్యలను స్త్రీలతో,
శంకరులను వారికి తగిన భర్తతో పోల్చడం కవి యొక్క అద్భుత చమత్కారం.
శ్లోకం 35
సరహస్యసమగ్రశిక్షితా-ఖిలవిద్యస్య యశస్వినో వపుః ॥ ఉపమానకథాప్రసంగమ-ప్యసహిష్ణు శ్రియమన్వపద్యత ॥ 35 ॥
తాత్పర్యము: రహస్యార్థాలతో
(ఉపనిషత్తులు, మంత్ర రహస్యాలు) సహా సమస్త విద్యలను సంపూర్ణంగా అభ్యసించిన
యశస్వి అయిన శంకరుల శరీరం, సాటిలేని (ఉపమాన రహితమైన) అపూర్వ శోభను పొందింది. ఆయన దివ్య
సౌందర్యాన్ని పోల్చడానికి ఈ లోకంలో మరే వస్తువు లేదా వ్యక్తి సరిపోరని (అసహిష్ణు)
అనిపించేంతగా ఆయన ప్రకాశించారు.
వ్యాఖ్య: విద్యాభ్యాసం
పూర్తయ్యాక శంకరుల ముఖంలో బ్రహ్మవర్చస్సు ఉట్టిపడింది. 'వపుః' అంటే శరీరం.
ఆయన దేహం కేవలం మాంసమయం కాదు, అది విద్యామయం, జ్ఞానమయం. ఆ దివ్య తేజస్సు వర్ణనాతీతమైనది.
శ్లోకం 36
జయతి స్మ సరోరుహప్రమా-మదకుంఠీకరణ క్రియాచణమ్ ॥ ద్విజరాజకరోపలాలితం పదయుగ్మం పరగర్వహారిణః ॥ 36 ॥
తాత్పర్యము: తామరపువ్వుల
(సరోరుహ) సౌందర్య గర్వాన్ని అణచివేయడంలో నేర్పరి అయినవి, బ్రాహ్మణ
శ్రేష్ఠుల (ద్విజరాజ) హస్తాలచే నిరంతరం సేవించబడేవి, మరియు
ప్రతివాదుల గర్వాన్ని హరించేవి అయిన ఆ శంకర భగవత్పాదుల పాద ద్వయము సర్వోత్కృష్టంగా
ప్రకాశిస్తోంది.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ 'ద్విజరాజ'
అనే పదానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకటి చంద్రుడు,
రెండు శ్రేష్ఠులైన బ్రాహ్మణులు. చంద్రుని
కిరణాలు పద్మాలను ముకుళింపజేస్తాయి, కానీ శంకరుల పాదపద్మాలు భక్తుల హృదయ పద్మాలను
వికసింపజేస్తాయి. వాద పండితుల అహంకారాన్ని తొలగించే శక్తి ఆ పాదాలకు ఉందని కవి
వర్ణించారు.
శ్లోకం 37
జలమిందుమణిం స్రవేద్యది యది పద్మం దృషదస్తతః సరః ॥ యది తత్ర భవేత్కుశేశయం తదముష్యాధితులామవాప్నుయాత్ ॥ 37
॥
తాత్పర్యము: చంద్రకాంత మణి
(ఇందుమణి) నుండి నీరు స్రవించి, ఆ నీటి నుండి ఒక రాయి (దృషద్) పుట్టి, ఆ రాయి నుండి
ఒక పద్మము ఉద్భవించి, ఆ పద్మము లోపల ఒక సరస్సు ఏర్పడి, ఆ సరస్సులో
మరొక పద్మము (కుశేశయం) వికసిస్తే... అప్పుడు మాత్రమే ఆ పద్మము శంకరుల పాద
సౌందర్యంతో సమానత్వాన్ని (తుల) పొందగలదు.
వ్యాఖ్య: ఇది ప్రౌఢోక్తి మరియు సంభావనా అలంకారం. అసాధ్యమైన
విషయాలను ఊహిస్తూ శంకరుల పాదాల కోమలత్వాన్ని వర్ణించారు. లోకంలో పద్మము నీటిలో
పుడుతుంది, కానీ ఇక్కడ నీటిలో రాయి, రాయిలో పద్మం,
పద్మంలో సరస్సు వంటి వింతైన ఊహల ద్వారా ఆయన పాదాల దివ్యత్వాన్ని చాటి
చెప్పారు. 'కుశేశయం' అంటే పద్మమని అర్థం, కానీ దీనికి
మరొక అర్థం 'దర్భల (కుశ) మీద శయనించేవాడు' అని కూడా
వస్తుంది, ఇది శంకరుల బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని సూచిస్తుంది.
ప్రౌఢోక్తిరుత్కర్షాహేతౌ తద్ధేతుత్వప్రకల్పనమ్ । కచాః కలిందజాతీరతమాలస్తోమమేచకాః ॥ సంభావనా
యదీత్థం స్యాదిత్యూహో౽న్యస్య సిద్ధయే । యది శేషో
భవేద్వక్తా కథితాః స్యుర్గుణాస్తవ ఇతి ॥ 38 ॥
1. ప్రౌఢోక్తి అలంకారం (Praudhokti Alankara)
లక్షణం: "ఉత్కర్షాహేతౌ తద్ధేతుత్వప్రకల్పనమ్" అంటే - ఒక వస్తువు యొక్క గొప్పదనాన్ని (ఉత్కర్షను) చాటి
చెప్పడానికి, నిజానికి కారణం కాని దానిని కూడా కారణంలాగా కల్పించి
చెప్పడమే 'ప్రౌఢోక్తి'.
ఉదాహరణ (శ్లోకంలో ఇచ్చినది): "కచాః
కలిందజాతీరతమాలస్తోమమేచకాః" (యమునా నది తీరంలోని 'తమాల' వృక్షాల సమూహం
వల్ల ఈమె కేశాలు ఇంత నల్లగా ఉన్నాయి అని చెప్పడం). నిజానికి జుట్టు నలుపుకు తమాల
వృక్షాలు కారణం కావు, కానీ ఆ నలుపు యొక్క గొప్పదనాన్ని చెప్పడానికి అలా కల్పించడం
ప్రౌఢోక్తి.
2. సంభావనా అలంకారం (Sambhavana Alankara)
లక్షణం: "సంభావనా యదీత్థం స్యాదిత్యూహో౽న్యస్య
సిద్ధయే" అంటే - "ఒకవేళ ఇలా జరిగితే, అది
సాధ్యమవుతుంది" అని అసంభవమైన లేదా కష్టతరమైన ఊహ చేయడం ద్వారా మరొక విషయం
యొక్క అసాధారణతను నిరూపించడమే 'సంభావన'.
ఉదాహరణ (శ్లోకంలో ఇచ్చినది): "యది శేషో
భవేద్వక్తా కథితాః స్యుర్గుణాస్తవ" (ఒకవేళ వేయి పడగలు గల ఆదిశేషుడే స్వయంగా వక్త
అయితే, అప్పుడు మాత్రమే నీ గుణాలను పూర్తిగా వర్ణించడం సాధ్యమవుతుంది). అంటే సామాన్య
మానవులకు నీ గుణాలను వర్ణించడం అసాధ్యం అని అర్థం.
ఈ శ్లోకం 37వ శ్లోకానికి ఎలా వర్తిస్తుంది?
ముందు శ్లోకంలో (37) కవి ఇలా
అన్నారు:
"ఒకవేళ చంద్రకాంత మణి నుండి నీరు వచ్చి, దాని నుండి
రాయి పుట్టి, అందులో పద్మం పుట్టి, ఆ పద్మంలో
సరస్సు ఉండి, అందులో మరొక పద్మం ఉంటే.. అది శంకరుల పాదంతో సమానం
అవుతుంది."
ఇక్కడ:
- సంభావన: చంద్రకాంత మణిలో రాయి పుట్టడం వంటి అసంభవమైన ఊహలు
చేయడం.
- ప్రౌఢోక్తి: శంకరుల పాదాల కోమలత్వాన్ని, అపూర్వత్వాన్ని
నిరూపించడానికి ఈ వింతైన కారణాలను కల్పించడం.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల దివ్యత్వాన్ని కేవలం లౌకికమైన
ఉపమానాలతో (అంటే కేవలం తామరపువ్వుతో) పోల్చలేమని, అంతకంటే
గొప్పవి ఏవైనా ఉంటేనే ఆయనకు సరితూగుతాయని కవి ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు.
శ్లోకం 38
పాదౌ పద్మసమౌ వదంతి కతిచిచ్ఛ్రీశంకరస్యానఘౌ వక్త్రం చ ద్విజరాజమండలనిభం నైతద్వయం సాంప్రతమ్ ॥ ప్రేష్యః పద్మపదః కిల త్రిజగతి ఖ్యాతః పదం దత్తవా- నమ్మోజే ద్విజరాజమండలశతైః ప్రేష్యైరుపాస్యం ముఖమ్ ॥ 38
॥
తాత్పర్యము: కొందరు
శ్రీశంకరుల పవిత్రమైన పాదాలను తామరపూలతో (పద్మ), ముఖాన్ని
చంద్రమండలంతో (ద్విజరాజ) పోలుస్తారు. కానీ ఈ రెండు పోలికలు సరికావు (నైతద్వయం
సాంప్రతమ్). ఎందుకంటే, లోకప్రసిద్ధుడైన శంకరుల శిష్యుడు 'పద్మపాదుడు'
(పద్మపాదాచార్యులు) ఆయనకు సేవకుడు (ప్రేష్యుడు). అంటే పద్మము శంకరుల పాదాల వద్ద
సేవకుడిగా ఉంది. అలాగే, వందలాది మంది బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులు (ద్విజరాజమండల) ఆయన
ముఖారవిందాన్ని సేవిస్తున్నారు. సేవకులతో సమానంగా యజమానిని పోల్చడం తగదు కదా!
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ ప్రతీప అలంకారం ఉపయోగించబడింది.
సాధారణంగా ఉపమానంగా వాడే పద్మ చంద్రులను శంకరుల పాద ముఖాల ముందు తక్కువ చేసి
చూపారు.
- 'పద్మపద' అనే పదంలో శ్లేష ఉంది
- ఒకటి పద్మపాదాచార్యులు (శిష్యుడు), రెండు పద్మము పాదాల
దగ్గర ఉండటం.
- 'ద్విజరాజ' అంటే చంద్రుడు మరియు
బ్రాహ్మణుడు. చంద్రుడు శంకరుల ముఖానికి సాటిరాడు, ఎందుకంటే
ఆయన ముఖాన్ని ఎందరో బ్రాహ్మణోత్తములు ఆరాధిస్తున్నారు.
శ్లోకం 39
ముహుః సంతో నిజం హృదయకమలం నిర్మలతరం విధాతుం
యోగీంద్రాః పదకమలమస్మిన్నిదధతి ॥ దురాపాం
శక్రాద్యైర్వమతి వదనం యన్నవసుధాం తతో మన్యే
పద్మాత్పదమధికమిందోశ్చ వదనమ్ ॥ 39 ॥
తాత్పర్యము: యోగీశ్వరులు తమ
హృదయ కమలాలను అత్యంత నిర్మలంగా మార్చుకోవడానికి శంకరుల పాదకమలాలను తమ హృదయాలలో
నిరంతరం నిలుపుకుంటారు (ధ్యానం చేస్తారు). అలాగే, ఇంద్రాది
దేవతలకు కూడా లభించని బ్రహ్మజ్ఞానమనే అమృతాన్ని (నవసుధా) ఆయన ముఖము వర్షిస్తోంది.
అందువల్ల, సాధారణ పద్మం కంటే ఆయన పాదము, సాధారణ
చంద్రుని కంటే ఆయన ముఖము ఎంతో శ్రేష్ఠమైనవని నేను భావిస్తున్నాను.
వ్యాఖ్య: సాధారణ పద్మం
నీటిలో ఉంటుంది, కానీ శంకరుల పాదపద్మం యోగుల హృదయాలలో ఉంటుంది. సాధారణ
చంద్రుడు ఆకాశంలో ఉండి వెన్నెలను ఇస్తాడు, కానీ శంకరుల ముఖచంద్రుడు మోక్షాన్నిచ్చే
జ్ఞానామృతాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. అందుకే ఇవి లోకంలోని వస్తువుల కంటే మిన్న.
సాహిత్య విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని ప్రస్తావించారు. 39వ శ్లోకంలో 'వమతి' (వాంతి చేసుకోవడం/ఉమ్మివేయడం అన్నట్లుగా ప్రవహించడం) అనే
పదాన్ని వాడటం సాధారణంగా కావ్యదోషం (అశ్లీలత) కిందకు వస్తుంది. అయితే, కవి శంకరుల
భక్తిరసంలో మునిగిపోయి ఉండటం వల్ల, ఆ అమృత ప్రవాహం యొక్క వేగాన్ని చెప్పడానికి ఆ పదాన్ని
వాడారని, భక్తి పారవశ్యంలో ఇటువంటివి దోషాలు కావు సదా గుణాలే
అవుతాయని సమర్థించారు.
శ్లోకం 40
తత్త్వజ్ఞానఫలేగ్రహిర్ఘనతరవ్యామోహముష్టింధయో నిశ్శేషవ్యసనోదరం భరిరఘప్రాగ్భారకూలంకషః ॥ లుంటాకో మదమత్సరాదివితతేస్తాపత్రయారుంతుదః పాదః స్యామితంపచః కరుణయా భద్రంకరః శాంకరః ॥ 40 ॥
తాత్పర్యము: శంకర
భగవత్పాదుల పాదము తత్వజ్ఞానమనే ఫలాన్ని ఇచ్చేది (ఫలేగ్రహిః). అది గాఢమైన
అజ్ఞానాన్ని/మోహాన్ని పిడికిలితో పట్టి నలిపివేస్తుంది (ముష్టింధయః). భక్తుల సమస్త
దుఃఖాలను తన ఉదరంలో వేసుకుని మింగివేస్తుంది (భరిః). పర్వతం లాంటి పాపాలను నది
ప్రవాహం గట్టును కోసేసినట్లుగా తుడిచివేస్తుంది (కూలంకషః). మదమత్సరాదులనే దొంగల
ముఠాను తరిమివేస్తుంది (లుంటాకః). ఆధ్యాత్మిక, ఆధిదైవిక,
ఆధిభౌతిక అనే తాపత్రయాల మర్మాన్ని ఛేదిస్తుంది (అరుంతుదః). అపరిమితమైన
(అమితంపచః) కరుణతో నిండిన ఆ పాదం మనకు ఎల్లప్పుడూ శుభాన్ని (భద్రం) చేకూర్చుగాక!
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంలో కవి
శంకరుల పాదాలను ఒక అద్భుతమైన శక్తిగా చిత్రించారు. అది కేవలం ఒక అవయవం కాదు,
అది జ్ఞానప్రదాత, పాపహరిణి మరియు సర్వ దుఃఖ నివారణి. అద్వైత సిద్ధిని పొందే
మార్గంలో వచ్చే అంతఃశత్రువులను (కామక్రోధాదులను) ఆ పాదస్మరణం తొలగిస్తుంది.
శ్లోకం 41
పదాఘాతస్ఫోటవణకిణితకార్తాంతికభుజం ప్రఘాణవ్యాఘాతప్రణతవిమతద్రోహ
బిరుదమ్ ॥ పరం బ్రహ్మవాసౌ భవతి తత ఏవాస్య సుపదం గతాపస్మారార్తీన్జగతి
మహతో౽ద్యాపి తనుతే ॥ 41 ॥
తాత్పర్యము: పూర్వం
మార్కండేయుని రక్షించే సమయంలో, కాలయముని వక్షస్థలంపై తన్నినప్పుడు కలిగిన దెబ్బల గుర్తులు
(కిణిత) ఆ పరమశివుని (శంకరుల) పాదాల పై ఉన్నాయి. ఈ శంకరులు సాక్షాత్తు ఆ పరబ్రహ్మ
స్వరూపమే. అందుకే ఆయన పాదం నేటికీ ఈ జగత్తులో గొప్పవారికి కూడా కలిగే అజ్ఞానమనే 'అపస్మార'
(మూర్ఛ/మరుపు) వ్యాధిని/ఆర్తిని తొలగించి రక్షిస్తోంది.
వ్యాఖ్య: వ్యాఖ్యాత
ఇక్కడ ఒక లోతైన విషయాన్ని చెప్పారు. శంకరులు సాక్షాత్తు పరమశివుని అవతారం. యముడిని
తన్ని మార్కండేయుడిని రక్షించిన ఆ పాదమే ఇప్పుడు శంకరాచార్యుల రూపంలో భూమిపై
నడుస్తోంది. 'అపస్మార' అంటే లోకంలో ఒక వ్యాధి, కానీ వేదాంత
పరంగా అది 'అజ్ఞానం'. నటరాజ స్వామి తన పాదం కింద 'అపస్మార
పురుషుడిని' (అజ్ఞానానికి చిహ్నం) ఎలాగైతే తొక్కి ఉంచుతారో, శంకరుల పాదాలు
కూడా భక్తుల అజ్ఞానాన్ని అలాగే అణచివేస్తాయి.
సాహిత్య విశేషం:
వ్యాఖ్యాత 'ప్రఘాణ' అనే పదాన్ని వివరిస్తూ, అది ఇంటి
ముఖద్వారం వద్ద ఉండే గడప వంటిదని, భక్తులు ఆ పాదాలను తాకి నమస్కరించడం ద్వారా తమ అంతఃశత్రువుల
(విమత) గర్వాన్ని అణచివేస్తారని వివరించారు. శంకరుల పాదం ఒక 'బిరుదు'
(కీర్తి) వంటిది, అది అజ్ఞానాన్ని పారదోలే విజయ పతాకం.
శ్లోకం 42
ప్రాప్తస్యాభ్యుదయం నవం కలయతః సారస్వతోజ్జృంభణం స్వాలోకేన విధూతవిశ్వతిమిరస్యా౽౽సన్నతారస్య చ ॥ తాపం నస్త్వరితం క్షిపంతి ఘనతాపన్నం ప్రసన్నా మునే- రాహ్లాదం చ కలాధరస్య మధురాః కుర్వంతి పాదక్రమాః ॥ 42
॥
తాత్పర్యము (రెండు అర్థాలలో):
ఈ శ్లోకానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకటి చంద్రుని పరంగా, రెండోది శంకరాచార్యుల పరంగా.
1. చంద్రుని పరంగా (కలాధర - చంద్రుడు): సముద్రంలో అలల ఉధృతిని (సారస్వత ఉజ్జృంభణము) పెంచుతూ,
కొత్తగా ఉదయించిన (నవాభ్యుదయము), తన వెన్నెల కాంతితో లోకంలోని చీకట్లను (తిమిరము)
పారద్రోలుతూ, నక్షత్రాలకు (తారలకు) దగ్గరగా ఉండే చంద్రుని కిరణ ప్రసారాలు
(పాదక్రమాలు) ఏ విధంగానైతే రాత్రివేళ మన శరీర తాపాన్ని పోగొట్టి ఆహ్లాదాన్ని
కలిగిస్తాయో...
2. శంకరాచార్యుల పరంగా (కలాధర - శంకరులు): కొత్తదైన వైభవాన్ని పొందినవారు, తన భాష్యాల
ద్వారా వేదవాక్కుల (సారస్వత) యొక్క నిజమైన అర్థాన్ని వికసింపజేస్తున్నవారు,
తన అద్వైత జ్ఞాన ప్రకాశంతో అజ్ఞానమనే చీకటిని నశింపజేసినవారు, నిరంతరం ఓంకార
(తారక) జపంలో నిమగ్నమైనవారు మరియు సకల కళలను ధరించినవారైన ఆ శంకర మునీంద్రుని
పవిత్ర పాదన్యాసాలు (పాదక్రమాలు), సంసారంలో చిక్కుకున్న మన గాఢమైన తాపత్రయాలను వెంటనే
తొలగించి, మనకు బ్రహ్మానందమనే ఆహ్లాదాన్ని కలిగిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు:
ఈ శ్లోకంలో కవి ఉపయోగించిన పదజాలం ఎంతో లోతైనది:
- సారస్వతోజ్జృంభణం: చంద్రుని పరంగా సముద్రపు పోటు (సరస్వాన్ అంటే
సముద్రం). శంకరుల పరంగా సరస్వతీ దేవి అనుగ్రహంతో వెలువడిన వేద విజ్ఞానం లేదా
ఆయన రచించిన ప్రస్థానత్రయ భాష్యాలు.
- విధూత విశ్వతిమిరం: చంద్రుడు బాహ్య ప్రపంచంలోని చీకటిని పోగొడితే, శంకరులు మన హృదయాలలోని అజ్ఞానమనే అంతర్గత చీకటిని
తొలగిస్తారు.
- ఆసన్నతారస్య: చంద్రుడు నక్షత్రాల (తారల) మధ్య ఉంటాడు. శంకరులు
ఎప్పుడూ 'తారక మంత్రం' (ఓంకారం) తో అనుసంధానమై
ఉంటారు.
- కలాధర: చంద్రునికి 16 కళలు ఉంటాయి. శంకరులు 64
కళలను, సమస్త విద్యలను ధరించిన 'కలాధరులు'.
ముగింపు:
ఈ శ్లోకం ద్వారా శంకరుల నడక కూడా ఒక ధ్యాన ప్రక్రియ అని,
ఆయన పాదాలు సోకిన చోట అజ్ఞానం నశించి ఆనందం వెల్లివిరుస్తుందని కవి చాటి
చెప్పారు. గురుకుల విద్యాభ్యాసం ముగించుకుని ఇంటికి తిరుగు ప్రయాణమైన శంకరుల దివ్య
తేజస్సును ఈ శ్లోకం మన కళ్లకు కడుతుంది.
శ్లోకం 43
నతిర్దత్తే ముక్తిం నతముత పదం వేతి భగవ- త్పదస్య ప్రాగల్భ్యాంజగతి వివదంతే శ్రుతివిదః ॥ వయం తు బ్రూమస్తద్భజనరతపాదాంబుజరజః- పరీరంభారమ్భః
సపది హృది నిర్వాణశరణమ్ ॥ 43 ॥
తాత్పర్యము: వేదవేత్తలు
(శ్రుతివిదః) ఒక విషయంలో తర్కించుకుంటారు - "శంకరాచార్యులకు నమస్కరించడం వల్ల
ముక్తి కలుగుతుందా? లేక ఆయన నమస్కరించిన ఆ పరమపదము (పరమాత్మ) వల్ల ముక్తి
కలుగుతుందా?" అని. కానీ మా నిశ్చయం (బ్రూమః) ఏమిటంటే - ఆ శంకరుల
పాదపద్మాలను సేవించే భక్తుల పాదధూళి (రజః) మన హృదయానికి సోకితే చాలు, అది వెంటనే
మోక్ష సామ్రాజ్యాన్ని (నిర్వాణ శరణమ్) ప్రసాదిస్తుంది.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
మహిమను అద్భుతంగా వర్ణించారు. సాక్షాత్తు శంకరులే కాదు, ఆయనను సేవించే
భక్తుల పాదధూళి కూడా ముక్తిని ప్రసాదించగలదని చెప్పడం ద్వారా ఆయన 'జగద్గురు'
తత్త్వాన్ని చాటారు. ఇది నిర్ణయా
అలంకారం. భక్తుడి కంటే భక్తుని సేవకుడు గొప్పవాడనే భావం ఇక్కడ
ధ్వనిస్తుంది.
శ్లోకం 44
ధవళాంశుకపల్లవావృతం విలలాసోరుయుగం విపశ్చితః ॥ అమృతార్ణవఫేనమంజరీ-ఛురితైరావతహస్తశస్తిభృత్ ॥ 44 ॥
తాత్పర్యము: ఆ విద్వాంసుడైన
శంకరుల ఊరుయుగము (రెండు తొడలు) తెల్లని వస్త్రముతో (ధవళాంశుక) కప్పబడి ఎంతో
ప్రకాశిస్తోంది. అది ఎలా ఉందంటే - పాలసముద్రంలోని (అమృతార్ణవ) తెల్లని నురుగుతో
తడిసిన ఐరావతం (దేవేంద్రుని ఏనుగు) యొక్క తొండము (హస్త) లాగా ఎంతో నునుపుగా,
బలిష్టంగా మరియు శ్రేష్ఠంగా ఉంది.
వ్యాఖ్య: శంకరులు
అప్పుడు బ్రహ్మచారిగా ఉన్నారు. బ్రహ్మచారులు ధరించే తెల్లని వస్త్రం (కౌపీనం పైన
కట్టే వస్త్రం) ఆయన ఊరువుల మీద ఉంది. ఐరావతం తొండం ఏనుగులలోనే శ్రేష్ఠమైనది.
పాలసముద్రం నుండి పుట్టిన ఆ ఏనుగు తొండం మీద తెల్లని నురుగు అంటుకుంటే అది ఎంత
తెల్లగా, సుందరంగా ఉంటుందో, శంకరుల తొడలు కూడా అంతటి కాంతితో ఉన్నాయని కవి లుప్తోపమ అలంకారంతో
వర్ణించారు.
శ్లోకం 45
యది హాటకవల్లరీత్రయీ-ఘటితా స్ఫాటికకూటమృత్తటీ ॥ స్ఫుటమస్య తయా కటీతటీ తులితా స్యాత్కలితత్రిమేఖలా ॥ 45
॥
తాత్పర్యము: స్ఫటికమయమైన ఒక
పర్వత శిఖరం మీద, మూడు బంగారు తీగలు (హాటకవల్లరీ) చుట్టుకొని ఉంటే అది ఎలా
ఉంటుందో... మూడు వరుసల మౌంజీ మేఖల (దర్భలతో చేసిన మొలతాడు) ధరించిన శంకరుల నడుము
భాగము అంతటి తెల్లని కాంతితో, అద్భుతంగా ప్రకాశిస్తోంది. అటువంటి ఊహ సాధ్యమైతేనే ఆయన కటి
ప్రదేశముతో పోల్చవచ్చు.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
శరీర వర్ణము స్ఫటికం వలె స్వచ్ఛంగా, తెల్లగా ఉందని కవి వర్ణించారు. బ్రహ్మచారులు
నడుముకు మూడు వరుసల దర్భతాడు (త్రిమేఖల) కట్టుకుంటారు. ఆ తాడు బంగారు తీగలా
మెరుస్తుంటే, ఆయన దేహం స్ఫటిక శైలంలా వెలిగిపోతోంది.
శ్లోకం 46
ఆదాయ పుస్తకవపుః శ్రుతిసారమేక-హస్తేన వాదికృతతర్కకంటకానామ్
॥ ఉద్ధారమారచయతీవ విబోధముద్రా-ముద్విభ్రతో నిజకరేణ పరేణ యోగీ
॥ 46 ॥
తాత్పర్యము: ఆ యోగీశ్వరుడైన
శంకరులు ఒక చేత్తో (ఎడమ చేతిలో) వేదసారమైన పుస్తకాన్ని ధరించి, మరొక చేత్తో
(కుడి చేతిలో) జ్ఞానముద్రను (విబోధముద్ర) ధరించారు. అది ఎలా ఉందంటే - వేదమార్గంలో
కుతర్కవాదులు వేసిన ముళ్ల వంటి అడ్డంకులను (తర్కకంటకానామ్), ఆ జ్ఞానముద్ర
అనే చిటికెన వేలితో ఏరి పారేస్తున్నారా అన్నట్లుగా ఉంది.
వ్యాఖ్య: ఇది ఒక
అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్ష. శంకరుల కుడిచేయి చూపుడు వేలు, బొటనవేలు కలిపి
ఉండే జ్ఞానముద్రను ధరిస్తుంది. అపమార్గం పట్టించే వాదుల వాదనలను తొలగించి, సన్మార్గాన్ని
చూపడమే ఆయన అవతార లక్ష్యమని ఈ శ్లోకం సూచిస్తోంది.
శ్లోకం 47
సుధీరాజః కల్పద్రుకిసలయాభౌ కరవరౌ కరోత్యేతౌ చేతస్యమలకమలం
యత్సహచరమ్ ॥ రుచేశ్చోరావేతావహని కిము రాత్రోవితి భియా
నిశాదేరాప్రాతర్నిజదలకవాటం ఘటయతి ॥ 47 ॥
తాత్పర్యము: పండితరాజైన
శంకరుల హస్తాలు కల్పవృక్షపు చిగుళ్ల వలె ఎర్రని కాంతితో, కోమలంగా
ఉన్నాయి. ఈ హస్తాల సౌందర్యాన్ని చూసి పద్మము (కమలం) భయపడిపోయింది. "వీరు నా
కాంతిని దొంగిలిస్తారేమో (రుచేశ్చోరౌ), అది పగలా లేక రాత్రా?" అన్న భయంతో
పద్మము సాయంత్రం కాగానే తన రేకులనే తలుపులను (దలకవాటం) మూసేసుకుని, తెల్లవారే వరకు
ముకుళించుకుపోయి ఉంటోంది.
వ్యాఖ్య: సాధారణంగా
పద్మము సూర్యాస్తమయం కాగానే ముకుళించుకుంటుంది. కానీ కవి ఇక్కడ ఒక వింతైన
కారణాన్ని చెప్పారు - శంకరుల హస్తాల కాంతి తనకంటే ఎక్కువగా ఉందని, ఆ కాంతిని ఆయన
దొంగిలిస్తారేమోనన్న భయంతోనే పద్మము తలుపులు మూసుకుంటుందని అపహ్నుతి అలంకారంతో వర్ణించారు. ఆయన హస్తాలు స్పృశిస్తే శిష్యుల
కోరికలన్నీ కల్పవృక్షంలా తీరుస్తాయని కూడా ఇక్కడ ధ్వని.
శ్లోకం 48
రుచిరా తదురఃస్థలీ బభౌ-అరరస్ఫాల విశాలమాంసలా ॥ ధరణీభ్రమణోదితశ్రమా-త్పృథుశయ్యేవ జయశ్రియా౽౽శ్రితా ॥ 48
॥
తాత్పర్యము: శంకరుల
వక్షస్థలము (రొమ్ము) విశాలంగా, దృఢంగా, ఒక పెద్ద తలుపు రెక్క (అరర) వలె విస్తరించి ఎంతో మనోహరంగా
ఉంది. అది ఎలా ఉందంటే - భూమండలమంతా సంచరించి అలసిపోయిన జయలక్ష్మి,
విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి ఏర్పాటు చేసుకున్న ఒక మెత్తని, విశాలమైన
పాన్పు (శయ్య) వలె ఉంది.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
దేహధారుఢ్యాన్ని కవి వర్ణించారు. ఆయన కేవలం జ్ఞాని మాత్రమే కాదు, భౌతికంగా కూడా
సకల రాజ లక్షణములు కలిగినవారు. జయలక్ష్మికి ఆయన వక్షస్థలమే నివాసస్థానమని చెప్పడం
ద్వారా ఆయన దిగ్విజయ యాత్రలకు ఇది సంకేతమని ఉత్ప్రేక్ష అలంకారంతో వివరించారు.
శ్లోకం 49
పరిఘప్రథిమాపహారిణౌ శుశుభాతే శుభలక్షణౌ భుజౌ ॥ బహిరంతరశత్రునిగ్రహే విజయస్తంభయుగీధురంధరౌ ॥ 49 ॥
తాత్పర్యము: శంకరుల రెండు
భుజములు శుభ లక్షణములతో ప్రకాశిస్తున్నాయి. అవి కోట తలుపులకు అడ్డంగా వేసే
గడియమాను (పరిఘ) అంత బలిష్టంగా ఉన్నాయి. ఆ భుజములు బాహ్య శత్రువులైన కుతర్కవాదులను
మరియు అంతర శత్రువులైన కామక్రోధాదులను నిగ్రహించడంలో రెండు విజయ స్తంభాల వలె ధీరత్వాన్ని వహిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య: సాధారణంగా
రాజుల భుజాలను విజయ స్తంభాలతో పోలుస్తారు. కానీ శంకరుల భుజాలు అజ్ఞానాన్ని పారదోలే
జ్ఞాన విజయానికి చిహ్నాలు. ఆయన భుజ బలం బాహ్య మరియు అంతర్గత విజయాలకు రెండింటికీ
ఆధారమని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకం 50
ఉపవీతమముష్య దిద్యుతే బిసతంతు క్రియమాణసౌహృదమ్ ॥ శరదిందుమయూఖపాండిమా-తిశయో లంఘనజాతో౽ధికప్రభమ్ ॥ 50 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు
ధరించిన యజ్ఞోపవీతము (జంధ్యము) తామర కాడలోని దారాల (బిసతంతు) వలె ఎంతో సున్నితంగా,
తెల్లగా మెరిసిపోతోంది. అది శరత్కాల చంద్రుని కిరణాల యొక్క తెలుపును కూడా
మించిపోయి, అద్భుతమైన కాంతితో ఆయన శరీరంపై శోభిస్తోంది.
వ్యాఖ్య: యజ్ఞోపవీతం
పవిత్రతకు చిహ్నం. అది తామర నూలు దారాలతో స్నేహం (సౌహృదమ్) చేస్తున్నట్లుగా ఉందనడం
ద్వారా దాని కోమలత్వాన్ని, శరత్కాల చంద్రునితో పోల్చడం ద్వారా దాని స్వచ్ఛతను కవి
వర్ణించారు. శంకరుల బ్రహ్మవర్చస్సు ఆ యజ్ఞోపవీతం ద్వారా మరింతగా వ్యక్తమవుతోంది.
సాహిత్య విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'బిసతంతు' (తామర దారాలు)
మరియు 'శరదిందు' (శరత్కాల చంద్రుడు) అనే ఉపమానాల ద్వారా శంకరుల దేహంపై ఉన్న
జంధ్యం ఒక దివ్యమైన కాంతి పుంజంలా కనిపిస్తోందని వివరించారు.
శ్లోకం 51
సమరాజత కంఠకంబురాడ్-భగవత్పాదమునేర్యదుద్భవః ॥ నినదః ప్రతిపక్షనిగ్రహే జయశంఖధ్వనితామవిందత ॥ 51 ॥
తాత్పర్యము: భగవత్పాదులైన ఆ
శంకర మునీంద్రుని కంఠము శంఖములలో శ్రేష్ఠమైన 'పాంచజన్యం'
వలె మూడు రేఖలతో ఒప్పి, ఎంతో అందంగా ప్రకాశిస్తోంది. ఆయన కంఠం నుండి వెలువడే
గంభీరమైన ధ్వని, వాద ప్రతివాదాలలో శత్రువులైన కుతర్కవాదులను అణచివేసే సమయంలో,
విజయాన్ని చాటే జయశంఖారావం వలె వినిపిస్తోంది.
వ్యాఖ్య: సాముద్రిక
శాస్త్రం ప్రకారం ఉత్తమ పురుషుల కంఠంపై మూడు రేఖలు ఉండి శంఖంలా (కంబు కంఠం)
ఉంటుంది. శంకరుల కంఠం అటువంటి శుభ లక్షణాలతో ఉంది. యుద్ధంలో శంఖధ్వని శత్రువుల
గుండెల్లో నిదురపోతుందన్నట్లు, శంకరుల వాగ్ధాటి ప్రతివాదుల గర్వాన్ని హరిస్తుందని కవి
వర్ణించారు.
శ్లోకం 52
అరుణాధరసంగతా౽ధికం శుశుభే తస్య హి దంతచంద్రికా ॥ నవవిద్రుమవల్లరీగతా తుహినాంశోరివ శారదీ ఛవిః ॥ 52 ॥
తాత్పర్యము: శంకరుల ఎర్రని
పెదవుల (అరుణాధర) మధ్య నుండి వెలువడే తెల్లని దంతాల కాంతి (నవ్వు) అద్భుతంగా
ప్రకాశిస్తోంది. అది ఎలా ఉందంటే - ఎర్రని పగడపు తీగ (విద్రుమవల్లరీ) మీద శరత్కాల
చంద్రుని (తుహినాంశు) వెన్నెల కాంతి ప్రసరిస్తే ఎంతటి రమణీయమైన శోభ కలుగుతుందో,
ఆయన చిరునవ్వు అంతటి దివ్యకాంతితో ఉంది.
వ్యాఖ్య: ఎరుపు
(పెదవులు) మరియు తెలుపు (దంతాలు) రంగుల కలయికను కవి ఇక్కడ పగడాలు మరియు వెన్నెలతో
పోల్చారు. శంకరుల చిరునవ్వు కేవలం అందానికే కాదు, అది ఆయనలోని
ప్రశాంతతకు మరియు కరుణకు సంకేతం. ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్ష' అలంకారం
ఉపయోగించబడింది.
విశేషం:
శంకరుల విద్యాభ్యాసం పూర్తయ్యే సమయానికి ఆయన దేహంలో అపారమైన
తేజస్సు, రాజసము మరియు శాంతము మిళితమై ఉన్నాయి. ఈ దివ్య సౌందర్యాన్ని
చూసిన గురువుగారు కూడా ఆయన సాక్షాత్తు పరమశివుడేనని నిశ్చయించుకున్నారు
శ్లోకం 53
సుకపోలతలే యశస్వినః శుశుభాతే సితభానువర్చసః ॥ వదనా శ్రితభారతీకృతే విధిసంకల్పితదర్పణానివ ॥ 53 ॥
తాత్పర్యము: చంద్రుని వంటి
తేజస్సు గల యశస్వియైన ఆ శంకరుల చెక్కిళ్లు (కపోలములు) ఎంతో అందంగా
ప్రకాశిస్తున్నాయి. అవి ఎలా ఉన్నాయంటే - ఆయన ముఖాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్న సరస్వతీ దేవి తనను తాను
చూసుకోవడానికి బ్రహ్మదేవుడు ఏర్పాటు చేసిన రెండు అద్దాల
(దర్పణాల) వలె స్వచ్ఛంగా, నునుపుగా
ఉన్నాయి.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
చెక్కిళ్ల స్వచ్ఛతను వర్ణించారు. ఆయన ముఖంలో సర్వ విద్యలు (సరస్వతి)
నివసిస్తున్నాయి. ఆ విద్యలే ఆయన చెక్కిళ్లలో ప్రతిబింబిస్తున్నాయా అన్నట్లుగా ఆ
ప్రదేశం ప్రకాశిస్తోందని కవి ఉత్ప్రేక్ష అలంకారంతో వర్ణించారు.
శ్లోకం 54
సమాసీతస్యా౽౽స్యం సుకృతజలధేః సర్వజగతాం పయఃపారావారాదజని రజనీశో బహుమతాత్ ॥ సుధాధారోద్గారః
సుసదృగనయోః కింతు శశభూ- త్సతాం
తేజఃపుంజం హరతి వదనం తస్య దిశతి ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము: సర్వలోకాల
పుణ్యమనే సముద్రం నుండి శంకరుల ముఖము ఆవిర్భవించింది. పాలసముద్రం నుండి చంద్రుడు
(రజనీశః) జన్మించాడు. ఈ రెండింటికీ (ముఖానికి, చంద్రునికి) ఒక
పోలిక ఉంది - రెండూ అమృత ధారలను (సుధాధార) కురిపిస్తాయి. కానీ ఒక గొప్ప వ్యత్యాసం
ఉంది. చంద్రుడు నక్షత్రాల (సతాం) తేజస్సును హరిస్తాడు (వెన్నెలలో నక్షత్రాలు
కనిపించవు), కానీ శంకరుల ముఖము సజ్జనులకు (సతాం) బ్రహ్మజ్ఞానమనే
తేజస్సును ప్రసాదిస్తుంది (దిశతి).
వ్యాఖ్య: ఇది వ్యతిరేక అలంకారం. ఉపమానం
(చంద్రుడు) కంటే ఉపమేయం (శంకరుల ముఖం) గొప్పదని కవి నిరూపించారు.
- చంద్రుడు అమృతాన్ని ఇస్తాడని పురాణ గాథ, శంకరుల ముఖము జ్ఞానామృతాన్ని ఇస్తుంది.
- చంద్రుడు నక్షత్రాల కాంతిని కప్పేస్తాడు, కానీ శంకరులు భక్తులలో జ్ఞాన జ్యోతిని వెలిగిస్తారు.
విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'సతాం' అనే పదానికి ఉన్న శ్లేషను వివరించారు. చంద్రుని
పరంగా 'సతాం' అంటే నక్షత్రాలు. శంకరుల పరంగా 'సతాం' అంటే
ముముక్షువులు (మోక్షాన్ని కోరేవారు). కామ ప్రేరితమైన చంద్రుని వెన్నెల సజ్జనుల
మనస్సును చలింపజేయవచ్చు, కానీ శంకరుల ముఖం వారిలోని అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టి ఆత్మ
దర్శనాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఈ వర్ణనలతో శంకరుల దివ్య మంగళ విగ్రహ వర్ణన
సంపూర్ణమయ్యింది. ఇటువంటి అద్భుత తేజస్సుతో ఆయన తన గృహమునకు చేరుకుని, మాతృసేవలో
నిమగ్నమవుతారు.
శ్లోకం 55
పురా క్షీరామ్భోధేరహహ తనయా యద్విషయతా-
జుషో దీనస్యాగ్రే ఘనకనకధారాః సమకిరత్ ॥ ఇదం నేత్రం
పాత్రం కమలనిలయాప్రీతివితతే- ర్మునీశస్య
స్తోతుం కృతసుకృత ఏవ ప్రభవతి ॥ 55 ॥
తాత్పర్యము: పూర్వం (పురా),
ఎవరి కంటి చూపుకు (విషయతా) పాత్రుడైన ఆ నిరుపేద బ్రాహ్మణుని ఎదుట, క్షీరసముద్ర
తనయయైన మహాలక్ష్మి అద్భుతంగా బంగారు ఉసిరికాయల వర్షాన్ని కురిపించిందో... అటువంటి
లక్ష్మీదేవి యొక్క అపారమైన ప్రీతికి నిలయమైన మునీశ్వరుడగు శంకరుల నేత్రాలను
స్తుతించడానికి ఎంతో పుణ్యం చేసుకున్న వారు (కృతసుకృతః) మాత్రమే సమర్థులవుతారు.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
నేత్రాలలోని కరుణా శక్తిని కవి కొనియాడారు. లక్ష్మీదేవి శంకరుల కళ్ళలోని ఆర్తిని,
కరుణను చూసి ప్రసన్నురాలైంది. అంటే ఆమెను శాసించగలిగే శక్తి ఆ నేత్రాలకు ఉంది.
'అహహ' అనే పదం ఇక్కడ ఆశ్చర్యాన్ని సూచిస్తుంది. సామాన్య మానవులకు
ఆ నేత్రాల దివ్యత్వాన్ని వర్ణించడం సాధ్యం కాదని భావం.
శ్లోకం 56
దుర్వారప్రతిపక్షదూషణ సమున్మేషక్షితౌ కల్పనే సేతోరప్యనఘస్య తాపసకులేణాంకస్య లంకారణయః ॥ ఆపన్నానతికాయవిభ్రమముషః సంసారిశాఖామృగా- న్పుష్ణంత్యచ్ఛపయోబ్ధివీచివదలంకారాః కటాక్షాంకురాః ॥ 56
॥
తాత్పర్యము: శ్రీరామచంద్రుడు
(తాపసకులేణాంకః - తపస్వుల వంశానికి చంద్రుని వంటివాడు) దుర్మార్గుడైన రావణాది
శత్రువులను (ప్రతిపక్ష) అణచడానికి సముద్రంపై సేతువును నిర్మించి, లంకాపురి
శత్రువులను అంతం చేసి, భయంతో వణికిపోతున్న వానర సైన్యాన్ని (శాఖామృగాన్) తన చల్లని
చూపులతో ఎలా ఆదుకున్నాడో... అలాగే, శంకరుల కటాక్ష వీక్షణాలు (కటాక్షాంకురాః) కుతర్కవాదుల
దూషణలను అణచివేసి, వేదమనే సేతువును రక్షించి, అజ్ఞానమనే 'అతికాయ'
(స్థూల దేహ) భ్రాంతిలో చిక్కుకున్న సంసారులను (వానరాల వంటి వారిని) పాలసముద్రపు
కెరటాల వంటి చల్లని వెన్నెలతో రక్షిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంలో
శంకరులను శ్రీరామునితో పోల్చారు
(శ్లేషాలంకారం).
- రామాయణంలో అతికాయుడు అనే రాక్షసుడు ఉన్నాడు; శంకరుల పరంగా 'అతికాయ విభ్రమము'
అంటే దేహమే ఆత్మ అనుకునే పెద్ద భ్రమ.
- వానరులు కొమ్మల మీద తిరుగుతారు; సంసారులు
ఆశలనే కొమ్మల మీద తిరుగుతారు. శ్రీరాముడు
లంకను జయించి వానరులను రక్షించినట్లు, శంకరులు
అజ్ఞానాన్ని జయించి సంసారులను కాపాడుతున్నారని కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు.
సాహిత్య విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'లంకా' అనే పదానికి 'రాక్షస పురి'
అని మాత్రమే కాక, 'శాకినీ-డాకినీ' వంటి క్షుద్ర శక్తులు లేదా దుర్మార్గులైన
స్త్రీల సమూహం అని కూడా అర్థం చెప్పారు. శంకరుల కటాక్షం అటువంటి దుష్ట శక్తులను
కూడా నిగ్రహించగలదు. ఆయన చూపులు పాలసముద్రపు అలల వలె స్వచ్ఛంగా, ప్రశాంతంగా
ఉండి భక్తుల తాపాన్ని హరిస్తాయి.
శ్లోకం 57
నిశ్శంకక్షతిరుక్షకంటకకులం మీనాంకదావానల- జ్వాలాసంకులమార్తిపంకిలతరం వ్యధ్వం ధృతిధ్వంసినమ్ ॥ సంసారాకృతిమామయచ్ఛలచలద్దుర్వారదుర్వారణం ముష్ణంతి శ్రమమాశ్రితా నవసుధావృష్టాయితా దృష్టయః ॥ 57
॥
తాత్పర్యము:
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల దివ్య వీక్షణాలు (దృష్టయః), తనను
ఆశ్రయించిన భక్తులపై నవ అమృత వర్షం వలె కురుస్తాయి. అవి భక్తులకు కలిగే 'సంసారమనే
శ్రమను' (కష్టాలను) పూర్తిగా హరించివేస్తాయి. ఈ సంసారమనే అడవి (లేక
మార్గము) ఎటువంటిదంటే:
- నిశ్శంకక్షతిరుక్షకంటకకులం: ఇది అనుకోని దెబ్బలు (కష్టాలు) అనే గరుకైన ముళ్ల
పొదలతో నిండి ఉంటుంది.
- మీనాంకదావానలజ్వాలాసంకులం: మన్మథుడనే (మీనాంక) కార్చిచ్చు జ్వాలలతో నిరంతరం
దహించబడుతుంటుంది.
- ఆర్తిపంకిలతరం: దుఃఖము, వేదన అనే బురదతో
అత్యంత దారుణంగా నిండి ఉంటుంది.
- వ్యధ్వం ధృతిధ్వంసినమ్: ధైర్యాన్ని నశింపజేసే ఒక చెడు మార్గము (దుర్మార్గము).
- ఆమయచ్ఛలచలద్దుర్వారదుర్వారణం: రోగాలనే నెపంతో అటు ఇటు తిరుగుతూ, అదుపు చేయడానికి సాధ్యపడని మదగజాల (దుర్వారణం) వంటి
ప్రమాదాలు కలిగినది.
ఇటువంటి భయంకరమైన సంసార అరణ్యంలో అలసిపోయిన జీవులకు,
శంకరుల చల్లని చూపులు అమృతధారలై పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తాయి.
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు:
ఈ శ్లోకంలో కవి సంసారాన్ని ఒక భయంకరమైన అడవిగా రూపక అలంకారం ద్వారా
చిత్రించారు:
- కామ క్రోధాలు: సంసారంలో మనిషిని దహించే కోరికలను 'దావానలం' (అడవిలో అంటుకునే మంట)
తో పోల్చారు.
- వ్యాధులు: మానవుడిని ఇబ్బంది పెట్టే రోగాలను 'మదగజాల'తో పోల్చారు. ఏనుగు అడవిలో ఎలాగైతే అదుపులేకుండా
విధ్వంసం సృష్టిస్తుందో, రోగం కూడా మనిషి జీవితాన్ని అలా ఛిన్నాభిన్నం
చేస్తుంది.
- జ్ఞాన దృష్టి: శంకరుల చూపులు కేవలం కంటి చూపులు కావు, అవి 'నవసుధా' (అభినవ అమృతం). ఈ అమృత
వర్షం కురిస్తే సంసార తాపం చల్లారిపోతుంది.
ముగింపు:
ఈ శ్లోకంతో నాలుగవ సర్గలోని శంకరుల దివ్యమంగళ విగ్రహ వర్ణన
ముగుస్తుంది. ఆయన పాదాల నుండి కళ్ల వరకు ప్రతి అవయవము భక్తులను ఉద్ధరించడానికే
అవతరించాయని కవి నిరూపించారు.
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'నవసుధా' అంటే 'సాయుజ్య ముక్తిని' ఇచ్చే
విచిత్రమైన అమృతమని వివరించారు. లౌకిక అమృతం కేవలం దేవతలకే దక్కుతుంది మరియు అది
కేవలం ఆయుష్షును పెంచుతుంది. కానీ శంకరుల జ్ఞానదృష్టి అనే అమృతం జనన మరణ చక్రం
నుండి శాశ్వత విముక్తిని కలిగిస్తుంది.
శ్లోకం 58
త్రిపుండ్రం తస్యా౽౽హుః సితమసితశోభి త్రిపథగాం కృపాపారావారం కతిచన మునిం తం భజితవతీమ్ ॥ వయం త్వేతద్బ్రూమో జగతి కిల తిస్రః సురుచిరా త్రయీమౌలివ్యాకృత్యుపకృతిభవాః కీర్తయ ఇతి ॥ 58 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకరుల
నొసట తెల్లని భస్మంతో ప్రకాశించే త్రిపుండ్రమును
(మూడు విభూతి రేఖలను) చూసి, కొందరు కవులు "కరుణా సముద్రుడైన ఈ మునీశ్వరుని
ఆశ్రయించిన గంగానది (త్రిపథగా)" అని వర్ణిస్తున్నారు. కానీ మేము మాత్రం
ఏమంటున్నామంటే - వేద శిరోభాగాలైన ఉపనిషత్తులకు ఆయన చేసిన అద్భుత భాష్యాల వల్ల
కలిగిన మూడు లోకాల్లోని కీర్తులే (కీర్తయః) ఈ
మూడు రేఖల రూపంలో ఆయన నొసట ప్రకాశిస్తున్నాయని భావిస్తున్నాము.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ కవి
శంకరుల నొసట ఉన్న విభూతి రేఖలను అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్షతో వర్ణించారు.
- శివుని తల మీద గంగ ఉన్నట్లు, శివావతారమైన
శంకరుల నొసట గంగ (విభూతి) ఉందని ఒక ఊహ.
- ఆయన చేసిన ఉపనిషత్ భాష్యాల కీర్తి (తెల్లగా ఉంటుంది)
మూడు లోకాల్లో వ్యాపించింది కాబట్టి, ఆ మూడు లోకాల కీర్తులే
మూడు రేఖలయ్యాయని మరొక ఊహ.
శ్లోకం 59
అసౌ శంభోర్లీలావపురితి మృశం సుందర ఇతి
ద్వయం సమ్మత్యేతజ్జనమనసి సిద్ధం చ సుగమమ్ ॥ యదంతః పశ్యంతః
కరణమదసీయం నిరుపమమ్ తృణీకుర్వంత్యేతే సుషమమపి కామం సుమతయః ॥ 59
॥
తాత్పర్యము: ఈ శంకరులు
సాక్షాత్తు పరమశివుని (శంభోః) లీలా విగ్రహమని, ఆయన అత్యంత
సుందరుడని (సుందరః) లోకంలోని జనులందరికీ సులభంగా అర్థమవుతోంది. ఎందుకంటే, జ్ఞానులైన వారు
తమ హృదయాలలో (అంతః) శంకరుల అసాధారణమైన రూపాన్ని ధ్యానిస్తూ, అందానికి
అధిపతియైన మన్మథుని (కామం) సౌందర్యాన్ని సైతం గడ్డిపోచతో (తృణీకుర్వంతి) సమానంగా
భావిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్య: సాధారణంగా
మన్మథుడు అందానికి పరాకాష్ఠ. కానీ శంకరుల బ్రహ్మవర్చస్సు ముందు ఆ మన్మథుని
సౌందర్యం కూడా వెలవెలబోతుంది. శంకరులు శివావతారం కాబట్టి, శివుడు
మన్మథుడిని దహించినట్లు, శంకరుల దివ్య రూపం భక్తుల హృదయాలలోని కామవాసనలను దహించి
వేస్తుంది. ఈ శ్లోకంతో ఆయన బాహ్య వర్ణన ముగిసి, ఆయన దివ్యత్వం
నిరూపితమైంది.
సాహిత్య విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'త్రయీమౌలి' అంటే
ఉపనిషత్తులు అని, 'వ్యాకృతి' అంటే ఆయన చేసిన భాష్యాలని వివరించారు. శంకరుల రూపం మనోహరంగా
ఉండటమే కాకుండా, అది మనస్సును అంతర్ముఖం చేసి పరమాత్మ వైపు నడిపించే శక్తిని
కలిగి ఉంది.
శ్లోకం 60
అజ్ఞానాంతర్గహనపతితానాత్మవిద్యోపదేశై-
స్త్రాతుం లోకాన్భవదవశిఖాతాపపాపచ్యమానాన్ ॥ ముక్త్వా మౌనం
వటవిటపినో మూలతో నిష్పతంతీ శంభోర్మూర్తిశ్చరతి
భువనే శంకరాచార్యరూపా ॥ 60 ॥
తాత్పర్యము: అజ్ఞానమనే
దట్టమైన అడవిలో (గహన) పడిపోయి, సంసారమనే కార్చిచ్చు (భవదవ) జ్వాలల్లో చిక్కుకొని
తపించిపోతున్న ప్రజలను ఆత్మజ్ఞానోపదేశంతో రక్షించడానికి, ఆ
దక్షిణామూర్తి తన మౌనాన్ని వీడి, వటవృక్షం మూలం నుండి బయటకు వచ్చి, ఈ భూలోకంలో శంకరాచార్యుల రూపంలో
సంచరిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్య: దక్షిణామూర్తిగా
ఉన్నప్పుడు శివుడు మౌనంగా ఉండి జ్ఞానబోధ చేస్తారు. కానీ లోకంలో అజ్ఞానం
పెరిగిపోయినప్పుడు, ఆ మౌనం సరిపోదని భావించి, ఆయన ఒక
గురువుగా అవతరించి వాక్కు ద్వారా వేదాంతాన్ని ప్రబోధిస్తున్నారు. ఇక్కడ 'భవదవ' అంటే సంసారమనే
అడవి మంట అని అర్థం.
శ్లోకం 61
ఉచ్చండాహితవావదూకకుహనా పాండిత్యవైతండికం జాతే దేశికశేఖరే పదజుషాం సంతాపచింతాపహే ॥ కాతర్యం హృది భూయసా౽కృత పదం వైభాషికాదేః కథా- చాతుర్యం కలుషాత్మనో లయమగాద్వైశేషికాదేరపి ॥ 61 ॥
తాత్పర్యము: ఆచార్య
శ్రేష్ఠులైన శంకరులు అవతరించి, తనను ఆశ్రయించిన వారి సంతాపాలను, చింతలను
హరిస్తున్నప్పుడు... గర్వంతో కూడిన కుతర్కవాదుల (వావదూక) పాండిత్యం, తమ పక్షాన్ని
నిరూపించుకోలేని వారి వితండవాదాలు నీరుగారిపోయాయి. వైభాషిక, సౌత్రాంతిక,
యోగాచార, మాధ్యమిక వంటి బౌద్ధమత శాఖల వాదుల హృదయాలలో భయం (కాతర్యం)
నెలకొంది. అలాగే మలినమైన చిత్తం గల వైశేషిక, సాంఖ్య,
నైయాయికాది పండితుల వాక్చాతుర్యం లయమైపోయింది.
వ్యాఖ్య: శంకరుల అద్వైత
వాదన ముందు ఏ ఇతర దర్శనాలు నిలబడలేకపోయాయి.
- వైభాషికాది: బౌద్ధమతంలోని వివిధ శాఖలు.
- వైశేషికాది: వైశేషిక, న్యాయ, సాంఖ్య, మీమాంస వంటి
షడ్దర్శనాలలో అద్వైతానికి విరుద్ధంగా ఉన్న వాదనలు. శంకరుల రాక ఒక సూర్యోదయం వంటిది, ఆయన ముందు ఇతర వాదాలనే నక్షత్రాలు కాంతిని కోల్పోయాయి.
·
శ్లోకం 62
·
అమునా క్రతవః ప్రసాధితాః క్రతువిభ్రంశకరః స శంకరః ॥ ఇయమేవ భిదా౽నయోర్జిత-స్మరయోః సర్వవిదోర్భుధేడ్యయోః ॥ 62 ॥
·
తాత్పర్యము: కైలాసవాసియైన శంకరుడు (శివుడు) దక్షయజ్ఞాన్ని ధ్వంసం
చేసినవాడు (క్రతువిభ్రంశకరః). కానీ, ఈ శంకరాచార్యుడు వేద
ప్రామాణ్యాన్ని నిరూపించి యజ్ఞాది క్రతువులను ఉద్ధరించినవాడు (ప్రసాధితాః). ఇద్దరూ
మన్మథుడిని జయించినవారే (జితస్మరయోః), ఇద్దరూ సర్వజ్ఞులే
(సర్వవిదోః), ఇద్దరూ పండితులచే/దేవతలచే స్తుతింపబడేవారే. ఈ ఒక్క
"యజ్ఞ రక్షణ - యజ్ఞ ధ్వంసం" అనే తేడా తప్ప శివుడికి, శంకరాచార్యులకు మరే భేదము లేదు.
·
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ కవి వ్యతిరేక అలంకారాన్ని ఉపయోగించారు. శివుడు యజ్ఞాన్ని నాశనం చేస్తే, శంకరాచార్యులు యజ్ఞ
కర్మలకు పునరుజ్జీవనం పోశారని చెబుతూ, ఆయన సాక్షాత్తు
శివావతారమని నిరూపించారు.
·
శ్లోకం 63
·
కలయా౽పి తులానుకారిణం కలయామా న వయం జగత్త్రయే ॥ విదుషాం స్వసమో యది స్వయం భవితా నేతి వదంతి తత్ర కే ॥ 63 ॥
·
తాత్పర్యము: ఈ మూడు లోకాల్లోని విద్వాంసులలో, శంకరులతో రవ్వంత (కలయా౽పి) సాటిరాగల వ్యక్తిని మేము ఎక్కడా చూడలేదు.
"శంకరులకు శంకరులే సాటి" (స్వసమః) అని ఎవరైనా అంటే, దానికి విరుద్ధంగా చెప్పేవారు ఎవరూ లేరు. అంటే ఆయనకు ఆయనే సాటి.
·
వ్యాఖ్య: ఇది అనన్వయ అలంకారం. "రామరావణయోర్యుద్ధం రామరావణయోరివ" అన్నట్లుగా, శంకరుల పాండిత్యాన్ని పోల్చడానికి లోకంలో మరే ఉపమానము లేదని, ఆయన అద్వితీయుడని కవి స్పష్టం చేశారు.
·
శ్లోకం 64
·
నందనే ఇవ అమరద్రుమా అమరద్రుష్వివ పుష్పసంచయాః ॥ భ్రమరా ఇవ పుష్పసంచయే-ష్వతిసంఖ్యాః కిల శంకరే గుణాః ॥ 64 ॥
·
తాత్పర్యము: నందనవనంలో ఎన్ని కల్పవృక్షాలు ఉన్నాయో, ఆ వృక్షాలకు ఎన్ని పూల గుత్తులు ఉన్నాయో, ఆ పూల మీద ఎన్ని తుమ్మెదలు
వాలుతాయో... శంకరులలో ఉన్న సద్గుణాలు కూడా అంతటి అపరిమితమైనవి (అతిసంఖ్యాః). ఆయన
గుణాలను లెక్కించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
·
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంలో మాలారూపక ఉపమ ఉపయోగించబడింది. శంకరుల గుణాల అనంతత్వాన్ని చెప్పడానికి దేవలోకపు వనము, వృక్షాలు, పుష్పాలను ఉదాహరణగా తీసుకున్నారు.
శ్లోకం 65
కామం వస్తువిచారతో౽చ్ఛినదయం పారుష్యహింసాకుధః క్షాంత్యా దైన్యపరిగ్రహానృతకథాలోభాంస్తు సంతోషతః ॥ మాత్సర్యం త్వనసూయయా మదమహామానౌ చిరంభావిత- స్వాన్యోత్కర్షగుణేన తృప్తిగుణతస్తృష్ణాం పిశాచీమపి ॥ 65
॥
తాత్పర్యము:
శ్రీ శంకర భగవత్పాదులు తనలోని అరిషడ్వర్గాలను మరియు ఇతర
దుర్గుణాలను ఈ క్రింది విధంగా సమూలంగా నశింపజేశారు (అచ్ఛినత్):
- కామము (కోరికలను): వస్తు విచారణ ద్వారా (అంటే - ఏ వస్తువూ శాశ్వతం కాదని,
శరీరం కేవలం పంచభూతాల కలయిక అని వివేచించడం ద్వారా)
కామాన్ని గెలిచారు.
- పారుష్యము, హింస,
క్రోధము: ఎదుటివారు తనను హింసించినా లేదా దూషించినా వికారం
చెందని 'క్షమ'
(క్షాంత్యా) అనే గుణంతో వీటిని పోగొట్టుకున్నారు.
- దైన్యము, పరిగ్రహము
(అతిగా పోగుచేయడం), అసత్యము, లోభము: దొరికిన దానితో తృప్తి చెందే 'సంతోషం' అనే గుణంతో వీటిని
జయించారు.
- మాత్సర్యము (ఓర్వలేనితనం): ఎదుటివారిలోని దోషాలను వెతకని 'అనసూయ' ద్వారా మాత్సర్యాన్ని
గెలిచారు.
- మదము, అహంకారము: ఇతరుల గొప్పదనాన్ని (ఉత్కర్షను) గుర్తించి, గౌరవించే స్వభావం ద్వారా గర్వాన్ని అణచుకున్నారు.
- తృష్ణ (పిశాచి వంటి ఆశ): ఎంత ఉన్నా ఇంకా కావాలనే 'తృష్ణ'
అనే పిశాచిని 'తృప్తి' అనే దివ్య గుణంతో
సంహరించారు.
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ అత్యంత లోతైన వేదాంత విషయాలను చర్చించారు:
- వస్తు విచారణ: ఒక అందమైన శరీరాన్ని చూసి మోహపడటం కామము. కానీ ఆ శరీరం
కేవలం చర్మం, రక్తం, మాంసం, ఎముకల సముదాయం (సంఘాతం) మాత్రమేనని విడదీసి ఆలోచిస్తే
(వివేచన), ఆ కామము వెంటనే నశిస్తుంది. దీనినే 'వస్తు విచారము' అంటారు.
- క్రమ అలంకారం: ఇక్కడ ఒక దుర్గుణం, దానికి
విరుగుడైన ఒక సద్గుణం క్రమ పద్ధతిలో చెప్పబడ్డాయి కాబట్టి ఇది 'క్రమ అలంకారం'.
- పిశాచీ తృష్ణ: ఆశను (తృష్ణను) పిశాచితో పోల్చారు. పిశాచి ఎలాగైతే
మనిషిని వదలకుండా పీడిస్తుందో, ఆశ కూడా మనిషిని అలానే
వేధిస్తుంది. దీనిని కేవలం ఆత్మతృప్తితో మాత్రమే వదలగొట్టవచ్చు.
ఏకావలి అలంకార లక్షణం
లక్షణం: "గృహీతముక్తరీత్యా౽ర్థశ్రేణిరేకావలిర్మతా" అంటే - ఒక వాక్యంలో దేనినైతే చివరగా వదిలేస్తామో (ముక్త),
తర్వాతి వాక్యంలో దానినే తిరిగి గ్రహించి (గృహీత) వర్ణించడాన్ని 'ఏకావలి'
అంటారు. ఇది ఒక గొలుసు (Chain) లాగా సాగుతుంది.
శ్లోక వివరణ (మీరు ఇచ్చిన ఉదాహరణ)
మీరు ఇచ్చిన శ్లోకం ఒక రాజు లేదా మహాపురుషుని అవయవాలను
ఏకావలి క్రమంలో వర్ణిస్తోంది:
"నేత్రే కర్ణాంతవిశ్రాంతే కర్ణౌ దోఃస్తంభడోలినౌ ॥ దోఃస్తంభౌ జానుపర్యంతప్రలంబనమనోహరౌ । జానునీ రత్నముకురాకారే తస్య మహీభుజః ॥"
దీనిలోని గొలుసు క్రమం (Sequential Flow):
- నేత్రే -> కర్ణౌ: అతని కళ్లు చెవుల (కర్ణ) వరకు వ్యాపించి
ఉన్నాయి.
- కర్ణౌ -> దోఃస్తంభౌ: ఆ చెవులు స్తంభాల వంటి భుజాల (దోఃస్తంభ) వరకు
వేలాడుతున్నాయి.
- దోఃస్తంభౌ -> జానునీ: ఆ భుజాలు
(చేతులు) మోకాళ్ల (జాను) వరకు పొడవుగా
ఉండి మనోహరంగా ఉన్నాయి (ఆజానుబాహుడు).
- జానునీ -> రత్నముకుర: ఆ మోకాళ్లు రత్నమయమైన అద్దాల వలె మెరుస్తున్నాయి.
ఇక్కడ ప్రతి వాక్యం మునుపటి వాక్యంలోని చివరి పదంతో
ప్రారంభమవుతూ వర్ణనను ముందుకు తీసుకెళ్తోంది.
మాధవీయ శంకర విజయంలో దీని అన్వయం
64వ శ్లోకంలో ("ద్యువనాంత ఇవ...") శంకరుల గుణాలను
వర్ణించేటప్పుడు కూడా ఇదే పద్ధతిని అనుసరించారు:
- నందనవనం (ద్యువనం) -> దేవవృక్షాలు
(అమరద్రుమ): అడవిలో
చెట్లు ఉన్నట్లు.
- చెట్లు -> పుష్పాలు: చెట్ల మీద పూల గుత్తులు ఉన్నట్లు.
- పుష్పాలు -> తుమ్మెదలు
(భ్రమర): పూల మీద తుమ్మెదలు
ఉన్నట్లు.
ఈ విధంగా శంకరుల గుణాలు లెక్కలేనన్ని ఉన్నాయని కవి ఏకావలి తో కూడిన ఉపమాలంకారం ద్వారా
నిరూపించారు.
విశేషం:
వ్యాఖ్యాత 'ద్యువనాంత'
అంటే 'నందనవన ప్రదేశం' అని అర్థం చెప్పారు. శంకరుల గుణాలు కూడా అంతటి
పవిత్రమైనవని, లెక్కించడానికి సాధ్యం కానివని దీని సారాంశం.
శ్లోకం 66
కామం యస్తు సమూలఘాతమవధీత్స్వర్గాపవర్గాపహం రోషం యః ఖలు చూర్ణపేషమపిషన్నిశ్శేషదోషావహమ్ ॥ లోభాదీనపి యః పరాంస్తృణసముచ్ఛేదం సముచ్చిచ్ఛిదే స్వస్యాంతేవసతాం సతాం స భగవత్పాదః కథం వర్ణ్యతే ॥ 66
॥
తాత్పర్యము: స్వర్గానికి
మరియు మోక్షానికి అడ్డంకిగా ఉండే 'కామాన్ని' (కోరికను) తన శిష్యుల హృదయాల నుండి సమూలంగా నాశనం చేసినవారు;
సకల దోషాలకు మూలమైన 'క్రోధాన్ని' (కోపాన్ని) పిండి పిండిగా నలిపివేసినవారు;
శత్రువులైన 'లోభం' మొదలైన దుర్గుణాలను గడ్డిపోచల్లా తుడిచివేసినవారు... తనను
ఆశ్రయించిన సజ్జనులైన శిష్యుల అంతఃకరణం నుండి అరిషడ్వర్గాలను పారద్రోలిన ఆ శంకర
భగవత్పాదుల మహిమను వర్ణించడం ఎవరికి సాధ్యం?
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ 'సమూలఘాతమ్',
'చూర్ణపేషమ్', 'తృణసముచ్ఛేదమ్' అనే పదప్రయోగాలు శంకరుల బోధనల తీవ్రతను మరియు
ప్రభావాన్ని సూచిస్తాయి. ఆయన కేవలం ఉపదేశాలు చేయడమే కాక, తన సన్నిధిలో
ఉన్న శిష్యుల మనస్సులను సంస్కరించి, వారిలోని వాసనలను నశింపజేశారు. ఇటువంటి లోకోత్తర
గురువును సామాన్య పదజాలంతో వర్ణించలేమని కవి భావం.
శ్లోకం 67
కే౽మీ కాంత దివా నిశాకరకరా ఘర్మస్య మర్మచ్ఛిదో ముగ్ధే శంభునవావతారసుగురోరేతే గుణానాం గణాః ॥ కస్మాదుత్పలసంతతిర్వికాసితా విస్మేరదిగ్యోషితా- మేషా౽పాంగఝరీతి దిగ్గజవధూప్రశ్నోత్తరే రేజతుః ॥ 67 ॥
తాత్పర్యము: ఈ శ్లోకం దిగ్గజము (దిక్కులను మోసే ఏనుగు) మరియు దాని భార్య (వధూ)
మధ్య జరిగిన సంభాషణ రూపంలో ఉంది:
- దిగ్గజ వధువు: "ఓ కాంతా!
మండుటెండలో (ఘర్మస్య) తాపాన్ని పోగొడుతూ, పగటిపూట
కూడా వెన్నెలలా మెరుస్తున్న ఈ చంద్రకిరణాలు (నిశాకరకరాః) ఎక్కడివి?"
- దిగ్గజము: "ఓ ముగ్ధా!
ఇవి చంద్రకిరణాలు కావు. పరమశివుని నవ అవతారమైన శంకరాచార్యుల వారి అద్భుత
సద్గుణాల రాశులు."
- దిగ్గజ వధువు: "అయితే,
ఇక్కడ నీలోత్పలాల (నల్ల కలువల) గుత్తులు ఎందుకు
వికసిస్తున్నాయి? (సాధారణంగా చంద్రకాంతికే కలువలు వికసిస్తాయి
కదా!)"
- దిగ్గజము: "అవి
కలువలు కావు. శంకరుల గుణ వైభవాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోతున్న దిగంగనల (దిక్కులనే
స్త్రీల) కటాక్ష వీక్షణాలు (చూపులు) అలా నీలిరంగులో కలువల్లా
కనిపిస్తున్నాయి."
వ్యాఖ్య: ఇది భ్రాంతిమాన్ మరియు అపహ్నుతి అలంకారాల
కలయిక. శంకరుల కీర్తి తెల్లగా వెన్నెలలా ప్రపంచమంతా వ్యాపించిందని, ఆ కీర్తిని
చూసి దిక్కులు కూడా పరవశించి కళ్లు విప్పార్చి చూస్తున్నాయని కవి అత్యంత కల్పనా
చాతుర్యంతో వర్ణించారు.
శ్లోకం 68
నాక్ష్ణా మాక్షికమీక్షితం క్షణమపి ద్రాక్షా ముహుః శిక్షితా క్షీరేక్షూ సముపేక్షితౌ భువి యయా సా శంకరశ్రీగురోః ॥ కాంతానంతదిగంతలంఘనకలా జంఘాలతత్తద్గుణ-
శ్రేణీ నిర్భరమాధురీమధురా ధన్యేతి మన్యామహే ॥ 68 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల గుణగణాలలోని మాధుర్యం (తీపి) ఎటువంటిదంటే - అది తేనెను (మాక్షికం)
కన్నెత్తి కూడా చూడదు (అంటే తేనె దీని ముందు తక్కువని భావం). ద్రాక్షా పండ్లకు ఈయన
మాధుర్యం ఎలా ఉంటుందో పదే పదే నేర్పబడింది (శిక్షితా). పాలు (క్షీర), చెరుకు రసము
(ఇక్షు) కూడా ఈయన వాక్చాతుర్య మాధుర్యం ముందు ఉపేక్షించబడ్డాయి. అనంతమైన దిక్కుల
నలుమూలలా వ్యాపించగల వేగమున్న ఈ శంకరుల గుణశ్రేణి అత్యంత మధురమైనది మరియు
ధన్యమైనది అని మేము భావిస్తున్నాము.
వ్యాఖ్య: ఇది ప్రతీప అలంకారం. సాధారణంగా
లోకంలో పాలు, తేనె, ద్రాక్షలను తీపికి ఉపమానాలుగా వాడతారు. కానీ శంకరుల
గుణాలలోని మాధుర్యం (జ్ఞాన మాధుర్యం) ముందు ఇవన్నీ వెలవెలబోతాయని కవి వర్ణించారు.
ఆయన కీర్తి మరియు గుణాలు లోకంలో అన్ని దిశలకూ వేగంగా వ్యాపించాయని దీని సారాంశం.
శ్లోకం 69
క్షాంతిశ్చేద్వసుధా జహాతు మహతీం సర్వసహత్వప్రథాం విద్యా చేద్భిరహంతు షణ్ముఖముఖాః స్వాఖర్వగర్వావలీమ్ ॥ వైరాగ్యం యది బాదరాయణియశః కాశ్యం పరం గాహతాం కిం జల్పైర్మునిశేఖరస్య న తులాం కుత్రాపి వీక్షామహే ॥ 69
॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకరుల క్షమను (క్షాంతి) చూస్తే - ఈ
భూదేవి (వసుధా) తనకు గల 'సర్వసహా' (అన్నీ ఓర్చుకునేది) అనే కీర్తిని వదిలేయాల్సిందే. ఆయన విద్యను (పాండిత్యం) చూస్తే -
సాక్షాత్తు కుమారస్వామి (షణ్ముఖుడు) వంటి వారు కూడా తమ పాండిత్య గర్వాన్ని
వీడాల్సిందే. ఆయన వైరాగ్యాన్ని చూస్తే -
సాక్షాత్తు సుక మహర్షి (బాదరాయణి) కీర్తి కూడా తగ్గిపోవాల్సిందే. ఇక మాటలెందుకు
(కిం జల్పైః)? ఈ మునిశ్రేష్ఠుడైన శంకరునితో పోల్చదగ్గ వారు ఈ లోకంలో
ఎక్కడా మాకు కనిపించడం లేదు.
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంలో కవి
శంకరుల మూడు ప్రధాన లక్షణాలను లోకప్రసిద్ధమైన ఉపమానాలతో పోల్చి, ఆయన వాటిని
మించిపోయారని చెప్పారు:
- క్షమ: భూదేవి
కంటే మిన్న.
- విద్య: కుమారస్వామి (జ్ఞానానికి అధిపతి) కంటే మిన్న.
- వైరాగ్యం: పుట్టుకతోనే వైరాగ్యం గల సుక మహర్షి కంటే మిన్న. ఆయనతో సాటి రాగల వారు ఎవరూ లేరని చెప్పడం ద్వారా
శంకరుల అద్వితీయతను (Uniqueness) కవి నిరూపించారు.
శ్లోకం 70
యా మూర్తిః క్షమయా మునీశ్వరమయీ గోత్రాసగోత్రాయతే విద్యాభిర్నిరవద్యకీర్తిభిరలం భాషావిభాషాయతే ॥ భక్తాభీప్సితకల్పనేన నితరాం కల్పాదికల్పాయతే కస్తాం నాన్యపృథగ్జనైస్తులయితుం మందాక్షమందాయతే ॥ 70 ॥
తాత్పర్యము: మునీశ్వర స్వరూపమైన ఆ శంకరుల మూర్తి క్షమా గుణంలో భూదేవితో (గోత్రా) సమానమైనది. దోషం లేని కీర్తిని
కలిగించే ఆయన విద్యలు, సాక్షాత్తు సరస్వతీ దేవికి
(భాషా) ప్రత్యామ్నాయం (విభాషా) అన్నట్లుగా ఉన్నాయి. భక్తుల కోరికలను తీర్చడంలో ఆయన కల్పవృక్షం (కల్పాయతే) వలె ప్రకాశిస్తున్నారు. ఇటువంటి మహోన్నత
మూర్తిని సామాన్య మానవులతో (పృథగ్జనైః) పోల్చడానికి ఏ వివేకికైనా సిగ్గు (మందాక్ష)
కలగదా? అంటే, ఆయనను ఇతరులతో పోల్చడం
సాధ్యం కాని పని.
వ్యాఖ్య: ఇందులో 'భాషావిభాషాయతే' అనే పదం విశేషమైనది. 'భాషా' అంటే సరస్వతి. 'విభాషా' అంటే వికల్పం లేదా మరొక రూపం. శంకరులు మాట్లాడితే అది
సాక్షాత్తు సరస్వతీ దేవి పలికినట్లే ఉంటుందని కవి లుప్తోపమ అలంకారంతో వర్ణించారు.
శ్లోకం 71
న బభూవ పురాతనేషు తత్సదృశో నాద్యతనేషు దృశ్యతే ॥ భవితా కిమనాగతేషు వా న సుమేరోః సదృశో యథా గిరిః ॥ 71 ॥
తాత్పర్యము: గతంలో (పురాతనేషు) శంకరులతో సమానమైన వారు ఎవరూ లేరు.
ప్రస్తుత కాలంలో (అద్యతనేషు) అటువంటి వారు ఎక్కడా కనిపించడం లేదు. భవిష్యత్తులో
(అనాగతేషు) కూడా ఆయనతో సాటి రాగల వారు పుడతారా? అంటే పుట్టరు. మూడు
కాలాలలోనూ మహా మేరు పర్వతానికి (సుమేరోః) సమానమైన పర్వతం ఎలాగైతే మరొకటి లేదో, శంకరులకు సాటి శంకరులే!
వ్యాఖ్య: ఇది అనన్వయ అలంకారంతో కూడిన ఉపమ. మేరు పర్వతం అన్ని పర్వతాలలో ఎలాగైతే శ్రేష్ఠమైనదో, మునులలో శంకరులు అంతటి శ్రేష్ఠులని, ఆయనకు పోలిక ఆయనతోనే తప్ప
మరొకరితో లేదని కవి తేల్చి చెప్పారు.
శ్లోకం 72
సమశోభత తేన తత్కులం స చ శీలేన పరం వ్యరోచత ॥ అపి శీలమదీపి విద్యయా హ్యపి విద్యావినయేన విద్యుతే ॥ 72
॥
తాత్పర్యము: ఆ శంకరుని వల్ల
ఆయన వంశం (కులం) గొప్ప శోభను పొందింది. ఆయన తన ఉత్తమ ప్రవర్తన (శీలము) వల్ల
ప్రకాశించారు. ఆ శీలము విద్య వల్ల మరింత కాంతిని పొందింది. ఆ విద్య వినయం వల్ల మరీ
శోభిల్లింది.
వ్యాఖ్య: ఇది ఏకావలి (Ekavali) అలంకారం.
ఒకదాని వల్ల మరొకటి, దాని వల్ల ఇంకొకటి శోభించడం ఇక్కడ గొలుసుకట్టుగా
వర్ణించబడింది. కేవలం పాండిత్యం ఉంటే సరిపోదని, దానికి వినయం
తోడైనప్పుడే అది పరిపూర్ణమౌతుందని శంకరుల జీవితం ద్వారా కవి నిరూపించారు.
శ్లోకం 73
సుయశఃకుసుమోచ్చయః శ్రయ-ద్విబుధాలిర్గుణపల్లవోద్గమః ॥ అవబోధఫలః క్షమారసః సురశాఖీవ రరాజ సూరిరాట్ ॥ 73 ॥
తాత్పర్యము: పండితరాజైన
శంకరులు కల్పవృక్షం (సురశాఖీ) వలె
ప్రకాశించారు. అది ఎలాగంటే:
- ఆయన కీర్తి అనే పుష్పాలతో ఆ వృక్షం నిండి ఉంది.
- విద్వాంసులు (విబుధ) అనే తుమ్మెదలు (అలి) ఆయన్ని
ఆశ్రయించి ఉన్నాయి.
- సద్గుణాలు అనే చిగుళ్లు (పల్లవ) ఆ వృక్షానికి ఉన్నాయి.
- ఆత్మజ్ఞానం (అవబోధ) అనే ఫలము ఆ వృక్షం ఇస్తుంది.
- ఓర్పు (క్షమ) అనే రసంతో ఆ వృక్షం నిండి ఉంది.
వ్యాఖ్య: ఇందులో రూపక అలంకారం మరియు ఉపమాలంకారం మిళితమై
ఉన్నాయి. కల్పవృక్షం కోరిన కోర్కెలు తీరుస్తుంది, కానీ శంకరులనే
కల్పవృక్షం అంతకంటే గొప్పదైన 'మోక్షాన్ని' (అవబోధ ఫలం) ప్రసాదిస్తుంది.
శ్లోకం 74
న చ శేషమవీ న కాపిలీ గణితా కాణభుజీ న గీరపి ॥ ఫణితిష్వితరాసు కా కథా కవిరాజో గిరి చాతురీం జుషి ॥ 74
॥
తాత్పర్యము: కవిరాజైన
శంకరుల వాక్కులలోని చాతుర్యం ముందు, పతంజలి (శేష) ప్రోక్తమైన యోగశాస్త్రం లెక్కలోకి
రాదు; కపిల మహర్షి చెప్పిన సాంఖ్యశాస్త్రం (కాపిలీ) పనికిరాదు; కణాద మహర్షి
(కాణభుక్) చెప్పిన వైశేషిక శాస్త్రం కూడా తలవంచాల్సిందే. ఇక ఇతర సామాన్య వాక్కుల
గురించి చెప్పడమెందుకు?
వ్యాఖ్య: ఇది కావ్యార్థాపత్తి (Kavyarthapatti) అలంకారం. అంటే
- "చంద్రుడే ఆయన ముఖం ముందు ఓడిపోతే, ఇక తామరపూల గురించి చెప్పేదేముంది?"
అన్నట్లుగా, గొప్ప శాస్త్రాలే శంకరుల వాగ్ధాటి ముందు నిలబడలేనప్పుడు,
ఇతర చిన్న చిన్న వాదాలు గాలికి కొట్టుకుపోతాయని అర్థం.
శ్లోకం 75
భట్టభాస్కరవిమర్దదుర్దశా-మజ్జదాగమశిరఃకరగ్రహాః ॥ హంత శంకరగురోర్గిరః క్షర-న్త్యక్షరం కిమపి తద్రసాయనమ్ ॥ 75
॥
తాత్పర్యము: భట్టభాస్కరుడు
మొదలైన కుతర్కవాదుల దాడుల వల్ల, వేదాంత భావాలు (ఆగమ శిరః) అర్థం తెలియక అగాధమైన సముద్రంలో
మునిగిపోతున్న స్థితిలో ఉన్నప్పుడు... శంకర భగవత్పాదుల వాక్కులు (గిరః) ఆ వేదాలకు 'చేయూత'
(కరగ్రహాః) ఇచ్చి ఉద్ధరించాయి. ఆహా! ఆ శంకరుల మాటలు సాక్షాత్తు మృత్యువును
జయించే ఒక దివ్యమైన అమృత
రసాయనాన్ని (రసాయనమ్) కురిపిస్తున్నాయి.
ఆ వాక్కులు విన్న వారికి అక్షరమైన (నాశనం లేని) బ్రహ్మజ్ఞానం కలుగుతుంది.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
వాక్కును ఒక ఔషధంతో లేదా రసాయనంతో పోల్చారు.
- భట్టభాస్కరుడు: శంకరుల కాలంలో అద్వైతానికి విరుద్ధంగా వాదించిన
పండితుడు. ఆయన వాదనల వల్ల వేదాల అసలు అర్థం మరుగున పడిపోయింది.
- కరగ్రహాః: నీటిలో మునిగిపోతున్న వాడికి చేయి అందించి కాపాడినట్లు,
శంకరులు తన భాష్యాల ద్వారా వేదాలను కాపాడారు.
శ్లోకం 76
జాటాటంకజటాకుటీరవిహరన్నైలిమ్పకల్లోలినీ- క్షోణీశప్రియకృన్నవావతరణావష్టమ్భగుమ్ఫచ్ఛిదః ॥ గర్జన్తో౽వతరన్తి శంకరగురుక్షోణీధరేన్ద్రోదరా- ద్వాణీనిర్ఝరిణీఝరాః క ను భయం దుర్భీక్షుదుర్భిక్షతః ॥ 76
॥
తాత్పర్యము: శివుని జటలనే
చిన్న గుడిసెలో విహరిస్తున్న గంగానది, భగీరథుని కోరిక మేరకు భూమికి దిగివచ్చి ఎలాగైతే
లోకపు తాపాన్ని హరించిందో... అలాగే శంకర భగవత్పాదులనే హిమాలయ పర్వతం
(క్షోణీధరేన్ద్ర) నుండి
వెలువడుతున్న వాణీ ప్రవాహాలు (నిర్ఝరిణీఝరాః) గంభీరంగా గర్జిస్తూ భూమిపైకి దిగివస్తున్నాయి. ఈ జ్ఞాన గంగ
ప్రవహిస్తున్నప్పుడు, కుతర్కవాదులనే 'దుష్ట భిక్షువుల' (దుర్భీక్షు)
వల్ల కలిగే 'జ్ఞాన కరువు' (దుర్భిక్షత) భయం ఇక ఎవరికి ఉంటుంది? ఎవరికీ ఉండదు!
వ్యాఖ్య: ఇది అత్యంత
అద్భుతమైన రూపక అలంకారం.
- శంకరాచార్యులు = హిమాలయ పర్వతం.
- ఆయన వాక్కు = గంగానది.
- జ్ఞాన శూన్యత = కరువు (దుర్భిక్షం).
గంగానది ప్రవహించే చోట కరువు ఎలా ఉండదో, శంకరుల బోధనలు
ఉన్న చోట అజ్ఞానం అనే కరువు ఉండదు. ఆయన వాక్కులు భగీరథుని ప్రయత్నం వలె లోకోపకారం
కోసం వెలువడ్డాయి.
శ్లోకం 77
వారీ విత్తమతంగజస్య నగరీ బోధాత్మనో భూపతే- ద్దూరీభూతదురంతదుర్వదఝరీ హారీకృతా సూరిభిః ॥ చింతసంతతితూలవాతలహరీ వేదోల్లసచ్చాతురీ
సంసారాబ్ధితరీరుదేతి భగవత్పాదీయవాగ్వైఖరీ ॥ 77 ॥
తాత్పర్యము:
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వాగ్ వైఖరి (వాక్కుల నైపుణ్యం)
అద్భుతమైన శక్తి కలిగి ఉదయించింది (ఉదేతి). దానిని కవి ఈ క్రింది రూపకాలతో
వర్ణించారు:
- వారీ విత్తమతంగజస్య: అదుపు లేకుండా తిరిగే మనస్సు అనే మదగజాన్ని (మతంగజ)
బంధించే ఏనుగుల బంధశాల (వారీ) వంటిది.
- నగరీ బోధాత్మనో భూపతేః: జ్ఞానము (బోధ) అనే రాజు నివసించే
సురక్షితమైన నగరం వంటిది.
- దూరీభూతదురంతదుర్వదఝరీ: అంతం లేని కుతర్కవాదుల వాదాలనే ప్రవాహాలను (దుర్వదఝరీ)
దూరంగా పారద్రోలేది.
- హారీకృతా సూరిభిః: పండితులు (సూరిభిః) ఈ వాక్కులను ముత్యాల హారం వలె భక్తితో తమ కంఠాల్లో (కంఠస్థం చేసి) ధరిస్తారు.
- చింతసంతతితూలవాతలహరీ: లెక్కలేనన్ని చింతలు (విచారాలు) అనే దూది (తూల)
పింజలను ఎగురగొట్టే వేగవంతమైన
గాలి (వాతలహరీ) వంటిది.
- వేదోల్లసచ్చాతురీ: వేదాలలోని గూఢార్థాలను అత్యంత చాతుర్యంతో
వెలికితీసేది.
- సంసారాబ్ధితరీ: భయంకరమైన సంసార సముద్రాన్ని దాటించే నౌక (తరీ) వంటిది.
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'వైఖరి' అనే పదానికి ఉన్న విశేషార్థాన్ని వివరించారు.
వాక్కు పరా, పశ్యంతీ, మధ్యమా, వైఖరి అని నాలుగు రకాలు. ఇందులో బయటకు వినిపించే స్పష్టమైన
వాక్కును 'వైఖరి' అంటారు.
- భేదభాజి రూపకం: ఈ శ్లోకంలో మనస్సును ఏనుగుతో, జ్ఞానాన్ని
రాజుతో, చింతలను దూదితో పోల్చడం ద్వారా శంకరుల వాక్కు ఆయా
సమస్యలను ఎలా పరిష్కరిస్తుందో చెప్పారు.
- మోక్ష సాధనం: అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, సంసార
సముద్రాన్ని దాటడానికి ఆయన వాక్కే ఒక పటిష్టమైన నావ (నౌక) అని వర్ణించడం
ద్వారా అద్వైత బోధనల పరమార్థాన్ని కవి చాటిచెప్పారు.
శ్లోకం 78
కథాదర్పాత్సర్పత్కథకబుధకండూలరసనా- సనాలధఃపాతే
స్వయముదయమంత్రో వ్రతిపతేః ॥ నిగుంఫః
సూక్తీనాం నిగమశిఖరాంభోజసురభి- ర్జయత్యద్వైతశ్రీజయవిరుదఘంటాఘణఘణః
॥ 78 ॥
తాత్పర్యము: యతిశ్రేష్ఠుడైన
శంకరుల సూక్తి రచన (నిగుంఫః) సర్వోత్కృష్టంగా వెలుగొందుతోంది (జయతి). దానిని కవి ఈ
విధంగా వర్ణించారు:
- వాది నిగ్రహం: తమ పాండిత్య గర్వంతో విర్రవీగే కుతర్కవాదుల (కథకబుధ)
దురద పుట్టే నాలుకలను (కండూల రసనా) వాటి వేర్లతో సహా పడగొట్టే "స్తంభన మంత్రం" వలె ఆయన వాక్కు పనిచేస్తుంది.
- వేదాంత సౌరభం: ఉపనిషత్తులు (నిగమశిఖర) అనే పద్మాల నుండి వెలువడే
దివ్య పరిమళం (సురభి) వంటిది ఆయన వాక్కు.
- అద్వైత విజయం: అద్వైత లక్ష్మి యొక్క విజయ వైభవాన్ని చాటిచెప్పే జయఘంటా నాదం (ఘణఘణః) వలె ఆయన సూక్తులు లోకమంతా ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య: ఇందులో మాలా రూపక అలంకారం ఉపయోగించబడింది.
శంకరుల వాక్కు ఒకవైపు శత్రువుల (వాదుల) గర్వాన్ని అణచే మంత్రంలా ఉంటే, మరోవైపు
భక్తులకు జ్ఞాన పరిమళాన్ని పంచే పద్మంలా ఉంది. ఆయన అద్వైత సిద్ధాంతం విజయవంతంగా
స్థాపించబడిందని చెప్పడానికి 'ఘంటా నాదం' అనే పదాన్ని వాడారు.
శ్లోకం 79
కస్తూరీఘనసారసౌరభపరీరంభప్రియంభావుకా- స్తాపోన్మేషముషో
నిశాకరకరాహంకారకులంకషాః ॥ ద్రాక్షామాక్షికశర్కరామధురిమగ్రామావిసంవాదినో వ్యాహారా మునిశేఖరస్య న కథంకారం ముదం కుర్వతే ॥ 79 ॥
తాత్పర్యము: మునిశ్రేష్ఠుడైన
శంకరుల పలుకులు (వ్యాహారాః) ఎవరికి మాత్రం ఆనందాన్ని కలిగించవు? (అందరికీ
కలిగిస్తాయి). ఎందుకంటే ఆ వాక్కులు:
- సుగంధ భరితాలు: కస్తూరి మరియు పచ్చకర్పూరం (ఘనసార) కలిసినట్లుగా పరిమళ
భరితంగా ఉంటాయి.
- తాపత్రయ హరాలు: సంసార తాపాన్ని హరించివేస్తాయి.
- చల్లనివి: చంద్రకిరణాల (నిశాకరకర) గర్వాన్ని కూడా అణచివేసేంత
చల్లదనాన్ని (శాంతిని) ప్రసాదిస్తాయి.
- అత్యంత మధురాలు: ద్రాక్షా పండ్లు, తేనె
(మాక్షిక), చక్కెర - వీటి తీపిని మించిపోయి, ఒక కొత్త రకమైన అలౌకిక మాధుర్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
వ్యాఖ్య: వ్యాఖ్యాత
ఇక్కడ 'నిశాకరకరాహంకారకులంకషాః' అనే పదానికి విశేషార్థం చెప్పారు. చంద్రకిరణాలు కేవలం బాహ్య
తాపాన్ని తగ్గిస్తాయి, కానీ శంకరుల వాక్కులు అంతర్గత తాపాన్ని (అజ్ఞానాన్ని) కూడా
పోగొట్టి పరమానందాన్ని ఇస్తాయి. అందుకే అవి చంద్రునికంటే గొప్పవని భావం.
శ్లోకం 80
అద్వైతే పరిముక్తకణ్ఠకపథే కైవల్యఘంటాపథే స్వార్హపూర్వికదుర్వికల్పరహితప్రాజ్ఞాధ్వనీనాకులే ॥ ప్రస్కందన్మకరందబృందకుసుమస్రక్తోరణప్రక్రియా- మాచార్యస్య వితన్వతే నవసుధాసిక్తాః స్వయం సూక్తయః ॥ 80
॥
తాత్పర్యము:
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల సూక్తులు (ఉపదేశాలు) అద్వైతమనే మోక్ష సామ్రాజ్య రాజమార్గంలో (కైవల్యఘంటాపథే) అలంకరించబడిన తోరణాల వలె ఉన్నాయి. ఆ అద్వైత మార్గం ఎటువంటిదంటే:
- పరిముక్తకణ్ఠకపథే: కుతర్కవాదులు, భేదవాదులు అనే ముళ్లు
(కంటక) లేని అత్యంత సుగమమైన మార్గము.
- ప్రాజ్ఞాధ్వనీనాకులే: అహంకారం మరియు దుష్ట ఆలోచనలు (దుర్వికల్ప) లేని
జ్ఞానులనే బాటసారులతో (అధ్వనీన) ఈ మార్గం నిరంతరం కిక్కిరిసి ఉంటుంది.
- నవసుధాసిక్తాః: శంకరుల సూక్తులు అప్పుడే కురిసిన అమృతంతో తడిసినట్లు
అత్యంత మధురంగా ఉంటాయి.
- తోరణప్రక్రియామ్: మకరందం (తేనె) కారుతున్న తాజా పూల దండలతో కట్టిన
తోరణాల వలె, ఆయన సూక్తులు ఈ మోక్ష మార్గాన్ని అలంకరిస్తూ భక్తులకు
స్వాగతం పలుకుతున్నాయి.
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'ఘంటాపథం' మరియు 'అధ్వనీన'
పదాలను అద్భుతంగా వివరించారు:
- కైవల్య ఘంటాపథం: 'ఘంటాపథం'
అంటే ఏనుగులు, రథాలు నడవగలిగే
వెడల్పైన రాజమార్గం. అద్వైతం అనేది కేవలం ఒక వాదం కాదు, అది మోక్షానికి వెళ్లే విశాలమైన రాజమార్గం అని భావం.
- అహంకార రాహిత్యం: ఈ మార్గంలో ప్రయాణించే బాటసారులు (జ్ఞానులు)
"నేను గొప్పవాడిని" అనే అహంకారం (అహం పూర్విక) లేనివారు. కేవలం
అణకువ, వివేకం కలిగిన వారే ఈ మార్గంలో నడవగలరు.
- రూపక అలంకారం: శంకరుల సూక్తులను పూల తోరణాలతో పోల్చడం ద్వారా,
ఆయన భాష్యాలను చదవడం అనేది మోక్ష మార్గంలో పండుగలాంటి
అనుభూతినిస్తుందని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకం 81
దూరోత్సారితదుష్టపాంసుపటలీదుర్నీతయో౽నీతయో వాతా దేశికవాఙ్మయాః శుభగుణగ్రామాలయా మాలయః ॥ ముష్ణంతి శ్రమముల్లసత్పరిమలశ్రీమేదురా మే దురా- యాసస్యా౽౽ధిహవిర్భుజో భవమయే ధీప్రాంతరే ప్రాంతరే ॥ 81
॥
తాత్పర్యము:
ఆచార్య శంకరుల వాక్కులు (దేశికవాఙ్మయాః) మలయ మారుతాల వలె (మాలయః వాతాః) వీస్తూ,
నా (కవి) యొక్క సంసార తాపాన్ని హరిస్తున్నాయి. ఆ వాక్కులనే గాలులు
ఎటువంటివంటే:
- దూరోత్సారితదుష్టపాంసుపటలీ: దారిలో అడ్డువచ్చే దుమ్ము ధూళిని (దుష్ట పాంసు) గాలులు
ఎలాగైతే ఊడ్చివేస్తాయో, ఈ వాక్కులు కుతర్కవాదుల దుర్నీతులను (దుర్నీతయః) అలా
దూరంగా నెట్టివేస్తాయి.
- అనీతయః: అతివృష్టి, అనావృష్టి వంటి 'ఈతి' బాధలు లేని ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని ఇవి కల్పిస్తాయి.
- శుభగుణగ్రామాలయాః: మలయ మారుతాలు చల్లదనం, మందగమనం
వంటి మంచి గుణాలకు నిలయమైనట్లు, ఈ వాక్కులు ప్రసాద
గుణం వంటి కావ్య గుణాలకు, సద్గుణాలకు ఆలయాలు.
- ఉల్లసత్పరిమలశ్రీమేదురా: వికసించిన పూల సువాసనలతో నిండిన గాలుల వలె, ఈ వాక్కులు జ్ఞానమనే పరిమళంతో నిండి హృదయానికి
హాయినిస్తాయి.
- భవమయే ధీప్రాంతరే ప్రాంతరే: సంసారమనే భయంకరమైన అడవిలో (ప్రాంతరే), బుద్ధి అనే శూన్య ప్రదేశంలో, మనోవేదన
(ఆధి) అనే కార్చిచ్చు (హవిర్భుజః) దహిస్తుండగా... అలసిపోయిన నాకు ఈ వాక్కులు
చల్లని గాలులై నా శ్రమను (కష్టాన్ని) పోగొడుతున్నాయి.
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు:
ఈ శ్లోకంలో కవి రూపక అలంకారం మరియు శ్లేష
అలంకారాన్ని అద్భుతంగా ఉపయోగించారు.
- మలయ మారుతం vs శంకర
వాక్కు: మలయ పర్వతం నుండి
వచ్చే గాలి శరీరానికి చల్లదనాన్ని ఇస్తే, శంకరుల
వాక్కు ఆత్మకు శాంతిని ఇస్తుంది.
- సంసారారణ్యం: లోకంలో దారి తప్పిన బాటసారి అడవిలో ఎండకు, మంటలకు ఎలా తపిస్తాడో, సంసారంలో
మానవుడు కూడా చింతలనే మంటలకు అలా తపిస్తాడు. అప్పుడు శంకరుల ఉపదేశం ఒక చల్లని
మలయ మారుతంలా వచ్చి రక్షిస్తుంది.
- మేదుర: 'మేదుర' అంటే స్నిగ్ధమైన లేదా దట్టమైన అని అర్థం. ఆయన వాక్కులు
దయతో, జ్ఞానంతో నిండి నిబిడీకృతమై ఉన్నాయని భావం.
శ్లోకం 82
నృత్యన్త్యా రసనాగ్రసీమని గిరాం దేవ్యాః కిమజ్ఘ్రికణ- న్మఞ్జీరోర్జితసిఞ్జితాన్యుత నితమ్బాలమ్బికాఞ్చీరవాః ॥ కిం వల్గత్కరపద్మకఙ్కణఝణత్కారా ఇతి శ్రీమతః శఙ్కామఙ్కురయన్తి శంకరకవేః సద్యుక్తయః సూక్తయః ॥ 82 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల జిహ్వాగ్రం (నాలుక చివర) పై సరస్వతీ దేవి (గిరాం దేవి) నిరంతరం నృత్యం
చేస్తూ ఉంటుంది. ఆయన పలికే ప్రతి సూక్తి (మంచి మాట) వింటుంటే - అది నృత్యం
చేస్తున్న ఆ సరస్వతీ దేవి పాదాల గజ్జెల (మంజీర) మధుర శబ్దమా? లేక ఆమె
మొలనూలు (కాంచీ) చేసే సవ్వడినా? లేక ఆమె హస్తాలలోని కంకణాలు (కంకణ) చేసే ఝణత్కారాలా?
అనే సందేహం కలుగుతోంది. ఆయన సూక్తులు అంతటి నాద మాధుర్యం కలిగి ఉన్నాయని భావం.
వ్యాఖ్య: ఇందులో సందేహ అలంకారం మరియు ఉత్ప్రేక్ష ఉన్నాయి.
శంకరుల వాక్కులు వినడానికి ఎంత ఇంపుగా ఉంటాయో చెప్పడానికి, కవి వాటిని
సరస్వతీ దేవి ఆభరణాల శబ్దాలతో పోల్చారు. ఆయన వాక్కు కేవలం అర్థవంతమే కాదు, అది ఒక దివ్య
సంగీతంలా శ్రవణానందాన్ని కలిగిస్తుంది.
శ్లోకం 83
వర్షారమ్భవిజృమ్భమాణజలముగ్గమ్భీరఘోషోపమో వాత్యాతూర్ణవిఘూర్ణదర్ణవపయఃకల్లోలదర్పాపహః ॥ ఉన్మీలన్నవమల్లికాపరిమలాహన్తానిహన్తా నిరా- తఙ్కః శంకరయోగిదేశికగిరాం గుమ్ఫః సముజ్జృమ్భతే ॥ 83 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకరయోగి
దేశికుల వాక్ ప్రవాహం (గిరాం గుమ్ఫః) అత్యంత వైభవంగా ప్రకాశిస్తోంది. ఆ వాక్కులు:
- గంభీరత: వర్షాకాలం ఆరంభంలో గర్జించే మేఘాల (జలముక్) గంభీర
ధ్వని వంటివి.
- శక్తి: సుడిగాలి (వాత్యా) వల్ల ఉవ్వెత్తున లేచే సముద్రపు
కెరటాల (కల్లోల) గర్వాన్ని కూడా అణచివేసేంతటి శక్తివంతమైనవి.
- పరిమళం: అప్పుడే వికసించిన మల్లెపూల (నవమల్లికా) సువాసన యొక్క
అహంకారాన్ని సైతం అణచివేసేంతటి దివ్య పరిమళం (జ్ఞాన పరిమళం) కలిగినవి.
- నిర్భీతి: ఎటువంటి భయం లేనివి (నిరాతంకః) మరియు సత్యం వైపు
నడిపించేవి.
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంతో
శంకరుల వాక్కుల యొక్క మూడు గుణాలను కవి వివరించారు:
- ధ్వని: మేఘ గర్జనలాంటి గంభీరత.
- ప్రభావం: సముద్రం కంటే గొప్పదైన శక్తి.
- సుగంధం: మల్లెపూల కంటే స్వచ్ఛమైన జ్ఞాన పరిమళం.
శ్లోకం 84
హృద్యా పద్యవినాకృతా ప్రశమితావిద్యా౽మృషోద్యా సుధా స్వాద్యా మాద్యదరాతిచోద్యభిదురా౽భేద్యా నిషద్యాయితా ॥ విద్యానామనఘోద్యమా సుచరితా సాద్యాపదుద్యాపినీ పద్యా ముక్తిపదస్య సా౽ద్య మునివాఙ్నుద్యాదనాద్యా రుజః ॥ 84
॥
తాత్పర్యము:
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల దివ్యమైన వాక్కు (భాష్య రూపమైన వాణి)
మనలోని అనాదిగా వస్తున్న అజ్ఞానమనే వ్యాధులను (అనాద్యా రుజః) నశింపజేయుగాక! ఆ ముని
వాక్కు ఎటువంటిదంటే:
- హృద్యా పద్యవినాకృతా: శ్లోకాలు (పద్యాలు) లేని గద్య రూపంలో ఉన్నప్పటికీ,
అది హృదయానికి ఎంతో ఇంపుగా ఉంటుంది.
- ప్రశమితావిద్యా: అజ్ఞానాన్ని (అవిద్యను) పూర్తిగా శాంతింపజేసేది.
- అమృషోద్యా: ఎన్నటికీ అబద్ధం కానిది, అంటే పరమ
సత్యాన్ని (బ్రహ్మమును) బోధించేది.
- సుధాస్వాద్యా: అమృతం వలె మధురమైన అనుభూతిని ఇచ్చేది.
- మాద్యదరాతిచోద్యభిదురా: గర్వంతో విర్రవీగే శత్రువుల (కుతర్కవాదుల) ప్రశ్నలనే
పర్వతాలను పిండి చేసే వజ్రాయుధం
(భిదురా) వంటిది.
- అభేద్యా: ఎటువంటి తర్కంతోనూ భేదించలేని (ఖండించలేని) పటిష్టమైన
సిద్ధాంతం కలది.
- నిషద్యాయితా విద్యానామ్: సకల విద్యలకు ఒక సంత లేదా అంగడి (ఆపణ) వంటిది. అంటే అన్ని విద్యలు అక్కడ లభిస్తాయి.
- అనఘోద్యమా సుచరితా: దోషం లేని ప్రయత్నము, పవిత్రమైన
చరిత్ర కలది.
- సాద్యాపదుద్యాపినీ: కారణాలతో కూడిన ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక,
ఆదిదైవిక తాపాలను (ఆపదలను) సమూలంగా ఉన్మూలించేది.
- పద్యా ముక్తిపదస్య: మోక్షము అనే స్థానానికి చేరుకోవడానికి సుగమమైన బాట (పద్ధతి) వంటిది.
వ్యాఖ్య మరియు విశేషాలు:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'మునివాక్కు' యొక్క
విశిష్టతను అద్భుతంగా వివరించారు:
- గద్య మాధుర్యం: సాధారణంగా పద్యాలు వినడానికి బాగుంటాయి. కానీ శంకరుల
భాష్యాలు గద్యంలో ఉన్నా, అవి పద్యాల కంటే ఎక్కువ హృద్యంగా (మనసుకు నచ్చేలా)
ఉంటాయి.
- వజ్రాయుధం (భిదురా): ఇంద్రుని వజ్రాయుధం పర్వతాల రెక్కలను ఎలా
కత్తిరించిందో, శంకరుల వాక్కులు ప్రతివాదుల కుతర్కాలను అలా ముక్కలు
చేస్తాయి.
- అనాది రుజః: అజ్ఞానాన్ని ఒక దీర్ఘకాలిక వ్యాధిగా వర్ణించారు.
సంసారంలో పుట్టడం, గిట్టడం అనే ఈ వ్యాధికి శంకరుల వాక్కే సరైన మందు.
శ్లోకం 85
ఆయాసస్య నవాఙ్కురం ఘనమనస్తాపస్య బీజం నిజం క్లేశానామపి పూర్వరఙ్గమలఘుప్రస్తావనాడిణ్డిమమ్ ॥ దోషాణామనృతస్య కార్మణమసచ్చిన్తాతతేర్నిష్కుటం దేహాదౌ మునిశేఖరోక్తిరతులా౽హఙ్కారముత్కృన్తతి ॥ 85 ॥
తాత్పర్యము: మునిశ్రేష్ఠుడైన
శంకరుల సాటిలేని వాక్కు (శ్రీశంకర భాష్యం), దేహాదుల పట్ల
మనిషికి ఉండే అహంకారాన్ని సమూలంగా
నశింపజేస్తుంది (ఉత్కృన్తతి). ఆ అహంకారం ఎటువంటిదంటే:
- ఆయాసస్య నవాఙ్కురమ్: అది మనకు కలిగే శ్రమలకు, అలసటలకు
మొలకెత్తుతున్న 'కొత్త అంకురం'.
- మనస్తాపస్య బీజమ్: గడ్డకట్టిన మనోవ్యాధికి (దుఃఖానికి) అది అసలైన 'బీజం' (విత్తనం).
- క్లేశానాం పూర్వరఙ్గమ్: జీవితంలో కలిగే కష్టాలనే నాటకానికి అది 'పూర్వరంగం' (మొదటి వేదిక).
- దోషాణాం ప్రస్తావనాడిణ్డిమమ్: రాగద్వేషాలనే దోషాల నాటక ప్రారంభాన్ని చాటిచెప్పే 'ఢంకా' (డిండిమము) వంటిది.
- అనృతస్య కార్మణమ్: అబద్ధాలనే మంత్రతంత్రాలను ప్రయోగించే 'మూల కర్మ'.
- అసచ్చిన్తాతతేర్నిష్కుటమ్: చెడు ఆలోచనలనే మొక్కలు పెరిగే 'ఇంటి
వెనుక తోట' (నిష్కుటం).
వ్యాఖ్య: అహంకారం అనేది
సమస్త అనర్థాలకు మూలమని, అది దేహంపై మమకారాన్ని పెంచి మనల్ని సంసారంలో బంధిస్తుందని
కవి వర్ణించారు. శంకరుల బోధనలు ఈ అహంకారాన్ని నశింపజేసి ఆత్మజ్ఞానాన్ని
కలిగిస్తాయి. ఇక్కడ రూపక అలంకారం ద్వారా అహంకారాన్ని ఒక విషవృక్షంతో లేదా ఒక అరిష్ట నాటకంతో
పోల్చారు.
శ్లోకం 86
తథాగతపథాహృతక్షపణకప్రథాలక్షణ- ప్రతారణహతానువర్త్యఖిలజీవసంజీవినీ
॥ హరత్యతిదురత్యయం భవభయం గురూక్తిర్నృణా- మనాధునికభారతీజరఠశుక్తిముక్తామణిః ॥ 86 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ గురువుల
(శంకరుల) వాక్కు, మనుషుల యొక్క దాటశక్యం కాని సంసార భయాన్ని
(భవభయం) హరిస్తుంది. ఆ వాక్కు ఎటువంటిదంటే:
- సంజీవినీ: బౌద్ధులు (తథాగత), జైనులు
(క్షపణక) వంటి నాస్తికుల కుతర్కాలనే మోసపూరిత మార్గాల్లో పడి నశించిపోతున్న
జీవులందరినీ కాపాడే 'సంజీవని' వంటిది.
- ముక్తామణిః: అనాదియైన వేదమాత (భారతీ) అనే ముసలి ముత్యపు చిప్పలో
(జరఠ శుక్తి) పుట్టిన అత్యంత ప్రశస్తమైన 'ముత్యము' (ముక్తామణి) వంటిది.
వ్యాఖ్య: బౌద్ధ, జైన మతాల
ప్రభావంతో వేద మార్గం మరుగున పడిపోయిన సమయంలో, శంకరులు వచ్చి
అద్వైత సిద్ధాంతం ద్వారా ప్రజలకు దిశానిర్దేశం చేశారు. వేదాల సారాంశమే శంకరుల
వాక్కు అని చెప్పడానికి 'ముత్యము - ముత్యపు చిప్ప' ఉదాహరణను
వాడారు. ఆయన వాక్కులు చచ్చిన వారిని బతికించే సంజీవని లాంటివని కవి కొనియాడారు.
శ్లోకం 87
ఝంఝామారుతవేల్లితామరధునీకల్లోలకోలాహల-
ప్రాగ్భారైకసగర్భనిర్భరజరీజృమ్భద్వచోనిర్ఝరాః ॥ నైకాలీకమతాలిధూలిపటలీమర్మచ్ఛిదః
సద్గురో- రుద్యద్దుర్మతిధర్మదుర్కృతమశాంతిం నికృంతంతి నః ॥ 87
॥
తాత్పర్యము: సద్గురువులైన
శంకరుల వాక్కులనే ప్రవాహాలు (వచోనిర్ఝరాః) మాలోని అశాంతిని నశింపజేయుగాక! ఆ వాక్కులు ఎటువంటివంటే:
- గంభీరత: సుడిగాలితో (ఝంఝామారుత) అల్లకల్లోలమైన గంగానది
(అమరధునీ) చేసే భయంకరమైన కోలాహలం వంటి గంభీరత కలిగినవి.
- శక్తి: అనేక అసత్య మతాలనే (అలీకమత) ధూళి మేఘాలను చిన్నాభిన్నం
చేసే శక్తి కలవి.
- ప్రభావం: అజ్ఞానం వల్ల కలిగే దుర్మతిని, దానివల్ల
కలిగే అశాంతిని ఇవి సమూలంగా నశింపజేస్తాయి.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
వాక్కును గంగానది ప్రవాహంతో పోల్చారు. గంగానది ప్రవాహం మురికిని ఎలా
కడిగివేస్తుందో, శంకరుల వాక్కులు అజ్ఞానమనే మురికిని, కుతర్కవాదులనే
ధూళిని అలా తుడిచివేస్తాయి. ఇందులో రూపక అలంకారం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది.
శ్లోకం 88
ఉన్మీలన్నవమల్లిసౌరభపరీరంభప్రియం భావుకా మందారద్రుమరందబృందవిలుఠన్మాధుర్యధుర్యా గిరః ॥ ఉద్గీర్ణా గురుణా విపారకరుణావారాకరేణాదరాత్- సంచేతో రమయంతి హంత మదయంత్యామోదయంతి ద్రుతమ్ ॥ 88 ॥
తాత్పర్యము: అపారమైన కరుణకు
సముద్రం వంటివారైన (విపారకరుణావారాకరేణ) శంకర గురువులు ఆదరంతో పలికిన ఈ పలుకులు
(గిరః) సజ్జనుల మనస్సులను అలరిస్తున్నాయి. ఈ వాక్కులు ఎటువంటివంటే:
- సౌరభం: వికసిస్తున్న మల్లెపూల (నవమల్లి) సువాసన కౌగిలింత కంటే
మధురమైనవి.
- మాధుర్యం: కల్పవృక్షాలైన మందార వృక్షాల పూల మకరందంలో (మరంద)
మునిగితేలే తీపి కంటే గొప్పవి.
- ఆనందం: ఇవి చిత్తాన్ని రంజింపజేస్తాయి (రమయంతి), పరవశింపజేస్తాయి (మదయంతి), మరియు
వెంటనే పరమానందాన్ని కలిగిస్తాయి (ఆమోదయంతి).
వ్యాఖ్య: శంకరులను కరుణా
సముద్రుడిగా వర్ణించడం ఇక్కడ విశేషం. ఆయన వాక్కులు కేవలం జ్ఞానాన్ని మాత్రమే కాదు,
ఒక రకమైన దివ్య మధురిమను కూడా కలిగి ఉంటాయని కవి భావం. ఇది దీపక అలంకారానికి ఉదాహరణ.
శ్లోకం 89
ధారావాహిసుఖానుభూతిమునివాగ్ధారాసుధారాశిషు క్రీడన్ ద్వైతివచఃసు కః పునరనుక్రీడేత మూఢేతరః ॥ చిత్రం కాంచనమమ్బరం పరిదధత్ చిత్తే విధత్తే ముహుః కంచిత్ కంచరదుష్పటచ్చరజరత్ కన్థానుబద్ధాదరమ్ ॥ 89 ॥
తాత్పర్యము: నిరంతర
సుఖానుభూతిని కలిగించే మునిశ్రేష్ఠుడైన శంకరుల వాక్ ప్రవాహమనే అమృత సముద్రంలో (సుధారాశిషు) క్రీడించే ఏ
వివేకి (మూఢేతరః) అయినా, తిరిగి ద్వైతుల యొక్క అల్పమైన మాటలలో క్రీడిస్తాడా? అంటే
క్రీడించడు. దీనికి ఉదాహరణ: ఒక వ్యక్తి చిత్రవిచిత్రమైన బంగారు
వస్త్రాలను (కాంచనమ్ అమ్బరమ్) ధరించిన తర్వాత, తిరిగి
మురికిగా ఉన్న పాత చిరిగిన గుడ్డలతో కుట్టిన కంతను (జరత్
కన్థా) ధరించడానికి ఇష్టపడతాడా? ఎన్నటికీ
ఇష్టపడడు.
వ్యాఖ్య: ఇందులో రూపకము మరియు అర్థాంతరన్యాస అలంకారాలు ఉన్నాయి.
- బంగారు వస్త్రం = శంకరుల అద్వైత వాక్కు.
- చిరిగిన గుడ్డల కంత = ద్వైత వాదుల కుతర్కాలు. జ్ఞానోదయం కలిగిన వాడు అశాశ్వతమైన భేద వాదాల వైపు మరలి
చూడడని దీని సారాంశం.
శ్లోకం 90
తత్తాదృక్షమునిక్షపాకరవచః శిక్షాసపక్షాశయః క్షారం క్షీరముదీక్షతే బుధజనో న క్షౌద్రమాకాఙ్క్షతి ॥ రూక్షాం క్షేపయతి క్షితౌ ఖలు సీతాం నేక్షుం క్షణం ప్రేక్షతే ద్రాక్షాం నాపి దిదృక్షతే న కదలీం క్షుద్రాం జిఘృక్షత్యలమ్
॥ 90 ॥
తాత్పర్యము: చంద్రుని వంటి
ఆ మునిశ్రేష్ఠుని (శంకరుల) వాక్కులనే అమృతాన్ని సేవించి, ఆ బోధనల పట్ల
స్థిరమైన నిశ్చయం కలిగిన విద్వాంసుడు (బుధజనః) లోకంలోని ఇతర తీపి పదార్థాలను ఇలా
భావిస్తాడు:
- పాలు (క్షీర): ఉప్పగా (క్షారం) ఉన్నట్లు భావిస్తాడు.
- తేనె (క్షౌద్ర): దానిపై ఏమాత్రం కోరిక (ఆకాంక్ష) ఉండదు.
- చక్కెర (సీతా): అది గరుకుగా (రూక్షాం) ఉందని నేలపాలు చేస్తాడు.
- చెరుకు (ఇక్షు): కన్నెత్తి కూడా చూడడు.
- ద్రాక్ష మరియు అరటి (కదలీ): ఇవి చాలా అల్పమైనవి (క్షుద్రాం) అని వాటిని
స్వీకరించడానికి ఇష్టపడడు.
వ్యాఖ్య: ఇది ప్రతీప అలంకారం. లోకంలో పాలు,
తేనె, ద్రాక్షలు అత్యంత మధురమైనవిగా భావిస్తారు. కానీ శంకరుల
అద్వైత వాక్యామృతాన్ని చవిచూసిన వారికి ఈ ప్రాపంచిక రుచులు రుచించవు. ఆత్మజ్ఞానం
ఇచ్చే ఆనందం ముందు ఇవన్నీ నిస్సారమైనవి అని కవి చమత్కారంగా చెప్పారు.
శ్లోకం 91
విక్రీతా మధునా నిజా మధురతా దత్తా ముదా ద్రాక్షయా క్షారః పాత్రధియా పితా యుధి జితాలబ్ధా బలాదిక్షుతః ॥ న్యస్తా చోరభయేన హంత సుధయా యత్రైతతద్గిరాం మాధుర్యస్య సమృద్ధిరద్భుతతరా నాన్యత్ర సా వీక్ష్యతే ॥ 91
॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల వాక్కులలోని మాధుర్యం (తీపి) ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో కవి ఉత్ప్రేక్ష
చేస్తున్నారు:
- తేనె (మధు): తన తీపిని ఈ వాక్కులకు అమ్ముకుంది.
- ద్రాక్ష: సంతోషంతో తన మాధుర్యాన్ని వీరికి దానం ఇచ్చింది.
- పాలు (క్షీర): తగిన పాత్ర దొరికిందని తన సారాన్ని ఇందులో నింపింది.
- చెరుకు (ఇక్షు): యుద్ధంలో ఓడిపోయి తన తీపిని బలాత్కారంగా ఈ వాక్కులకు
సమర్పించుకుంది.
- అమృతం (సుధ): దొంగల భయంతో (చోరభయేన) తన మాధుర్యాన్ని ఈ వాక్కులలో
దాచుకుంది. అందుకే శంకరుల
వాక్కులలో ఉన్నంత అద్భుతమైన మాధుర్యం లోకంలో మరెక్కడా కనిపించదు.
శ్లోకం 92
కర్పూరేణ రుణీకృతం మృగమదేనాధీత్య సంపాదితం మల్లీభిశ్చిరసేవనాదుపగతం క్రీతం తు కాశ్మీరజైః ॥ ప్రాప్తం చోరతయా పటీరతరుణా యత్సౌరభం తద్గిరా- మక్షయ్యం మహితస్య తస్య మహిమా ధన్యో౽యమన్యాదృశః ॥ 92 ॥
తాత్పర్యము: శంకరుల వాక్కుల
పరిమళం (సౌరభం) గురించి కవి వర్ణన:
- కర్పూరం: ఈ వాక్కుల దగ్గర అప్పు (రుణం) తీసుకుని సువాసన
పొందింది.
- కస్తూరి (మృగమద): ఈ వాక్కుల దగ్గర శిష్యురాలిగా చేరి విద్యను అభ్యసించి
(అధీత్య) పరిమళాన్ని సంపాదించింది.
- మల్లెపూలు (మల్లీ): ఈ వాక్కులను చిరకాలం సేవించి ఆ సువాసనను పొందాయి.
- కుంకుమపువ్వు (కాశ్మీరజ): వెల ఇచ్చి కొనుక్కుంది.
- చందన వృక్షం (పటీరతరు): దొంగతనంగా ఈ వాక్కుల పరిమళాన్ని అపహరించింది. ఇంతటి అక్షయమైన మహిమ గల ఆ శంకర గురువుల వాణి అత్యంత
ధన్యమైనది మరియు లోకోత్తరమైనది.
శ్లోకం 93
అప్సాం దృప్తం సులిప్తం చిరతరమచరం క్షీరమద్రాక్షమిక్షుం సాక్షాద్ద్రాక్షామజక్షం మధురసమధయం ప్రావిందం మరందమ్ ॥ మోచామాచామమన్యో మధురిమగరిమా శంకరాచార్యవాచా- మాచాంతో హంత కిం తైరలమపి చ సుధాసారసీ సారసీనామ్ ॥ 93
॥
తాత్పర్యము: "నేను ఎన్నో
తీపి పదార్థాలను రుచి చూశాను" అని కవి చెబుతున్నారు: నేను నెయ్యిని
(అప్సాం) తిన్నాను, పాలు (క్షీర) తాగాను, చెరుకు రసాన్ని
చూశాను, ద్రాక్ష పండ్లను తిన్నాను, తేనెను
ఆస్వాదించాను, మకరందాన్ని పొందాను, అరటి పండును
(మోచా) తిన్నాను. కానీ, శంకరాచార్యుల వాక్కులలోని మాధుర్యం ఒక్కసారి రుచి చూసిన తర్వాత (ఆచాంతః), ఇవన్నీ నాకు
వ్యర్థంగా అనిపిస్తున్నాయి. ఆ వాక్కుల ముందు అమృతపు సరస్సు (సుధాసారసీ) కూడా
అల్పమైనదే!
శ్లోకం 94
సంతప్తానాం భవదవథుభిః స్ఫారకర్పూరవృష్టి- ర్ముక్తాయష్టిః ప్రకృతివిమలా మోక్షలక్ష్మీమృగాక్ష్యాః ॥ అద్వైతాత్మానవధికసుఖాసారకాసారహంసీ బుద్ధేః
శుద్ధ్యై భవతు భగవత్పాదదివ్యోక్తిధారా ॥ 94 ॥
తాత్పర్యము: సంసార
తాపత్రయాలనే వేడితో (భవదవథుభిః) తపిస్తున్న వారికి, భగవత్పాదులైన
శంకరుల దివ్య వాక్ ప్రవాహం (ఉక్తిధారా) మనోశుద్ధిని ప్రసాదించుగాక! ఆ వాక్కులు
ఎటువంటివంటే:
- కర్పూరవృష్టి: మండే ఎండలో తపిస్తున్న వారికి కురిసే చల్లని కర్పూర
వర్షం వంటివి.
- ముక్తాయష్టి: మోక్షలక్ష్మి అనే సుందరాంగి ధరించే స్వచ్ఛమైన ముత్యాల
హారం (ముక్తాయష్టి) వంటివి.
- కాసారహంసీ: అద్వైత ఆత్మజ్ఞానం అనే అపార సుఖంతో నిండిన సరస్సులో
(కాసార) విహరించే 'రాజహంస' వంటివి.
వ్యాఖ్య: ఇందులో రూపక అలంకారం ద్వారా శంకరుల
వాక్కులు మనసును ఎలా ప్రశాంతపరుస్తాయో వివరించబడింది. సంసార తాపం నిప్పులాంటిదైతే,
శంకరుల వాక్కు చల్లని కర్పూరం వంటిదని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకం 95
ఆమ్నాయాన్తాలవాలా విమలతరసురేశాదిసూక్తామ్బుసిక్తా కైవల్యాశాపలాశా విబుధజనమనః సాలజాలాధిరూఢా ॥ తత్త్వజ్ఞానప్రసూనా స్ఫురదమృతఫలా సేవనీయా ద్విజైర్యా సా మే సోమావతంసావనరగురువచోవల్లిరస్తు ప్రశస్త్యై ॥ 95
॥
తాత్పర్యము: చంద్రుడిని
శిరస్సున ధరించిన పరమశివుని అవతారమైన శంకర గురువుల వాక్కు అనే కల్పవల్లి (వచోవల్లి - తీగ) నాకు
శ్రేయస్సును (ప్రశస్త్యై) చేకూర్చుగాక! ఆ జ్ఞాన లత ఎటువంటిదంటే:
- ఆమ్నాయాన్తాలవాలా: వేదాంతము (ఉపనిషత్తులు) అనే పాదులో (ఆలవాల) ఇది
పుట్టింది.
- సూక్తామ్బుసిక్తా: సురేశ్వరాచార్యుల వంటి శిష్యుల విమలమైన వ్యాఖ్యలు అనే
నీటితో (అమ్బు) ఇది తడపబడింది.
- కైవల్యాశాపలాశా: మోక్షం (కైవల్య) అనే దిశలే దీనికి ఆకులు (పలాశ).
- సాలజాలాధిరూఢా: పండితుల (విబుధజన) మనస్సులనే సాల వృక్షాలను అల్లుకుని
ఇది పైకి ప్రాకింది.
- తత్త్వజ్ఞానప్రసూనా: ఆత్మజ్ఞానమే ఈ తీగకు పూచే పువ్వులు (ప్రసూన).
- అమృతఫలా: మోక్షానందమనే అమృతమే దీని ఫలము. ఇటువంటి దివ్యమైన
జ్ఞానలతను ఉత్తములైన వారు (ద్విజైః) ఎల్లప్పుడూ సేవిస్తారు.
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంలో
శంకరుల సిద్ధాంతాన్ని ఒక కల్పవల్లి
(జ్ఞాన తీగ) తో పోల్చారు (మాలారూపక అలంకారం). వేదాంతం దాని
వేరు అయితే, శిష్యుల వ్యాఖ్యానాలు దానికి పోషణనిచ్చే నీరు అని, చివరికి అది
ఇచ్చే పండు మోక్షమని కవి అత్యంత సుందరంగా ఈ సర్గను ముగించారు.
శ్లోకం 96
నృత్యద్భూతేశవల్గన్ముకుటతటరటత్స్వర్ధనీస్పర్థినీభిః వాగ్భిర్నిర్భিন্নకూలోచ్చలదమృతసరఃసారిణీధోరణీభిః
॥ ఉద్వేలద్వైతవాదిస్వమతపరిణతాహంక్రియాహుంక్రియాభి- ర్భాతి శ్రీశంకరార్యః సతతముపనిషద్వాహినీగాహినీభిః ॥ 96
॥
తాత్పర్యము: శ్రీ
శంకరార్యులు (శంకరాచార్యులు) తన దివ్యమైన వాక్కులతో ప్రకాశిస్తున్నారు. ఆ వాక్కులు
ఎటువంటివంటే:
- గంగానదితో స్పర్ధ: తాండవం చేస్తున్న పరమశివుని (భూతేశ) కిరీటం నుండి
ఉప్పొంగే గంగానది (స్వర్ధనీ) చేసే శబ్దంతో పోటీపడే గంభీరత కలిగినవి.
- అమృత ప్రవాహం: గట్టు తెంచుకుని ఉరకలెత్తే అమృత సరోవరం నుండి వెలువడే
కాలువల (సారిణీ) వలె అత్యంత మధురమైనవి.
- ద్వైతవాద ఖండన: వేద మర్యాదలను అతిక్రమించే (ఉద్వేల) ద్వైతవాదుల
అహంకారాన్ని తన హుంకారము
(గర్జన) తో అణచివేసేవి.
- ఉపనిషత్ సారము: నిరంతరం ఉపనిషత్తులు అనే నదులలో విహరిస్తూ (గాహినీభిః),
శ్రుతి సారాన్ని వెలికితీసేవి.
వ్యాఖ్య: శంకరుల
వాక్కులు ఒకవైపు గంగానదిలా పవిత్రమైనవి, మరోవైపు అమృతంలా మధురమైనవి. కానీ అజ్ఞానాన్ని,
కుతర్కవాదాలను అణచివేసేటప్పుడు అవి సింహ గర్జనలా (హుంకారము) పనిచేస్తాయని కవి
వర్ణించారు.
శ్లోకం 97
సాహంకారసురాసురావలికరాకృష్టభ్రమన్మందర- క్షుబ్ధక్షీరపయోబ్ధివీచిసచివైః సూక్తైః సుధావర్షణాత్ ॥ జంఘాలైర్భవదావపావకశిఖాజాలైర్జటాలాత్మనాం జంతూనాం జలదః కథం స్తుతిగిరాం వైదేశికో దేశికః ॥ 97 ॥
తాత్పర్యము: క్షీరసాగర మథన
సమయంలో - అహంకారంతో దేవదానవులు మందర పర్వతాన్ని చిలికినప్పుడు ఉద్భవించిన అలల
(వీచి) వలె గంభీరమైనవి శంకరుల సూక్తులు. ఆ సూక్తులు జ్ఞానామృతాన్ని కురిపిస్తూ:
- భవదావపావకము: సంసారమనే అడవిలో వ్యాపించిన మంటల (దావానలం) వల్ల
తపించిపోతున్న ప్రాణులను రక్షిస్తాయి.
- జలదః (మేఘం): ఎండకు మాడిపోతున్న అడవికి మేఘం ఎలాగైతే చల్లని నీటిని
ఇచ్చి కాపాడుతుందో, ఆచార్య శంకరులు (దేశికః) తన వాక్కులనే అమృత వర్షంతో
భక్తులను కాపాడుతున్నారు. ఇంతటి
మహోన్నతమైన దేశికుడిని స్తుతించడానికి మాటలు సరిపోవు. ఆయన స్తుతికి అందని
(వైదేశికః) మహాత్ముడు.
శ్లోకం 98
కలశాబ్ధికచాకచిక్షమం క్షణదాధీశగదాగదిప్రియమ్ ॥ రజతాద్రిభుజాభుజి క్రియమ్ చతురం తస్య యశః స్మ రాజతే ॥ 98
॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల యశస్సు (కీర్తి) లోకమంతా
వ్యాపించి, తెల్లగా ప్రకాశిస్తోంది. ఆ కీర్తి తన తెలుపుదనంతో లోకంలోని
ఇతర తెల్లని వస్తువులతో యుద్ధం (పోటీ) చేస్తోందని కవి చమత్కరిస్తున్నారు:
- కలశాబ్ధి కచాకచి: పాలసముద్రం (కలశాబ్ధి) కంటే నేనే ఎక్కువ తెల్లనిది అని
చెబుతూ, దాని జుట్టు పట్టుకుని మరీ యుద్ధం (కచాకచి - జుట్టు
జుట్టు పట్టుకుని చేసే యుద్ధం) చేస్తోంది.
- క్షణదాధీశ గదాగది: చంద్రుడి (క్షణదాధీశ) తెలుపుదనాన్ని ఓడించడానికి గదలతో
యుద్ధం (గదాగది) చేస్తోంది.
- రజతాద్రి భుజాభుజి: కైలాస పర్వతం (రజతాద్రి) తో బాహాబాహి (భుజాభుజి -
భుజబలంతో చేసే యుద్ధం) తలపడుతోంది. ఇలా లోకంలోని అత్యంత తెల్లని వస్తువులైన పాలసముద్రం,
చంద్రుడు, కైలాస పర్వతం కంటే
శంకరుల కీర్తి మిన్నగా ప్రకాశిస్తోంది.
వ్యాఖ్య: ఇందులో ప్రతీప అలంకారం ఉంది.
సాధారణంగా కీర్తిని పాలసముద్రంతో పోలుస్తారు. కానీ ఇక్కడ శంకరుల కీర్తి ఎంత
గొప్పదంటే, అది పాలసముద్రం కంటే తెల్లనిదని, దానినే
యుద్ధంలో ఓడించిందని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకం 99
పరిశుద్ధకథాసు నిర్జితో యశసా తస్య కృతాంకనః శశీ ॥ స్వకలంకనివృత్తయే౽ధునా౽ప్యుదధౌ మజ్జతి సేవతే శివమ్ ॥ 99
॥
తాత్పర్యము: లోకంలో
"అన్నిటికంటే పరిశుద్ధమైనది ఏది?" అనే చర్చ
(కథాసు) జరిగినప్పుడు - చంద్రుడు (శశీ) శంకరుల కీర్తి చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఎందుకంటే
చంద్రుడికి కలంకం (నల్లని మచ్చ) ఉంది, కానీ శంకరుల కీర్తి నిష్కళంకమైనది. ఆ ఓటమికి
అవమానం చెంది, తన నల్లని మచ్చను (కలంకం) పోగొట్టుకోవడానికి చంద్రుడు
ఇప్పటికీ:
- ఉదధౌ మజ్జతి: ప్రతిరోజూ సముద్రంలో మునుగుతున్నాడు (సముద్ర స్నానం
చేస్తున్నాడు).
- సేవతే శివమ్: సాక్షాత్తు శివుని శిరస్సుపై చేరి ఆయనను
సేవిస్తున్నాడు. అయినా
శంకరుల కీర్తి ముందు చంద్రుని కాంతి అల్పంగానే కనిపిస్తోంది.
వ్యాఖ్య: ఇది అత్యంత
అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్షా అలంకారం. చంద్రుడు
సముద్రంలో అస్తమించడాన్ని, శివుని తలపైన ఉండడాన్ని కవి ఇక్కడ శంకరుల కీర్తి పట్ల ఉన్న
అసూయతో లేదా తన కలంకాన్ని కడుక్కోవడానికి చేస్తున్న ప్రయత్నంగా వర్ణించారు.
శ్లోకం 100
ధమ్మిల్లే నవమల్లివల్లికుసుమస్రక్ కల్పనా శిల్పినో భద్రశ్రీరసచిత్రచిత్రితకృతః కాంతే లలాటాంతరే ॥ తారావల్యనుహారిహారలతికానిర్మాణ కర్మాణకాః కంఠే దిక్సుదృశాం మునీశ్వరయశః పూరా నభః పూరకాః ॥ 100
॥
తాత్పర్యము: మునీశ్వరుడైన
శంకరుల యశస్సు (కీర్తి) ఆకాశమంతటా నిండిపోయింది. ఆ తెల్లని కీర్తి దిక్పాలక
సుందరీమణులకు (దిక్సుదృశాం) అలంకారంగా మారింది:
- ధమ్మిల్లే: దిక్వనితల కొప్పులలో (ధమ్మిల్లే) వికసించిన మల్లెపూల
మాలలను అల్లిన శిల్పి వలె ఆ కీర్తి కనిపిస్తోంది.
- లలాటాంతరే: వారి అందమైన నొసళ్లపై దివ్యమైన గంధముతో (భద్రశ్రీరస)
అలంకరించిన తిలకం వలె ఆ కీర్తి మెరుస్తోంది.
- కంఠే: వారి
కంఠాలలో నక్షత్ర మాలలను (తారావళి) పోలిన అత్యంత మనోహరమైన ముత్యాల హారం వలె ఆ కీర్తి శోభిస్తోంది. అంటే, లోకమంతా వ్యాపించిన ఆయన కీర్తి అంతటా ధవళ వర్ణంతో
నిండి, దిక్కులనే కాంతలకు అలంకారప్రాయమైందని భావం.
శ్లోకం 101
ఉత్సంగేషు దిగంగనా నిదధతే తారాః కరాకర్షికా- రాగాద్ద్యౌరవలంబ్య చుంబతి వియద్గంగా సమాలింగతి ॥ లోకాలోకదరీ ప్రసీదతి ఫణీ శేషో౽స్య దత్తే రతిం త్రైలోక్యే గురురాజకీర్తిశశినః సౌందర్యమత్యద్భుతమ్ ॥ 101
॥
తాత్పర్యము: గురురాజైన
శంకరుల కీర్తి అనే చంద్రుడి
(కీర్తిశశినః) సౌందర్యం ముల్లోకాలలోనూ అత్యద్భుతంగా ఉంది:
- దిగంగనాః: దిక్కులనే అంగనలు ఈ కీర్తి చంద్రుడిని తమ ఒడిలో
(ఉత్సంగేషు) ఉంచుకుంటున్నారు.
- ద్యౌః (ఆకాశం): ఆకాశం ప్రేమతో (రాగాత్) ఈ కీర్తిని చుంబిస్తోంది
(ముద్దు పెట్టుకుంటోంది).
- వియద్గంగా (ఆకాశగంగ): ఆకాశగంగ ఈ కీర్తిని కౌగిలించుకుంటోంది (సమాలింగతి).
- లోకాలోకదరీ: లోకాలోక పర్వత గుహలు కూడా ఈ కీర్తి కాంతితో
ప్రసన్నమౌతున్నాయి.
- శేషః: వెయ్యి
పడగలు గల ఆదిశేషుడు కూడా ఈ కీర్తిని చూసి పరవశించిపోతున్నాడు.
వ్యాఖ్య: సాధారణ
చంద్రుడిని కేవలం ఆకాశం మాత్రమే చూస్తుంది, కానీ శంకరుల
కీర్తి చంద్రుడు ముల్లోకాల్లోని ప్రతి అణువునూ తన చల్లని కాంతితో
పులకింపజేస్తున్నాడని కవి ఉత్ప్రేక్షించారు.
శ్లోకం 102
సంప్రాప్తా మునిశేఖరస్య హరితామంతేషు సాంకాశినం కల్లోలా యశసః శశాంకకిరణానాలక్ష్య సాంహాసినమ్ ॥ కుర్వంతి ప్రథయంతి దుర్భదసుధావైదగ్ధ్యసాంలోపినం సమ్యఘ్నంతి చ విశ్వజాడ్యకతమః సంఘాత సాంఘాతినమ్ ॥ 102
॥
తాత్పర్యము: మునిశ్రేష్ఠుడైన
శంకరుల కీర్తి అనే క్షీరసముద్రపు అలలు
(కల్లోలాః) దిగంతాల వరకు వ్యాపించి (సాంకాశినం)
ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆ కీర్తి తరంగాలు:
- సాంహాసినమ్: చంద్రకిరణాలను చూసి పరిహాసం చేస్తున్నట్లుగా
(నవ్వుతున్నట్లుగా) అంతకంటే తెల్లగా ఉన్నాయి.
- సాంలోపినమ్: స్వర్గంలోని అమృతం (సుధ) యొక్క మాధుర్యాన్ని, వైభవాన్ని కూడా మరుగున పరుస్తున్నాయి.
- సాంఘాతినమ్: ప్రపంచంలోని అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని (తమః సంఘాత)
సమూలంగా నశింపజేస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ శంకరుల
కీర్తిని క్షీరసముద్రంతో పోల్చారు. చంద్రుడి తెలుపుదనం ఈ కీర్తి ముందు తక్కువని,
అమృతం కంటే ఈ కీర్తి గొప్పదని కవి వర్ణించారు. అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, ఈ కీర్తి
లోకంలోని అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతుందని చెప్పడం ద్వారా అది కేవలం లౌకిక కీర్తి కాదని,
జ్ఞాన ప్రకాశమని స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకం 103
సోత్కంఠాకుంఠకంఠీరవనఖరవరక్షుణ్ణమత్తేభకుంభ- ప్రత్యగ్రోన్ముక్తముక్తామణిగణసుషమా బద్ధదోర్యుద్ధలీలా ॥ మంథాద్రిక్షుబ్ధదుగ్ధార్ణవనికటసముల్లోలకల్లోలమైత్రీ- పాత్రీభూతా ప్రభూతా జయతి యతిపతేః కీర్తిమాలా విశాలా ॥ 103
॥
తాత్పర్యము: యతిరాజైన
శంకరుల విశాలమైన కీర్తిమాల సర్వోత్కృష్టంగా
వెలుగొందుతోంది (జయతి). ఆ కీర్తి వైభవం ఈ విధంగా ఉంది:
- ముక్తామణి సుషమా: గర్వించిన ఏనుగుల కుంభస్థలాలను సింహం తన గోళ్లతో
చీల్చినప్పుడు రాలే ముత్యాల
(ముక్తామణి) కాంతితో ఈ
కీర్తి పోటీ పడుతోంది.
- కల్లోల మైత్రీ: మందర పర్వతంతో చిలకబడిన పాలసముద్రపు ఉవ్వెత్తున లేచే అలలతో (కల్లోల) ఇది స్నేహం (మైత్రీ) చేస్తోంది. అంటే ఆ అలలంత తెల్లగా,
గంభీరంగా ఉందని భావం.
వ్యాఖ్య: ఈ శ్లోకంలో
శంకరుల కీర్తిని ముత్యాలతో మరియు పాలసముద్రపు అలలతో పోల్చారు. సింహం ఏనుగును చంపడం
అనేది ఇక్కడ శంకరులు కుతర్కవాదులను ఓడించడానికీ, రాలిన ముత్యాలు
ఆయన సాధించిన విజయకీర్తికీ సంకేతాలు.
శ్లోకం 104
లోకాలోకదరి ప్రసీదసి చిరాత్కిం శంకరశ్రీగురు- ప్రోద్యత్కీర్తినిశాకరం ప్రియతమం సంశ్లిష్య సంతుష్యసి ॥ త్వం చాప్యుత్పలిని ప్రహృష్యసి చిరాత్కస్తత్ర హేతుస్తయో- రిత్థం ప్రశ్నగిరాం పరస్పరమభూత్స్మేరత్వమేవోత్తరమ్ ॥ 104
॥
తాత్పర్యము: శంకర
భగవత్పాదుల కీర్తి అనే చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, లోకంలోని
ప్రకృతి సిద్ధమైన దృశ్యాలను కవి ఒక అద్భుతమైన సంభాషణగా మార్చారు: తామర కొలను (ఉత్పలిని) మరియు లోకాలోక పర్వత గుహ
(లోకాలోకదరి) పరస్పరం ఇలా ప్రశ్నించుకుంటున్నాయి:
- తామర కొలను పర్వత గుహను అడిగింది: "ఓ గుహా! నీవు ఎంతో కాలం తర్వాత ఇంతగా
ప్రకాశిస్తున్నావు. నీ ప్రియుడైన శంకర కీర్తి-చంద్రుని కౌగిలించుకుని
(సంశ్లిష్య) సంతోషిస్తున్నావా?"
- పర్వత గుహ తామర కొలనును అడిగింది: "మరి నీవు కూడా ఎంతో కాలం తర్వాత ఇంతగా వికసించి
(ప్రహృష్యసి) ఉన్నావు కదా, దానికి కారణమేమిటి?" ఈ
ప్రశ్నలకు సమాధానంగా అవి ఏమీ మాట్లాడలేదు, కానీ వాటి
ముఖాల్లోని చిరునవ్వే
(స్మేరత్వమేవ) సమాధానమైంది.
అంటే, శంకరుల కీర్తి చంద్రుడు ఉదయించగానే లోకమంతా ఆనందంతో
నిండిపోయిందని భావం.
శ్లోకం 105
దుర్వారా ఖర్వగర్వాహితబుధజనతాతూలవా తూలవేగో నిర్బాధాగాధబోధామృతకిరణసమున్మేషదుగ్ధాంబురాశిః ॥ నిష్ప్రత్యహం ప్రసర్పద్భవదవదహనోద్ధూతసంతాపమేఘో జాగర్తి స్ఫీతకీర్తిర్జగతి యతిపతిః శంకరాచార్యవర్యః ॥ 105
॥
తాత్పర్యము: లోకోత్తరమైన
కీర్తి కలిగిన యతిరాజు శంకరాచార్యులు ఈ జగత్తులో విజయవంతంగా విరాజిల్లుతున్నారు.
ఆయన వైభవం ఇటువంటిది:
- తుఫాను గాలి (వాతూలవేగః): అత్యంత గర్వంతో విర్రవీగే కుతర్కవాదులైన పండితులనే 'దూది పింజలను' (తూల)
ఊడ్చివేసే బలమైన సుడిగాలి వంటివారు.
- పాలసముద్రం (దుగ్ధాంబురాశిః): నిరంతరమైన, అగాధమైన ఆత్మజ్ఞానం
(బోధ) అనే చంద్రుడు ఉదయించడానికి ఆధారమైన పాలసముద్రం వంటివారు.
- మేఘం (మేఘః): నిరంతరం వ్యాపిస్తూ, భవబంధాలనే
అడవిని దహిస్తున్న సంసార తాపత్రయాలనే కార్చిచ్చును (దవదహన) చల్లార్చే చల్లని
మేఘం వంటివారు.
శ్లోకం 106
ఇతిహాసపురాణభారత-స్మృతిశాస్త్రాణి పునః పునర్ముదా ॥ విబుధైః సుబుధో విలోకయన్-సకలజ్ఞత్వపదం ప్రపేదివాన్ ॥ 106
॥
తాత్పర్యము: ఉత్తమమైన
బుద్ధి గల ఆ శంకర బాలుడు (సుబుధః), పండితులతో (విబుధైః) కలిసి ఇతిహాసాలు, పురాణాలు,
మహాభారతం, స్మృతులు మరియు సకల శాస్త్రాలను పదేపదే అత్యంత సంతోషంతో
అధ్యయనం చేశారు. ఆ విధంగా ఆయన అనతి కాలంలోనే 'సర్వజ్ఞత్వము'
(సకలజ్ఞత్వపదమ్) అనే స్థితిని
పొందారు.
శ్లోకం 107
స పునః పునరైక్షతాదరాద్-వరవయ్యాసికశాంతివాక్తతీః ॥ సమగాదుపశాంతిసంభవాం సకలజ్ఞత్వవదేవ శుద్ధతామ్ ॥ 107 ॥
తాత్పర్యము: శంకరులు
వేదవ్యాసుడు రచించిన మహాభారతంలోని శాంతిపర్వము లోని గంభీరమైన వాక్యాలను
(వరవయ్యాసిక శాంతివాక్తతీః) ఆదరంతో పదేపదే పరిశీలించారు. దానివల్ల ఆయన కేవలం
సర్వజ్ఞత్వాన్ని మాత్రమే కాదు, దానికి సమానమైన పరమ శాంతిని
మరియు చిత్త శుద్ధిని (శుద్ధతామ్) కూడా పొందారు.
జ్ఞానం ఎంత కలిగిందో, దానికి తగ్గట్టుగానే ఆయనలో ఉపశమనం (ప్రశాంతత) కూడా
సిద్ధించింది.
శ్లోకం 108
అసత్ప్రపంచశ్చతురాననో౽పి స-న్న భోగయోగీ పురుషోత్తమో౽పి సన్
॥ అనంగజేతా౽ప్యవిరూపదర్శనో జయత్యపూర్వీ జగదద్వయీగురుః ॥ 108
॥
తాత్పర్యము: ఈ శ్లోకంలో
శంకరులను త్రిమూర్తులతో పోలుస్తూ, వారి కంటే ఈయన ఎలా భిన్నమో (అపూర్వమో) కవి అద్భుతంగా
వర్ణించారు:
- చతురానన (బ్రహ్మ): బ్రహ్మకు నాలుగు ముఖాలు ఉండి సృష్టి (ప్రపంచం)
చేస్తారు. కానీ శంకరులు చతురమైన (నేర్పరితనము గల) ముఖము కలవారైనప్పటికీ,
ప్రపంచము అసత్యమని బోధించే నిష్ప్రపంచకులు.
- పురుషోత్తమ (విష్ణువు): విష్ణువు పురుషోత్తముడు మరియు భోగయోగి (లక్ష్మీదేవితో
కలిసి ఉండేవారు). కానీ శంకరులు పురుషులలో ఉత్తముడైనప్పటికీ, భోగములు లేని యోగి.
- అనంగజేత (శివుడు): శివుడు మన్మథుడిని జయించినవాడు మరియు విరూపాక్షుడు
(మూడు కన్నులు గల వికృత రూపం). కానీ శంకరులు మన్మథుడిని జయించిన వారైనప్పటికీ,
అందమైన రూపం (అవిరూపదర్శనః) కలవారు. ఇటువంటి
అద్వితీయమైన (అపూర్వీ), అద్వైత సిద్ధాంతకర్త అయిన జగద్గురువులు
జయీభవిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్య: ఇందులో విరోధాభాస అలంకారం ఉంది. శంకరులు
త్రిమూర్తుల అంశ అయినప్పటికీ, వారిలో ఉండే భౌతిక లక్షణాలు (ముఖాలు, భోగం, విరూప నేత్రం)
లేని పరమ పవిత్ర స్వరూపులని కవి భావం.
శ్లోకం 109
ఆలోక్యా౽౽ననపంకజేన దధతం వాణీం సరోజాసనం శశ్వత్సన్నిహితక్షమాశ్రియమముం విశ్వంభరే పూరుషమ్ ॥ ఆర్య్యారాధితకోమలాంఘ్రికమలం కామద్విషం కోవిదాః శంక్తే భువి శంకరం వ్రతికులాలంకారం అంకాగతాః ॥ 109 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల వద్దకు వచ్చిన విద్వాంసులు (కోవిదాః), ఆయనను చూసి ఈ
క్రింది విధంగా భ్రమ పడుతున్నారు (అంటే ఆయనలో త్రిమూర్తులను దర్శిస్తున్నారు):
- బ్రహ్మ దేవుడు: ఆయన ముఖపద్మమునందు సాక్షాత్తు సరస్వతీ దేవి (వాణీం)
నివసించడం చూసి, ఈయన భూమిపై అవతరించిన బ్రహ్మ దేవుడేమో (సరోజాసనం) అని తలస్తున్నారు.
- విష్ణుమూర్తి: ఎల్లప్పుడూ ఆయనను ఆశ్రయించి ఉన్న ఓర్పు (క్షమా) మరియు
సంపద (శ్రియమ్) చూసి, ఈయన సాక్షాత్తు విష్ణుమూర్తే (విశ్వంభరే పూరుషమ్) అని భావిస్తున్నారు.
- పరమశివుడు: తన తల్లి అయిన 'ఆర్య'
(ఆర్యమ్మ) చేత పూజించబడిన కోమలమైన పాదపద్మాలు కలిగిన
ఆయనను చూసి, అలాగే మన్మథుడిని జయించిన (కామద్విషం) ఆయన
వైరాగ్యాన్ని చూసి, ఈయన సాక్షాత్తు పరమశివుడే (శంకరం) అని నిశ్చయించుకుంటున్నారు.
యతిరాజ శిఖామణి అయిన శంకరులు భూమిపై త్రిమూర్తి స్వరూపంగా
ప్రకాశిస్తున్నారని భావం.
శ్లోకం 110
ఏకస్మిన్ పురుషోత్తమే రతిమతీం సత్తామయోన్యుద్ధ్యాం మాయాభిక్షుహృతామనేకపురుషాసక్లిభ్రమాన్నిష్ఠురామ్ ॥ జిత్వా తాన్బుధవైరిణః ప్రియతయా ప్రత్యాహరద్యశ్చిరా- దాస్తే తాపసకైతవాత్త్రిజగతాం రక్షా స నః శంకరః ॥ 110
॥
ఈ శ్లోకానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:
1. శ్రీరాముడి పరంగా (రామాయణ గాథ):
అయోనిజ అయిన సీతాదేవికి
(సత్తా) పురుషోత్తముడైన శ్రీరాముడిపైనే అనురాగం (రతి) ఉంది. మాయా
సన్న్యాసి వేషంలో వచ్చిన రావణుడు ఆమెను అపహరించాడు. ఆ రావణుడు సీతాదేవిని అనేక
రకాలుగా ప్రలోభపెట్టాలని చూసినా ఆమె నిష్ఠురంగా (కఠినంగా) వ్యవహరించింది. అటువంటి
రాక్షసులను (దేవ శత్రువులను) జయించి, తన ప్రియురాలైన సీతను తిరిగి తెచ్చుకున్న ఆ
శ్రీరామచంద్రుడే, ఇప్పుడు త్రిజగత్తులను రక్షించడానికి సన్న్యాసి
వేషంలో (తాపసకైతవాత్) శంకరాచార్యులుగా
అవతరించి మన ముందు ఉన్నాడు.
2. శంకరాచార్యుల పరంగా (వేదాంత పరంగా):
పురుషోత్తముడైన పరమాత్మపై అనురాగం కలిగిన వేదవాణిని (సత్తా), బౌద్ధులు
మొదలైన మాయావాదులు (మాయాభిక్షువులు) అపహరించి, అనేక తప్పుడు
సిద్ధాంతాల (అనేక పురుషాసక్తి) భ్రమలలో పడేసి కఠినంగా మార్చారు. అటువంటి వివేక
శత్రువులను (బుధవైరిణః) తన తర్కంతో జయించి, ఆ
బ్రహ్మవిద్యను (వేదవాణిని) తిరిగి ఉద్ధరించి, త్రిజగత్తులను
రక్షిస్తున్న యతిరాజ శంకరాచార్యులకు
నమస్కారం.
నాలుగవ సర్గ ముగింపు (Epilogue of Canto 4)
ఇతి శ్రీమాధవీయే తదా శుద్ధాష్టమవృత్తగః ॥ సంక్షేపశంకరజయే చతుర్థః సర్గ ఆభవత్ ॥ 111 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ
మాధవాచార్యుల చేత విరచించబడిన ఈ సంక్షేప శంకర విజయం (మాధవీయ శంకర విజయం) లోని నాల్గవ సర్గ ఇక్కడితో
పరిపూర్ణమైంది. ఈ సర్గలో శంకరుల ఏడవ ఏట వరకు జరిగిన వృత్తాంతాలు (ఉపనయనం, విద్య, కనకధారా
స్తోత్రం) ప్రధానంగా వర్ణించబడ్డాయి.
॥ చతుర్థ సర్గ సంపూర్ణమ్ ॥
ముగింపు విశేషాలు: వ్యాఖ్యాత
ధనపతి సూరి తన 'డిండిమ' వ్యాఖ్యలో ఈ సర్గను విజయవంతంగా ముగించారు. శంకరులు కేవలం ఒక
మానవ గురువు మాత్రమే కాదు, అది సాక్షాత్తు పరమశివుని రామ-శంకర అవతారాల కలయిక అని ఈ
అధ్యాయం చాటిచెప్పింది.
శ్రీ శంకరభగవత్పాదుల కృపతో తాడేపల్లి పార్వతీశశాస్త్రి, సుశీలల మూడవ కుమారుడు తాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానించిన శ్రీ మాధవీయ
శంకరవిజయములో 04 వ సర్గ సమాప్తము
No comments:
Post a Comment