శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయము - 14వ సర్గ శ్లోకాలు
(
మూల శ్లోకములతో తెలుగు వ్యాఖ్య)
-
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
శ్రీశివాయ గురవేనమః
శ్రుతి స్మృతి పురాణానామ్ ఆలయం కరుణాలయమ్ | నమామి భగవత్పాద శంకరం లోకశంకరమ్ ||
14వ సర్గ ప్రారంభం:
మాధవీయ శంకర విజయం – 14వ సర్గ
శ్లోకం 1
అథాబ్జపాత్కర్తుమనాః స తీర్థ-యాత్రామయాచిష్ట గురోరనుజ్ఞామ్
॥ దేయా గురో మే భగవన్ననుజ్ఞా దేశాన్దిదృక్షే బహుతీర్థయుక్తాన్
॥ 1 ॥
తాత్పర్యము: అనంతరం,
పద్మపాదాచార్యులు (అబ్జపాత్) తీర్థయాత్రలు చేయాలనే కోరికతో గురువుగారి
అనుమతిని వేడారు. "ఓ భగవంతుడా! గురుదేవా! అనేక పుణ్యతీర్థములతో కూడిన దేశాలను
చూడాలని నాకు ఉన్నది, దయచేసి నాకు అనుమతిని ప్రసాదించండి" అని
ప్రార్థించారు.
వ్యాఖ్య: సురేశ్వరాచార్యుల
వార్తిక రచన ముగిసిన తర్వాత, పద్మపాదుడు దేశాటన చేయాలనే సంకల్పంతో గురువును అనుమతి
కోరాడు. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 2
స క్షేత్రవాసో నికటే గురోర్యో వాసస్తదీయా౦ఘ్రిజలం చ తీర్థమ్
॥ గురూపదేశేన యదాత్మదృష్టిః సైవ ప్రశస్తా౽ఖిలదేవదృష్టిః ॥ 2
॥
తాత్పర్యము: అందుకు
శంకరాచార్యులు ఇట్లు పలికిరి: "గురువుగారి సమీపంలో నివసించడమే నిజమైన
క్షేత్రవాసం. ఆయన పాదక్షాళన చేసిన జలమే పుణ్యతీర్థం. గురువుగారి ఉపదేశం ద్వారా
కలిగే ఆత్మజ్ఞానమే (ఆత్మదృష్టి) సమస్త దేవతల దర్శనము కంటే మిన్నయైనది."
వ్యాఖ్య: శిష్యుని
కోరికను విన్న గురువు, బాహ్య తీర్థయాత్రల కంటే గురు సన్నిధిలోని గొప్పతనాన్ని
వివరించారు. గురు సేవయే పరమ తీర్థమని ఇక్కడ బోధన.
శ్లోకం 3
శుశ్రూషమాణేన గురోః సమీపే స్థేయం న నేయం చ తతో౽న్యదేశే ॥ విశిష్య మార్గశ్రమకర్శితస్య నిద్రాభిభూత్యా కిము చింతనీయమ్
॥ 3 ॥
తాత్పర్యము: "గురుసేవ
చేయగోరే శిష్యుడు గురువుగారి చెంతనే ఉండాలి కానీ, ఇతర దేశాలకు
వెళ్ళకూడదు. ఎందుకంటే, సుదీర్ఘ ప్రయాణాల వల్ల కలిగే అలసట (మార్గశ్రమ) చేత శరీరం
కృశించి, నిద్రావస్థలో మునిగిపోయిన వానికి ఆత్మచింతన చేసే అవకాశం
ఎక్కడ ఉంటుంది?"
వ్యాఖ్య: ప్రయాణాల వల్ల
కలిగే శారీరక కష్టాలు, అలసట ఆధ్యాత్మిక సాధనకు ఆటంకం కలిగిస్తాయని శంకరులు
హెచ్చరించారు. తీర్థయాత్రల వల్ల కలిగే శారీరక శ్రమ వల్ల మనస్సు ఏకాగ్రతను
కోల్పోతుందని, నిద్రకు లోనవుతుందని, తద్వారా వేదాంత
చింతన దెబ్బతింటుందని దీని భావం.
శ్లోకం 4
ద్విధా హి సంన్యాస ఉదీరితో౽యం విబుద్ధతత్త్వస్య చ
తద్యుముత్సోః ॥ తత్త్వంపదార్థైక్య ఉదీరితో౽యం యత్నాత్త్వమర్థః
పరిశోధనీయః ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము: "సంన్యాసం అనేది
రెండు రకాలు: ఒకటి తత్త్వాన్ని ఎరిగిన జ్ఞాని చేసే 'విద్వత్
సంన్యాసం', రెండు తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరే సాధకుడు చేసే 'వివిదిషా
సంన్యాసం'. మీరు (పద్మపాదాదులు) తత్త్వమసి మహావాక్యార్థమైన ఐక్యాన్ని
తెలుసుకోవడం కోసం రెండో రకమైన సంన్యాసాన్ని స్వీకరించారు. కాబట్టి మీరు
ప్రయత్నపూర్వకంగా 'త్వమ్' (జీవాత్మ) పదార్థాన్ని శోధించాలి కానీ, తీర్థయాత్రల
వంటి బాహ్య ప్రవృత్తులలో పడకూడదు."
వ్యాఖ్య: వ్యాఖ్యానంలో
వివరించినట్లుగా:
- విద్వత్ సంన్యాసం: జ్ఞానం కలిగిన తర్వాత కేవలం జీవన్ముక్తి సుఖం కోసం
బాహ్య ప్రపంచాన్ని వదలడం.
- వివిదిషా సంన్యాసం: ఆత్మజ్ఞానం పొందాలనే తీవ్రమైన కోరికతో చేసేది. పద్మపాదుడు జ్ఞాన సముపార్జనలో ఉన్నాడు కాబట్టి,
ఆయన 'త్వమ్' (నేను ఎవరు?) అనే విచారణలో నిమగ్నం కావాలి తప్ప, తీర్థయాత్రల వల్ల కలిగే బాహ్య విక్షేపాలకు
లోనుకాకూడదని గురువుగారి హితవు.
శ్లోకం 5
సంభావ్యతే క్వ చ జలం క్వ చ నాస్తి పాథః శయ్యాస్థలం
క్వచిదిహాస్తి న చ క్వ చాస్తి ॥ శయ్యాస్థలీ
జలనిరీక్షణసక్తచేతాః పాంథో న శర్మ లభతే కలుషీకృతాత్మా ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము: "తీర్థయాత్రలలో
ప్రయాణికుడికి (పాంథో) ఒకచోట నీరు (పాథః) దొరికితే, మరొకచోట
దొరకదు. ఒకచోట పడుకోవడానికి స్థలం ఉంటే, ఇంకోచోట ఉండదు. ఎప్పుడూ నీటి కోసం, నిద్రపోయే చోటు
కోసం వెతుక్కునే వాడికి మనశ్శాంతి ఎక్కడ ఉంటుంది? అతని చిత్తం
ఎప్పుడూ కలత చెందుతూనే ఉంటుంది."
వ్యాఖ్య: మార్గంలో
వెళ్లేటప్పుడు అవసరమైన కనీస సౌకర్యాలైన నీరు, నిద్ర కోసం
వెతుక్కోవడమే ఒక పెద్ద పనిగా మారిపోతుందని, దీనివల్ల
ఆధ్యాత్మిక చింతన దెబ్బతింటుందని శంకరులు వివరిస్తున్నారు. ఇది వసంతతిలకా వృత్తము.
శ్లోకం 6
జ్వరాతిసారాది చ రోగజాలం బాధేత చేత్తర్హి న కో౽ప్యుపాయః ॥ స్థాతుం చ గంతుం చ న పారయేత తదా సహాయో౽పి విముంచతీమమ్ ॥ 6
॥
తాత్పర్యము: "ఒకవేళ
ప్రయాణంలో జ్వరం లేదా అతిసారం (విరోచనాలు) వంటి రోగాలు పీడిస్తే, అక్కడ ఎటువంటి
ఉపాయం ఉండదు. అప్పుడు అటు నడవలేక, ఇటు ఒకేచోట ఉండలేక సతమతమవ్వాలి. ఆఖరికి నీతో ఉన్న సహాయకులు
కూడా నిన్ను వదిలిపెట్టి వెళ్ళిపోయే ప్రమాదం ఉంది."
వ్యాఖ్య: యాత్రలలో
ఆరోగ్యం పాడైతే పడే కష్టాలను ఇక్కడ హెచ్చరిస్తున్నారు. ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు లేదా
అనారోగ్యం పాలైనప్పుడు తోటివారు కూడా భారంగా భావించి వదిలేసే అవకాశం ఉందని
(కైముత్య న్యాయం) దీని భావం. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 7
స్నానం ప్రమాతే న చ దేవతార్చనం క్వ చోక్తశౌచం క్వ చ వా
సమాధయః ॥ క్వ చాశనం కుత్ర చ మిత్రసంగతిః పాంథో న శాకం లభతే
క్షుధాతురః ॥ 7 ॥
తాత్పర్యము: "ప్రయాణంలో
ఉదయాన్నే (ప్రమాతే) స్నానం చేయడం కుదరదు, దేవతార్చనకు సమయం ఉండదు. శాస్త్రోక్తమైన
శౌచక్రియలు, సమాధి స్థితి ఎక్కడ లభిస్తాయి? సరైన భోజనం
దొరకదు, మిత్రుల సహకారం ఉండదు. ఆకలితో అలమటించే బాటసారికి కనీసం ఒక
కూర (శాకం) కూడా దొరకదు."
వ్యాఖ్య: తీర్థయాత్రలలో
నియమబద్ధమైన ఉపాసనలు సాధ్యం కావని, ఎప్పుడూ ప్రయాణంలో ఉండాలనే తొందర వల్ల చిత్తం భగవంతునిపై
నిలవదని శంకరుల బోధన. [ప్రమాతే అనగా ప్రాతఃకాలం. నిరంతరం గమ్యం వైపు వెళ్లాలనే
ఆతురత వల్ల ఏకాగ్రత దెబ్బతింటుందని అర్థం].
శ్లోకం 8
నాస్త్యుత్తరం గురు గిరస్తదపీహ వక్ష్యే సత్యం యదాహ
భగవాన్గురుపార్శ్వవాసః ॥ శ్రేయానితి
ప్రథమసంయమినామనేకా-న్దేశానవీక్ష్య హృదయం న నిరాకులం మే ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదుడు
ఇట్లు పలికెను: "గురువుగారి మాటలకు ఎదురు చెప్పే ధైర్యం నాకు లేదు. గురు
సన్నిధిలో ఉండటమే శ్రేయస్కరమని మీరు చెప్పిన మాట పరమ సత్యం. అయినప్పటికీ, ఓ యతిశ్రేష్ఠా!
అనేక దేశాలను, పుణ్యక్షేత్రాలను చూడకుండా నా హృదయం ప్రశాంతంగా ఉండటం లేదు
(అనగా యాత్ర చేయాలనే కోరిక బలంగా ఉంది)."
వ్యాఖ్య: పద్మపాదుడు
గురువుగారి బోధనలోని సత్యాన్ని అంగీకరిస్తూనే, తన మనసులోని
తీర్థయాత్ర కాంక్షను విన్నవించుకున్నాడు. గురువుగారి పాదసేవ మిన్నయైనప్పటికీ,
అనేక దేశాలను చూడనిదే మనసు నిలకడగా ఉండటం లేదని వినయంగా బదులిచ్చాడు. ఇది
వసంతతిలకా వృత్తము.
శ్లోకం 9
సర్వత్ర న క్వాపి జలం సమస్తి పశ్చాత్పురస్తాదథ వా విదిక్షు
॥ మార్గో హి విద్యేత న సువ్యవస్థః సుఖేన పుణ్యం క్వ ను
లభ్యతే౽ధునా ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము: "ముందు కానీ,
వెనుక కానీ, ఏ దిక్కులో చూసినా నీరు దొరకకపోవచ్చు; మార్గం కూడా
సరిగ్గా ఉండకపోవచ్చు. అయితే, ఈ లోకంలో కష్టపడకుండా సుఖంగా పుణ్యం ఎక్కడ లభిస్తుంది?
(పుణ్యం కావాలంటే కష్టాలను ఓర్చి తీరాలి)."
వ్యాఖ్య: గురువుగారు
చెప్పిన కష్టాలన్నీ నిజమే అయినా, పుణ్యకార్యాలు చేసేటప్పుడు ఇబ్బందులు సహజమని, వాటిని భరించడం
వల్లనే ఫలితం దక్కుతుందని పద్మపాదుడు విన్నవించుకున్నాడు. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 10
జన్మాంతరార్జితమఘం ఫలదానహేతో-ర్వ్యాధ్యాత్మనా జనిముపైతి న
నో వివాదః ॥ సాధారణాదిహ చ వా పరదేశకే వా కర్మ హ్యభుక్తమనువర్తత ఏవ
జంతుమ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము: "జన్మాంతరాలలో
చేసిన పాపం ఫలితాన్ని ఇవ్వడానికి వ్యాధి రూపంలో పుడుతుందనే విషయంలో మాకు ఎటువంటి
విభేదం లేదు. కానీ ఆ కర్మ అనేది ఇక్కడ ఉన్నా, పరదేశంలో ఉన్నా
సమానంగానే వెంటాడుతుంది. అనుభవించని కర్మ ఏ జీవిని వదిలిపెట్టదు."
వ్యాఖ్య: రోగాల భయం
గురించి శంకరులు చెప్పిన దానికి పద్మపాదుని సమాధానం ఇది. రోగం అనేది ప్రారబ్ధ కర్మ
వల్ల వస్తుంది. ఆ కర్మ సిద్ధాంతం ప్రకారం, వ్యాధి రావాలని ఉంటే అది స్వదేశంలో ఉన్నా
వస్తుంది, తీర్థయాత్రలో ఉన్నా వస్తుంది. కాబట్టి ప్రయాణం వల్లనే రోగం
వస్తుందని భయపడనవసరం లేదని ఆయన వాదన. ఇది వసంతతిలకా వృత్తము.
శ్లోకం 11
ఇహ స్థితం వా పరతః స్థితం వా కాలో న ముంచేత్సమయాగతశ్చేత్ ॥ తద్దేశగత్యా౽మృత దేవదత్త ఇత్యాదికం మోహకృతం జనానామ్ ॥ 11
॥
తాత్పర్యము: "మరణకాలం
(సమయము) వచ్చినప్పుడు, మృత్యువు ఇక్కడ ఉన్నవాడిని లేదా పరదేశంలో ఉన్నవాడిని ఎవరినీ
వదిలిపెట్టదు. 'ఫలానా దేశానికి వెళ్లడం వల్లనే దేవదత్తుడు మరణించాడు'
అని జనం అనుకోవడం కేవలం అజ్ఞానమే (మోహమే)."
వ్యాఖ్య: మరణం అనేది
ప్రారబ్ధ కర్మ ముగిసిన క్షణాన (సమయాగతః) సంభవిస్తుంది. అది ప్రాంతంతో సంబంధం
లేనిది. ఒక వ్యక్తి తీర్థయాత్రలో చనిపోతే, ఆ ప్రయాణం వల్లనే చనిపోయాడనుకోవడం భ్రమ మాత్రమే
అని పద్మపాదుడు వివరించాడు. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 12
మన్వాదయో మునివరాః ఖలు ధర్మశాస్త్రే ధర్మాది
సంకుచితమాహురతిప్రవృద్ధమ్ ॥ దేశాద్యవేక్ష్య
న తు తత్సరణిం గతానాం శౌచాద్యతిక్రమకృతం ప్రభవేదఘం నః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము: "మనువు, పరాశరుడు వంటి
మునిశ్రేష్ఠులు ధర్మశాస్త్రాలలో ఒక విషయాన్ని చెప్పారు—దేశకాల పరిస్థితులను బట్టి
కఠినమైన ధర్మాలు కూడా సంక్షిప్తం (సంకుచితం) అవుతాయని. కాబట్టి ప్రయాణ మార్గంలో
ఉన్న మాకు శౌచం, స్నానం వంటి నియమాలలో కొద్దిపాటి లోపం జరిగినా, దానివల్ల పాపం
చుట్టుకోదు."
వ్యాఖ్య: శౌచము, సంధ్యావందనం
వంటివి తీర్థయాత్రలలో యథావిధిగా చేయడం కష్టమని శంకరులు అన్నదానికి ఇది సమాధానం.
ఆపద్ధర్మం లేదా ప్రయాణ ధర్మం ప్రకారం శాస్త్రాలు కొన్ని మినహాయింపులు ఇచ్చాయని,
కాబట్టి ఆ విషయంలో చింతించనవసరం లేదని పద్మపాదుడు గుర్తుచేశారు.
దేశం కాలం తథాత్మానం ద్రవ్యం ద్రవ్యప్రయోజనమ్ । ఉపపత్తిమవస్థాం చ జ్ఞాత్వా శౌచం సమారభేత్ ॥
ప్రతిపదార్థం:
- దేశం: ఆ ప్రదేశం
యొక్క స్థితి (ఉదా: అడవి, ఊరు, లేదా ప్రయాణ మార్గం).
- కాలం: సమయం
(ఉదా: పగలు, రాత్రి, లేదా ఆపత్కాలం).
- ఆత్మానం: తన శక్తి లేదా సామర్థ్యం (శారీరక స్థితి).
- ద్రవ్యం: అందుబాటులో ఉన్న వస్తువులు (ఉదా: నీరు, మట్టి మొదలైనవి).
- ద్రవ్యప్రయోజనమ్: ఆ వస్తువు యొక్క అవసరం లేదా ఉపయోగింపదగిన తీరు.
- ఉపపత్తిమ్: యుక్తి లేదా అనుకూలత.
- అవస్థాం చ: ప్రస్తుత పరిస్థితి (ఉదా: అనారోగ్యం, ప్రయాణం).
- జ్ఞాత్వా: వీటిని తెలుసుకొని (ఆలోచించి).
- శౌచం సమారభేత్: శుద్ధి క్రియలను (స్నాన, శౌచాదులను)
ఆచరించాలి.
తాత్పర్యము:
ఒక వ్యక్తి తన శుద్ధి క్రియలను (శౌచం) ఆచరించేటప్పుడు కేవలం
కఠినమైన నియమాలను మాత్రమే చూడకూడదు. తాను ఉన్న ప్రదేశం,
ఆ సమయం, తన శారీరక శక్తి,
అందుబాటులో ఉన్న వస్తువులు,
ఆ వస్తువుల ప్రయోజనం, మరియు తన పరిస్థితిని బట్టి
ఆచరించాలి.
పద్మపాదుని వివరణ:
శంకరాచార్యులు "తీర్థయాత్రలో శాస్త్రోక్తమైన శౌచం
(శుభ్రత/నియమాలు) పాటించడం కుదరదు కదా!" అని అన్నప్పుడు, పద్మపాదుడు ఈ
శ్లోకాన్ని ఉదహరించారు. ఆయన ఉద్దేశ్యం ఏమంటే:
- తీర్థయాత్ర అనేది ఒక ప్రత్యేకమైన 'అవస్థ' (పరిస్థితి).
- ప్రయాణంలో ఉన్నప్పుడు ఇంట్లో ఉన్నంత సౌకర్యాలు (నీరు,
సమయం) ఉండవు.
- అటువంటప్పుడు దేశకాల పరిస్థితులను బట్టి
ధర్మశాస్త్రాలే మినహాయింపులు ఇచ్చాయి.
- కాబట్టి, యథావిధిగా శౌచం
చేయలేకపోయినా, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా చేసే శౌచం వల్ల దోషం రాదు.
శ్లోకం 13
దైవే౽నుకూలే విపినం గతో వా సమాప్నుయాద్వాంఛితమన్నమేషః ॥ హ్రియేత నశ్యేదపి వా పురస్థం తస్మిన్ప్రతీపే తత ఏవ సర్వమ్ ॥
13 ॥
తాత్పర్యము: "దైవం అనుకూలంగా
ఉంటే, అడవికి వెళ్ళిన వానికి కూడా కోరుకున్న ఆహారం లభిస్తుంది. అదే దైవం ప్రతికూలంగా
ఉంటే, కళ్ళముందు ఉన్న అన్నం కూడా చేజారిపోతుంది లేదా నశిస్తుంది. కాబట్టి అంతా ఆ
దైవం (ప్రారబ్ధం) పైనే ఆధారపడి ఉంటుంది."
వ్యాఖ్య: భోజనం దొరకదు
అని శంకరులు అన్నదానికి పద్మపాదుని సమాధానం ఇది. ఒక వ్యక్తికి ఆహారం లభించడం అనేది
అతను ఉన్న ప్రదేశం మీద కాదు, అతని ప్రారబ్ధ కర్మ (దైవం) మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. దైవం
అనుకూలిస్తే అడవిలో కూడా విందు భోజనం దొరుకుతుందని ఆయన వాదన. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 14
గృహం పరిత్యజ్య విదేశగో నా సుఖం సమాగచ్ఛతి తీర్థదృశ్వా ॥ గృహం గతో యాతి సృతిం పురస్తా-త్తదాగమాదత్ర చ కిం నిమిత్తమ్
॥ 14 ॥
తాత్పర్యము: "ఇల్లు వదిలి
విదేశాలకు వెళ్ళిన తీర్థయాత్రికుడు సుఖంగా తిరిగి ఇంటికి రావడం చూస్తున్నాము. అదే
సమయంలో ఇంట్లోనే ఉన్న వ్యక్తి, ఆ యాత్రికుడు తిరిగి రాకముందే మరణించడం కూడా జరుగుతోంది.
దీనికి కారణం ఏమిటి? (దేశాటనం వల్ల మరణం సంభవిస్తుందనేది కేవలం భ్రమ అని దీని
భావం)."
వ్యాఖ్య: తీర్థయాత్రల
వల్ల ప్రాణాపాయం కలుగుతుందనే శంకకు ఇది సమాధానం. యాత్రలకు వెళ్ళిన వారు క్షేమంగా
తిరిగి వస్తున్నారు, ఇంట్లోనే భద్రంగా ఉన్నవారు మరణిస్తున్నారు. కాబట్టి
మరణానికి కారణం ప్రయాణం కాదు, ఆయువు తీరడమే అని పద్మపాదుడు నిరూపించాడు. ఇది ఉపేంద్రవజ్రా
వృత్తము.
శ్లోకం 15
దేశే కాలే౽వస్థితం తద్విముక్తం బ్రహ్మానందం పశ్యతాం తత్ర
తత్ర ॥ చిత్తైకాగ్ర్యే విద్యమానే సమాధిః సర్వత్రాసౌ దుర్లభో నేతి
మన్యే ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము: "దేశకాలాలకు
అతీతమైన బ్రహ్మానందాన్ని దర్శించే జ్ఞానులకు, చిత్తైకాగ్రత (Focus)
ఉన్నట్లయితే ఏ ప్రదేశంలోనైనా, ఏ కాలంలోనైనా సమాధి స్థితి సాధ్యమే. అటువంటి వానికి సమాధి
అనేది ఎక్కడా దుర్లభం కాదని నేను భావిస్తున్నాను."
వ్యాఖ్య: ప్రయాణంలో
సమాధి స్థితి (Meditation) కుదరదు అని శంకరులు అన్నదానికి పద్మపాదుని యోగదృష్టితో
కూడిన సమాధానం ఇది. బ్రహ్మజ్ఞాని అయిన వానికి ప్రదేశంతో సంబంధం లేదు. మనస్సు
ఏకాగ్రంగా ఉంటే అడవిలోనైనా, ప్రయాణంలోనైనా ఆ బ్రహ్మానందాన్ని అనుభవించవచ్చు. ఇది శాలినీ
వృత్తము.
శ్లోకం 16
సత్తీర్థసేవా మనసః ప్రసాదినీ దేశస్య వీక్షా మనసః కుతూహలమ్ ॥ క్షిణోత్యనర్థాన్ సుజనేన సంగమ-స్తస్మాన్న కస్మై భ్రమణం
విరోచతే ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము: "పుణ్యతీర్థాల
సేవ మనస్సుకు ప్రసన్నతను (నిర్మలత్వాన్ని) ఇస్తుంది. కొత్త దేశాలను చూడటం మనస్సుకు
ఉత్సాహాన్ని (కుతూహలం) కలిగిస్తుంది. సజ్జనుల సాంగత్యం వల్ల అనర్థాలు నశిస్తాయి.
ఇన్ని ప్రయోజనాలు ఉన్నప్పుడు తీర్థయాత్రల కోసం చేసే ప్రయాణం ఎవరికి మాత్రం ఇష్టం
ఉండదు?"
వ్యాఖ్య: తీర్థయాత్రల
వల్ల కలిగే సామాజిక మరియు ఆధ్యాత్మిక లాభాలను పద్మపాదుడు ఇక్కడ వివరించారు. కేవలం
భౌతిక ప్రయాణమే కాకుండా, మహాత్ముల దర్శనం వల్ల కలిగే మేలును ఆయన నొక్కి చెప్పారు.
ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 17
అటాట్యమానో౽పి విదేశసంగతిం లభేత విద్వాన్ విదుషా౦భిసంగతిమ్
॥ బుధో బుధానాం ఖలు మిత్రమీరితం ఖలేన మైత్రీ న చిరాయ తిష్ఠతి
॥ 17 ॥
తాత్పర్యము: "విదేశాలలో
సంచరిస్తున్నప్పటికీ, విద్వాంసుడైన వాడు ఎప్పుడూ మరో విద్వాంసుడి సాంగత్యాన్నే
పొందుతాడు. పండితులకు పండితులే నిజమైన మిత్రులని పెద్దలు చెప్పారు. దుర్జనులతో
చేసే స్నేహం ఎంతో కాలం నిలవదు."
వ్యాఖ్య: 'మిత్రసంగతి దొరకదు' అని శంకరులు
అన్నదానికి సమాధానం ఇది. పండితుడు ఎక్కడికి వెళ్లినా తన వంటి జ్ఞానులను
వెతుక్కుంటాడని, జ్ఞానుల మధ్య ఉండే స్నేహం శాశ్వతమని పద్మపాదుని అభిప్రాయం.
ఇది వంశస్థ వృత్తము.
శ్లోకం 18
సమీపవాసో౽యముదీరితో గురో-ర్విదేశగో యద్ధృదయేన ధారయేత్ ॥ సమీపగో౽ప్యేష న సంస్థితో౽ంతికే న భక్తిహీనో యది ధారయేద్ధృది
॥ 18 ॥
తాత్పర్యము: "విదేశాలలో
ఉన్నప్పటికీ ఎవరైతే తన హృదయంలో గురువును నిరంతరం ధ్యానిస్తారో, వారే గురువుకు
అత్యంత సమీపంలో ఉన్నట్లు లెక్క. ఒకవేళ భక్తి లేనివాడు గురువు చెంతనే భౌతికంగా
ఉన్నప్పటికీ, అతను గురువుకు దూరంగా ఉన్నట్లే భావించాలి."
వ్యాఖ్య: గురు సామీప్యం
అంటే కేవలం శారీరక సామీప్యం కాదని, అది మానసికమైన అనుసంధానమని పద్మపాదుడు అత్యంత గంభీరంగా
వివరించారు. హృదయంలో గురు భక్తి ఉంటే ప్రపంచంలో ఎక్కడున్నా అది గురు సన్నిధే అని
ఆయన వాదన.
శ్లోకం 19
సుజనః సుజనేన సంగతః పరిపుష్ణాతి మతిం శనైః శనైః ॥ పరిపుష్టమతిర్వివేకవాన్-శనకైర్హేయగుణం విముంచతి ॥ 19
॥
తాత్పర్యము: "సజ్జనుడు మరో
సజ్జనుడితో కలిసినప్పుడు, ఆ సాంగత్యం వల్ల అతని బుద్ధి మెల్లమెల్లగా పరిపక్వం
(పరిపుష్టం) చెందుతుంది. ఆ విధంగా పరిపుష్టమైన బుద్ధి కల వివేకి, క్రమంగా తనలోని
త్యజించవలసిన చెడు గుణాలను (లోభం, రజోగుణం వంటివి) వదిలివేస్తాడు."
వ్యాఖ్య: సత్సంగం వల్ల
కలిగే పరివర్తనను ఇక్కడ వివరించారు. సజ్జనుల సాంగత్యం వల్ల వివేకం పెరుగుతుందని,
ఆ వివేకం వల్ల మనిషి తనలోని అరిషడ్వర్గాలను, హేయమైన గుణాలను
వదిలించుకుంటాడని దీని భావం. ఇది వియోగినీ వృత్తము.
శ్లోకం 20
యద్యాగ్రహో౽స్తి తవ తీర్థనిషేవణాయాం విఘ్నో మయా౽త్ర న ఖలు
క్రియతే పుమర్థే ॥ చిత్తస్థిరత్వగతయే విహితో నిషేధో మా
భూద్విశేషగమనం త్వతిదుఃఖహేతుః ॥ 20 ॥
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు
పలికిరి: "వత్సా! తీర్థయాత్రలు చేయాలనే పట్టుదల (ఆగ్రహం) నీకు అంతగా
ఉన్నట్లయితే, నీ పురుషార్థానికి నేను అడ్డుపడను. చిత్తస్థిరత్వం కోసమే
నేను మొదట నిన్ను వారించాను. అయితే, నీ ప్రయాణం నీకు అతిగా దుఃఖాన్ని కలిగించేదిగా
ఉండకూడదని నా కోరిక."
వ్యాఖ్య: గురువుగారు
శిష్యుని మనోభావాన్ని గౌరవించి అనుమతి ఇచ్చారు. అయితే ఏకాగ్రత దెబ్బతినకుండా,
అనవసరమైన శ్రమకు లోనుకాకుండా యాత్ర చేయమని సూచించారు. ఇది వసంతతిలకా వృత్తము.
శ్లోకం 21
నైకో మార్గో బహుజనపదక్షేత్రతీర్థాని యాతి చౌరాధ్వానం పరిహర
సుఖం త్వన్యమార్గేణ యాహి ॥ విప్రాగ్య్రాణాం
వసతివితతిర్యత్ర వస్తవ్యమీషన్ నో చేత్సార్థైః పరిచితజనైః శీఘ్రముద్దిష్టదేశమ్ ॥ 21
॥
తాత్పర్యము: "అనేక జనపదాలు,
పుణ్యక్షేత్రాల గుండా వెళ్లే మార్గాలు అనేకం ఉంటాయి. దొంగల భయం ఉన్న మార్గాలను
(చౌరాధ్వానం) వదిలిపెట్టి, సురక్షితమైన ఇతర మార్గాలలో వెళ్లు. ఎక్కడైతే ఉత్తమ
బ్రాహ్మణుల నివాసాలు ఉంటాయో, అక్కడ కొద్దిసేపు విశ్రమించు. ఒకవేళ అటువంటి వసతి లేకపోతే,
తెలిసిన వారితో లేదా బాటసారుల గుంపుతో (సార్థైః) కలిసి త్వరగా నీవు
చేరుకోవాల్సిన క్షేత్రానికి వెళ్లు."
వ్యాఖ్య: గురువుగారు ఒక
తండ్రిలా శిష్యుడికి ప్రయాణ సూచనలు ఇస్తున్నారు. ఒంటరిగా వెళ్లకుండా నమ్మకమైన
వారితో వెళ్లాలని, దొంగల భయం ఉన్న అడవి మార్గాల పట్ల జాగ్రత్తగా ఉండాలని హితవు
పలికారు. ఇది మందాక్రాంతా వృత్తము.
శ్లోకం 22
సద్భిః సంగో విధేయః స హి సుఖనిచయం సూయతే సజ్జనానా- మధ్యాత్మైక్యే కథాస్తా ఘటితబహురసాః శ్రవ్యమాణాః ప్రశాంతైః ॥ కాయక్లేశం విభిందియుః సతతమయభిదః శ్రాంతవిశ్రాంతవృక్షాః స్వాంతశ్రోత్రాభిరామాః పరిమృషితతృషః క్షోభితక్షుత్కలంకాః ॥ 22
॥
తాత్పర్యము: "ఎల్లప్పుడూ
సజ్జనుల సాంగత్యాన్ని కోరుకో. ఆ సత్సంగం వల్ల కలిగే బ్రహ్మజ్ఞాన చర్చలు
(అధ్యాత్మకథలు) వినడానికి ఎంతో మధురంగా ఉండి, శారీరక శ్రమను
(కాయక్లేశం) మర్చిపోయేలా చేస్తాయి. ఆ కథలు సంసార మార్గంలో అలసిపోయిన వారికి
విశ్రాంతినిచ్చే చెట్ల వంటివి. అవి మనస్సుకు, చెవులకు
ఆనందాన్ని ఇస్తాయి; ఆకలి దప్పుల బాధను కూడా దూరం చేస్తాయి."
వ్యాఖ్య: ప్రయాణంలో
సజ్జనులతో కలిసి వెళ్లడం వల్ల కలిగే లాభాలను ఇక్కడ వివరించారు. ప్రశాంతమైన
మనస్సుతో వినే ఆధ్యాత్మిక చర్చలు ప్రయాణ బడలికను పోగొట్టి, సాధకుడిని
నిరంతరం లక్ష్యం వైపు నడిపిస్తాయని దీని భావం. ఇది స్రగ్ధరా వృత్తము.
శ్లోకం 23
సత్సంగో౽యం బహుగుణయుతో౽ప్యేకదోషేణ దుష్టో యత్స్వాంతే౽యం
తపతి చ పరం సూయతే దుఃఖజాలమ్ ॥ ఖల్వాసంగో
వసతిసమయే శర్మదః పూర్వకాలే ప్రాయో లోకే సతతవిమలం నాస్తి నిర్దోషమేకమ్ ॥ 23 ॥
తాత్పర్యము: "సత్సంగం అనేది
అనేక గొప్ప గుణాలతో కూడుకున్నదే అయినప్పటికీ, అందులో ఒక దోషం
ఉన్నది. అదేమంటే—ఆ సజ్జనుడితో విడిపోయేటప్పుడు (వియోగం) మనస్సుకు తీవ్రమైన
తాపాన్ని, దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది. కలిసి ఉన్నప్పుడు ఎంతో
సుఖాన్నిచ్చే ఈ సాంగత్యం, విడిపోయేటప్పుడు బాధను మిగులుస్తుంది. లోకంలో నిరంతరం
నిర్దోషంగా ఉండే వస్తువు ఏదీ ఉండదు కదా!"
వ్యాఖ్య: సత్సంగం వల్ల
కలిగే ఒకే ఒక 'దోషం' దాని వియోగం అని శంకరులు చమత్కారంగా వివరించారు. సజ్జనుల
సాంగత్యం వల్ల కలిగే అనుబంధం విడిపోయేటప్పుడు భరించలేనంత బాధను కలిగిస్తుందని,
లోకంలో ప్రతి సుఖం వెనుక ఒక చిన్న దుఃఖం దాగి ఉంటుందని దీని భావం. ఇది
మందాక్రాంతా వృత్తము.
శ్లోకం 24
మార్గే యాస్యన్న బహుదివసాన్పాథసః సంగ్రహీ
స్యా-త్తస్మాద్దోషో జిగమిష పదప్రాప్తివిఘ్నస్తతః స్యాత్ ॥ ప్రాప్యోద్దిష్టం
వస నిరసనం తత్ర కార్యస్య సిద్ధే-ర్మూలాద్భ్రంశో౽భిలషితపదప్రాప్త్యాభావో౽న్యథా హి ॥
24 ॥
తాత్పర్యము: "ప్రయాణంలో
వెళ్లేటప్పుడు అనేక రోజులకి సరిపడా వస్తువులను (నీటిని కూడా) ఎక్కువగా దగ్గర
ఉంచుకోకు. అటువంటి సంగ్రహం (వస్తువుల పోగు) దొంగల కంటికి పడితే, నీ
సర్వస్వాన్ని కోల్పోయే ప్రమాదం ఉంది. అది నీ గమ్యాన్ని చేరడానికి ఆటంకం
కలిగిస్తుంది. ముందుగా నీవు అనుకున్న క్షేత్రాన్ని చేరుకుని అక్కడే నివసించు.
మధ్యలో అనవసరంగా ఆగితే నీ పని దెబ్బతింటుంది, అనుకున్న ఫలితం
దక్కదు."
వ్యాఖ్య: సన్న్యాసికి 'అపరిగ్రహం'
(వస్తువులను సేకరించకపోవడం) ఎంత ముఖ్యమో ఇక్కడ చెప్పారు. ఎక్కువ వస్తువులు ఉంటే
దొంగల భయం ఉంటుందని, దానివల్ల ప్రాణహాని లేదా ప్రయాణ భంగం కలుగుతుందని
హెచ్చరించారు.
శ్లోకం 25
మార్గే చోరా నికృతివపుషః సంవసేయుః సహైవ చ్ఛన్నాత్మానో
బహువిధగుణైః సంపరీక్ష్యాః ప్రయత్నాత్ ॥ దేవాన్వస్త్రం
లిఖితమథ వా దుర్విధా నేతుకామా విశ్వాసో౽తో౽పరిచిత నృషు ప్రోజ్ఝనీయో న కార్యః ॥ 25
॥
తాత్పర్యము: "ప్రయాణ
మార్గంలో మోసగాళ్లైన దొంగలు మంచి వేషధారణతో, సజ్జనుల వలె
నటిస్తూ నీతో కలిసే అవకాశం ఉంది. కాబట్టి ఎవరినైనా సరే చాలా జాగ్రత్తగా
పరీక్షించాలి. అటువంటి దుష్టులు నీ వద్ద ఉన్న దైవ విగ్రహాలను, వస్త్రాలను
లేదా నీవు వ్రాసుకున్న గ్రంథాలను (లిఖితం) దొంగిలించాలని చూస్తారు. కాబట్టి
అపరిచిత వ్యక్తులను అస్సలు నమ్మవద్దు."
వ్యాఖ్య: ఇక్కడ 'లిఖితం'
అంటే పద్మపాదుడు రచించిన గ్రంథాల గురించి శంకరులు హెచ్చరించినట్లు
కనిపిస్తోంది. దొంగలు కేవలం ధనాన్ని మాత్రమే కాదు, విలువైన
వస్త్రాలను, విగ్రహాలను, ఆఖరికి తాళపత్ర గ్రంథాలను కూడా ఎత్తుకెళ్లే ప్రమాదం ఉందని,
కాబట్టి కొత్తవారిని నమ్మవద్దని సూచించారు.
శ్లోకం 26
మధ్యేమార్గే యోజనాభ్యంతరే వా
తిష్ఠేయుశ్చేద్భిక్షవస్తే౽భిగమ్యాః ॥ పూజ్యాః
పూజ్యాస్తద్వ్యతికాంతిరుగ్రా శ్రేయస్కాయ నిష్ఫలీకర్తుమీశాః ॥ 26 ॥
తాత్పర్యము: "నీవు వెళ్లే
దారిలో కానీ, లేదా దారికి సమీపంలో (ఒక యోజనం దూరంలో) కానీ సన్న్యాసులు
(భిక్షవులు) ఉన్నారని తెలిస్తే, వారి వద్దకు వెళ్లి దర్శించుకో. వారు పూజింపదగిన వారు.
అటువంటి మహాత్ములను గౌరవించకుండా అలక్ష్యం చేస్తే, అది నీ
శ్రేయస్సుకు భంగం కలిగిస్తుంది."
వ్యాఖ్య: తీర్థయాత్రలో
ఉన్నప్పటికీ తోటి సన్న్యాసులను, యతీశ్వరులను గౌరవించడం ధర్మమని శంకరులు బోధించారు. మహాత్ముల
ఆశీస్సులు యాత్రను సఫలం చేస్తాయని, వారిని కాదని వెళ్లడం శ్రేయస్కరం కాదని దీని భావం. ఇది
శాలినీ వృత్తము.
శ్లోకం 27
యదాపదపదం సదా యతివర స్థితం వస్తు త-న్మతం భజ మితంపచాన్ మనసి
మా కృథాః ప్రాకృతాన్ ॥ కషాయకలుషాశయక్షతి
వినిర్వృతః సన్మతః సుఖీ చర సుఖే చిరాత్ స్ఫురతి సంతతానందతా ॥ 27 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ యతిశ్రేష్ఠా!
ఆపదలకు తావులేనిది (అనగా సర్వ అనర్థశూన్యమైనది), సదా స్థిరమైనది
అయిన ఆ పరమాత్మ తత్త్వాన్ని నీ మనస్సులో భజించు. అల్పబుద్ధి గల ప్రాకృత జనుల
గురించి (ప్రాకృతాన్) ఆలోచించకు. రాగద్వేషాలనే కషాయం వల్ల కలిగే కలుషాన్ని
(పాపాన్ని) హృదయం నుండి తొలగించుకుని, ప్రసన్నమైన మనస్సుతో సుఖివై సంచరించు. అప్పుడే
నీకు నిరంతర ఆత్మానందం స్ఫురిస్తుంది."
వ్యాఖ్య: శంకరులు
పద్మపాదుడికి ఉపదేశ సారాన్ని అందించారు. లోకంలో ప్రాకృత జనుల సాంగత్యం వల్ల కలిగే
రజోగుణ దోషాలను వదిలి, ఎల్లప్పుడూ బ్రహ్మజ్ఞానంలో నిమగ్నం కావాలని హితవు పలికారు.
ఇది పృథ్వీ వృత్తము.
శంకరులు పద్మపాదుడితో - "ఓ యతివరా! నీవు ప్రయాణంలో
ఉన్నా, ఎక్కడున్నా పరమాత్మ చింతనలోనే ఉండు" అని చెబుతూ ఈ క్రింది విషయాలను
వివరించారు:
1. ఆపదలకు అతీతమైన స్థితి (ఆపదామపదం): లోకంలో సంసారిక వస్తువులన్నీ ఆపదలతో కూడుకున్నవి. కానీ ఏ
వస్తువు (పరమాత్మ తత్త్వం) సర్వ అనర్థాలకు దూరంగా, పరమ శాంతిగా
ఉంటుందో, దానినే నీవు ఎల్లప్పుడూ సేవించు (భజించు).
2. ప్రాకృత జనుల పట్ల ఉదాసీనత (మితంపచాన్ ప్రాకృతాన్):
'మితంపచాః' అంటే కేవలం తమ పొట్ట నింపుకోవడం కోసమే ఆలోచించే అల్పబుద్ధి
గలవారు (ప్రాకృత జనులు). అటువంటి వారి గురించి లేదా వారి ఆలోచనల గురించి నీ
మనస్సులో ఏమాత్రం చోటు ఇవ్వకు. వారి సాంగత్యం వల్ల కలిగే చింతన నీ ఆధ్యాత్మిక
ప్రగతికి ఆటంకం కలిగిస్తుంది.
3. కషాయ కలుష నాశనం (కషాయకలుషాశయక్షతి): వ్యాఖ్యానంలో దీనిని అద్భుతంగా వివరించారు:
- కషాయం: ప్రాకృత జనుల గురించి ఆలోచించడం వల్ల కలిగే 'రజోగుణం' వంటి దోషాలు.
- కలుషం: అమరకోశం ప్రకారం 'కలుషం'
అంటే పాపం (వృజినం).
- క్షతి: ధ్వంసం లేదా నాశనం. అంటే, ప్రాకృత జనుల చింతన వల్ల కలిగే రాగద్వేషాలనే పాపాలను
అంతఃకరణం (ఆశయం) నుండి పూర్తిగా తొలగించుకున్నవాడవై, పరమ
సంతోషంతో (వినిర్వృతః) ఉండు. అప్పుడే నీవు సత్పురుషులచే గౌరవించబడతావు
(సన్మతః).
4. నిరంతర ఆనందం (సంతతానందతా): ఇలా మనస్సును
శుద్ధి చేసుకుని సుఖంగా సంచరిస్తున్నప్పుడు, నీకు చిరకాలం
పాటు అఖండమైన ఆత్మానందం లభిస్తుంది. అది నీ స్వస్వరూపంగానే భాసిస్తుంది
(స్వాత్మత్వేన భాతి).
శ్లోకం 28
ఇత్థం గురోర్ముఖగుహోదితవాక్సుధా తా-మాపీయ హృష్టహృదయః స
మునిః ప్రతస్థే ॥ ప్రస్థాప్య తం గురువరో౽థ సురేశ్వరాద్యైః కాలం
కియంతమనయత్సహ శృంగభూధ్రే ॥ 28 ॥
తాత్పర్యము: గురువుగారి
ముఖము అనే గుహ నుండి వెలువడిన వాక్కు అనే అమృతాన్ని (వాక్సుధా) గ్రోలి, పద్మపాదాచార్యులు
మిక్కిలి సంతోషముతో తీర్థయాత్రకు బయలుదేరారు. ఆయనను పంపించిన తర్వాత, శ్రేష్ఠుడైన
శంకరాచార్యులు సురేశ్వరాచార్యులు మొదలైన శిష్యులతో కలిసి కొన్నాళ్ల పాటు శృంగేరి (శృంగగిరి) పర్వతముపై
నివసించారు.
వ్యాఖ్య: గురువుగారి
అనుమతి మరియు ఆశీస్సులు పొందిన పద్మపాదుడు యాత్రకు వెళ్లగా, శంకరులు
శృంగేరిలో శారదా పీఠాన్ని స్థాపించి అక్కడ కొంతకాలం గడిపారు. ఇది వసంతతిలకా
వృత్తము.
శ్లోకం 29
అధిగమ్య తదా౽౦త్మయోగశక్తే-రనుభావేన నివేద్య చా౽౦శ్రవేభ్యః ॥ అవలంబితతారకాపథో౽సా-వర్చిరాదంతికమాససాద మాతుః ॥ 29 ॥
తాత్పర్యము: అక్కడ
శృంగేరిలో ఉండగానే, శంకరాచార్యులు తన యోగశక్తి ద్వారా తన తల్లి (ఆర్యాంబ) అంతిమ
స్థితిలో ఉన్నట్లు గ్రహించారు. వెంటనే అక్కడ ఉన్న శిష్యులకు (ఆశ్రవేభ్యః) ఆ విషయం
తెలిపి, ఆకాశమార్గం (తారకాపథః) ద్వారా ప్రయాణించి అతి త్వరగా తన
తల్లి వద్దకు చేరుకున్నారు.
వ్యాఖ్య: సన్న్యాసం
తీసుకునే సమయంలో "నీకు అవసరమైనప్పుడు నేను వస్తాను" అని తల్లికి ఇచ్చిన
మాటను నిలబెట్టుకోవడానికి శంకరులు యోగశక్తితో ఆకాశమార్గంలో కాలడికి వెళ్లారు. ఇది
మాలభారిణీ వృత్తము.
శ్లోకం 30
తత్రా౽౦తురాం మాతరమైక్షతాసౌ ననామ తస్యాశ్చరణౌ కృతాత్మా ॥ సా చైనముద్వీక్ష్య శరీరతాపం జహౌ నిదాఘార్త ఇవాంబుదేన ॥ 30
॥
తాత్పర్యము: అక్కడ
మరణశయ్యపై ఉన్న తన తల్లిని చూసి, శంకరులు ఆమె పాదాలకు నమస్కరించారు. ఎండవేడిమికి (నిదాఘ)
అలసిపోయిన వాడు మేఘాన్ని (అంబుదేన) చూసి ఎలా ఉపశమనం పొందుతాడో, అలాగే తన
కుమారుడిని చూడగానే ఆమె శరీర తాపమంతా తొలగిపోయి ఎంతో ప్రశాంతతను పొందింది.
వ్యాఖ్య: చాలా కాలం
తర్వాత తన కొడుకును చూడగానే తల్లి ప్రాణం లేచివచ్చినట్లయింది. ఆమె శారీరక బాధలన్నీ
మటుమాయమయ్యాయి. ఇది ఆఖ్యానకీ వృత్తము.
బ్రహ్మవిత్సార్వభౌమో౽పి లోకసంగ్రహార్థం తస్యా మాతుశ్చరణౌ
ననామేతి సంబంధః" బ్రహ్మజ్ఞానులందరిలో
శ్రేష్ఠుడైనప్పటికీ (బ్రహ్మవిత్ సార్వభౌమ), శ్రీ
శంకరాచార్యులు లోకానికి ఒక ఒరవడిని చూపడం కోసం (లోకసంగ్రహార్థం) తన తల్లి పాదాలకు
నమస్కరించారు. సాధారణంగా సన్న్యాసులు గృహస్థులకు నమస్కరించరు, కానీ తల్లి
విషయంలో ఈ నియమం వర్తించదని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
స్కాంద పురాణ ప్రమాణం
ఈ విషయాన్ని ధృవీకరించడానికి వ్యాఖ్యాత స్కాంద పురాణం నుండి రెండు
ముఖ్యమైన ప్రమాణాలను ఉదహరించారు:
- "సంన్యస్తాఖిలకర్మా౽పి పితుర్వంద్యో హి మస్కరీ" సమస్త కర్మలను త్యజించిన సన్న్యాసి (మస్కరీ) తన
తండ్రికి కూడా వందనీయుడే. అంటే తండ్రి తన సన్న్యాసి కుమారుడికి నమస్కరించాలి.
- "సర్వవంద్యేన యతినా ప్రసూర్వంద్యా ప్రయత్నతః" కానీ, లోకమంతా ఎవరికైతే నమస్కరిస్తుందో అటువంటి గొప్ప యతి
(సన్న్యాసి) కూడా, తన తల్లికి (ప్రసూః) మాత్రం ప్రయత్నపూర్వకముగా
నమస్కరించాలి.
దీని వెనుక ఉన్న అంతరార్థం
- మాతృభక్తి: శాస్త్రాల ప్రకారం తండ్రి కంటే తల్లి వేయి రెట్లు అధిక
గౌరవానికి పాత్రురాలు. అందుకే సన్న్యాసికి తండ్రి నమస్కరించవచ్చు కానీ,
సన్న్యాసి మాత్రం తన తల్లికి నమస్కరించడం ధర్మమని
ఇక్కడ చెప్పబడింది.
- లోకసంగ్రహం: జ్ఞాని అయినవాడు అహంకారం లేనివాడై ఉండాలి. శంకరులు
స్వయంగా జగద్గురువు అయినప్పటికీ, కన్నతల్లి పట్ల
వినయాన్ని ప్రదర్శించి లోకానికి 'మాతృదేవోభవ' అనే సందేశాన్ని ఇచ్చారు.
శ్లోకం 31
అసావసంగో౽పి తదా౽౦ద్రచేతా-స్తామాహ మోహాంధతమోపహర్తా ॥ అమ్బాగమస్త్యత్ర శుచం జహీహి బ్రవీహి కిం తే కరవాణి కృత్యమ్
॥ 31 ॥
తాత్పర్యము: అజ్ఞానమనే
గాఢాంధకారాన్ని తొలగించే జ్ఞాని అయినప్పటికీ, ఆ సమయంలో
శంకరాచార్యుల హృదయం తల్లిపై మమకారంతో ద్రవించిపోయింది (అర్ద్రచేతాః). ఆయన ఆమెతో
ఇట్లు పలికారు: "అమ్మా! నీ కుమారుడు వచ్చాడు. ఇక శోకాన్ని వదిలిపెట్టు. నీ
కోసం నేనేమి చేయాలో ఆజ్ఞాపించు."
వ్యాఖ్య: బ్రహ్మజ్ఞాని
అయిన సన్న్యాసికి రాగద్వేషాలు ఉండవు (అసంగః). కానీ తనను కన్నతల్లి పట్ల ఆయనకు ఉన్న
వాత్సల్యం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది. వ్యాఖ్యానంలో పేర్కొన్నట్లుగా, "సర్వవంద్యుడైన
యతికి కూడా కన్నతల్లి ప్రయత్నపూర్వకంగా వందనీయురాలు" (సర్వవంద్యేన యతినా
ప్రసూర్వంద్యా ప్రయత్నతః) అని శాస్త్రం చెబుతోంది. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
31వ శ్లోకంలోని "అమ్బాగమస్త్యత్ర" (అమ్బ ఆగమః అస్తి అత్రా) అనే పద ప్రయోగంపై వ్యాఖ్యాత చేసిన విశ్లేషణ. ఇది
వ్యాకరణ పరంగా మరియు పాఠాంతరాల పరంగా ఉన్న ఒక చిన్న సందేహాన్ని (చింతనను)
తెలియజేస్తోంది.
దీని తెలుగు వివరణ
1. "ఇదం
చింత్యమ్" (ఇది ఆలోచించదగినది): వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక వ్యాకరణ పరమైన అభ్యంతరాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
శ్లోకంలో ఉన్న "అమ్బాగమస్త్యత్ర" అనే ప్రయోగం పట్ల ఆయనకు కొంత సందేహం
ఉంది.
2. "ఈడ్గుణయోః
ప్రవృత్తేర్దుఃసాధత్వాత్" (వ్యాకరణ క్లిష్టత): సంస్కృత వ్యాకరణం (పాణిని సూత్రాల) ప్రకారం 'ఇణ్' లేదా 'ఈడ్' ధాతువులకు గుణ
సంధి లేదా ఇతర ప్రక్రియలు జరిగినప్పుడు, ఇక్కడ ఉన్న రూపం సిద్ధించడం కొంచెం కష్టమని (దుఃసాధత్వాత్) ఆయన అభిప్రాయం.
అంటే, 'నేను వచ్చాను' అని చెప్పడానికి వాడిన పద నిర్మాణం వ్యాకరణ రీత్యా అంత
సులభంగా సరిపోలడం లేదని భావం.
3. "ఆదర్శపుస్తకేషు
తు సర్వేష్విదమేవోపలభ్యతే" (పాఠాంతరాల స్థితి): వ్యాకరణ పరంగా సందేహం ఉన్నప్పటికీ, లభ్యమవుతున్న అన్ని ప్రామాణిక తాళపత్ర గ్రంథాలలో మరియు
ముద్రిత ప్రతులలో (ఆదర్శపుస్తకేషు) ఇదే పాఠం (ఇదే పదం) కనిపిస్తోంది. కాబట్టి
దీనిని మార్చడానికి వీలులేదు.
4. "మాం
బ్రూహీత్యాది తు తత్ర పఠితుం యుక్తమ్" (సూచన): వ్యాఖ్యాత తన అభిప్రాయం ప్రకారం.. అక్కడ "మాం బ్రూహి" (నాతో మాట్లాడు/చెప్పు) వంటి పదాలు ఉంటే వ్యాకరణ పరంగా మరియు సందర్భోచితంగా
ఇంకా బాగుండేదని సూచిస్తున్నారు.
సారాంశం
క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే: "అమ్మా! నేను వచ్చాను"
అని శంకరులు అన్నప్పుడు వాడిన సంస్కృత పదం వ్యాకరణ సూత్రాలకు కొంచెం విరుద్ధంగా
ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది, కానీ అన్ని
పుస్తకాల్లోనూ అదే ఉంది కాబట్టి మనం దానినే చదువుకోవాలి అని వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ
స్పష్టం చేస్తున్నారు.
శ్లోకం 32
దృష్ట్వా చిరాత్పుత్రమనామయం సా హృష్టాంతరాత్మా నిజగాద మందమ్
॥ అస్యాం దశాయాం కుశలీ మయా త్వం దిష్ట్యా౽సి దృష్టః
కిమతో౽స్తి కృత్యమ్ ॥ 32 ॥
తాత్పర్యము: చాలా కాలం
తర్వాత తన కుమారుడిని ఆరోగ్యవంతుడిగా (అనామయం) చూడగానే, ఆమె అంతరాత్మ
ఎంతో సంతోషించింది. ఆమె అత్యంత క్షీణించిన స్వరంతో మెల్లగా ఇట్లు పలికింది:
"కుమారా! నా అంతిమ దశలో నిన్ను క్షేమంగా చూడగలిగాను. నా అదృష్టం (దిష్ట్యా)
బాగుండి నీ దర్శనం లభించింది. ఇంతకంటే నాకు కావలసినది ఏముంది?"
వ్యాఖ్య: తల్లికి తన
ప్రాణం కంటే కొడుకు క్షేమమే ముఖ్యం. మరణశయ్యపై ఉన్నప్పటికీ, కొడుకు
సన్న్యాసిగా గొప్ప స్థితిలో ఉండటం చూసి ఆమె తృప్తి చెందింది. ఇది ఇంద్రవజ్రా
వృత్తము.
శ్లోకం 33
ఇతః పరం పుత్రక గాత్రమేత-ద్భోక్తుం న శక్నోమి జరాతిశీర్ణమ్
॥ సంస్కృత్య శాస్త్రోదితవర్త్మనా త్వం సద్వృత్త మాం ప్రాపయ
పుణ్యలోకాన్ ॥ 33 ॥
తాత్పర్యము: "నాయనా!
వృద్ధాప్యం వల్ల మిక్కిలి క్షీణించిన ఈ శరీరాన్ని నేను ఇక మోయలేను. ఓ సద్గుణ
సంపన్నుడా! నా మరణానంతరం శాస్త్రోక్తంగా నాకు అంత్యసంస్కారాలు నిర్వహించి, నాకు
పుణ్యలోకాలు కలిగేలా చేయి."
వ్యాఖ్య: సన్న్యాసికి
అంత్యక్రియలు నిర్వహించే అధికారం సాధారణంగా ఉండదు. కానీ ఇక్కడ ఆమె తన కుమారునిపై
ఉన్న నమ్మకంతో, ఆయన తేజస్సు మరియు ధర్మనిష్ఠ అటువంటి దోషాలను పోగొడతాయని
భావించి ఈ కోరిక కోరింది. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 34
సుతానుగాం సూక్తిమిమాం జనన్యాః శ్రుత్వా౽థ తస్యై
సుఖరూపమేకమ్ ॥ మాయామయాశేషవిశేషశూన్యం మానాతిగం
స్వప్రభమప్రమేయమ్ ॥ 34 ॥
తాత్పర్యము: తల్లి పలికిన ఆ
మాటలను విన్న శంకరాచార్యులు, ఆమెకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించాలని నిశ్చయించుకున్నారు. ఆనంద
స్వరూపమైనది, మాయకు అతీతమైనది, స్వయంప్రకాశితమైనది మరియు బుద్ధికి అందనిది
(అప్రమేయమ్) అయిన ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని ఆమెకు బోధించడానికి సిద్ధపడ్డారు.
శ్లోకం 35
ఉపాదిశద్బ్రహ్మ పరం సనాతనం న యత్ర హస్తాదివిభాగకల్పనా ॥ అంతర్బహిః సంనిహితం యథా౽ంబరం నిరామయం జన్మజరాదివర్జితమ్ ॥ 35
॥
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు
తన తల్లికి పరమ సనాతనమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని ఉపదేశించారు. ఆ బ్రహ్మమునకు చేతులు,
కాళ్లు వంటి అవయవ విభాగములు లేవు. ఆకాశము (అంబరం) వలె అది లోపల, వెలుపల అంతటా
నిండి ఉంటుంది. దానికి ఎటువంటి వ్యాధులు లేవు (నిరామయం), మరియు అది
పుట్టుక, ముసలితనం, మరణం వంటి వికారాలకు అతీతమైనది.
వ్యాఖ్య: శంకరులు మొదట
తన తల్లికి నిర్గుణ బ్రహ్మ ఉపదేశం చేశారు.
ఆత్మ అనేది ఆకాశం వలె సర్వగతమైనదని, దానికి శరీర ధర్మాలు ఉండవని వివరించారు.
[వ్యాఖ్యానంలో 'ఆకాశవత్సర్వగతశ్చ నిత్యః' అనే శ్రుతి
వాక్యాన్ని ఉదహరించారు].
శ్లోకం 36
సౌమ్యాగుణే మే రమతే న చిత్తం రమ్యం వద త్వం సగుణం తు దేవమ్
॥ న బుద్ధిమారోహతి తత్త్వమాత్రం యదేకమస్థూలమనణ్వగోత్రమ్ ॥ 36
॥
తాత్పర్యము: తల్లి ఇట్లు
పలికినది: "నాయనా! గుణములు లేని (నిర్గుణ) తత్త్వమునందు నా మనస్సు లగ్నం
కావడము లేదు. నాకు చూడముచ్చటగా ఉండే ఏదైనా దైవ స్వరూపాన్ని (సగుణ దైవాన్ని)
వివరించు. స్థూలము, సూక్ష్మము కాని, రూపము లేని ఆ కేవల తత్త్వము నా బుద్ధికి అందడం
లేదు."
వ్యాఖ్య: సాధారణ ప్రజలకు
లేదా అంతిమ దశలో ఉన్నవారికి నిరాకార ధ్యానం కష్టతరం. అందుకే ఆమె తనకు అర్థమయ్యే,
మనసుకు హత్తుకునే రూపం గల దైవాన్ని చూపమని కోరింది. ఇది ఉపజాతి వృత్తము.
శ్లోకం 37
నిశమ్య మాతుర్వచనం దయాలు-స్తుష్టావ భక్త్యా
మునిరష్టమూర్తిమ్ ॥ వృత్తైర్భుజంగోపపదైః ప్రసన్నః ప్రస్థాపయామాస స చ
స్వదూతాన్ ॥ 37 ॥
తాత్పర్యము: తల్లి మాటలను
విన్న దయామయుడైన శంకరాచార్యులు, భక్తితో అష్టమూర్తి అయిన పరమశివుని ప్రార్థించారు. ఆయన 'భుజంగప్రయాత'
వృత్తములతో కూడిన స్తోత్రములను (శివ భుజంగ ప్రయాత స్తోత్రం) పఠించగా, శివుడు
ప్రసన్నుడై తన ప్రమథ గణాలను (దూతలను) అక్కడికి పంపాడు.
శ్రీ శంకరాచార్యులు తన తల్లి అభ్యర్థన మేరకు పరమశివుని
స్తుతించిన 'శివ భుజంగ
ప్రయాత స్తోత్రం' లోని ఈ నాలుగు శ్లోకాలు అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి. సగుణ రూపమును
కోరిన తల్లికి శివ సాక్షాత్కారం కలిగించడానికి ఆచార్యులు చేసిన అద్భుత స్తుతి ఇది.
వీటి తాత్పర్యాలు మరియు విశేషాలు
శ్లోకం 1: పరమశివుని తత్త్వము
అనాద్యంతమాద్యం పరం తత్త్వమర్థం చిదాకారమేకం తురీయం
త్వమేయమ్ । హరిబ్రహ్మమృగ్యం పరబ్రహ్మరూపం మనోవాగతీతం మహః
శైవమీడే ॥ 1 ॥
- భావము: ఆదిమధ్యాంత రహితుడు, సమస్తానికి
కారణభూతుడు (ఆద్యం), వేదాంతములలో చెప్పబడిన పరమ సత్యము (తత్త్వమర్థం),
జ్ఞాన స్వరూపుడు, జాగ్రత్-స్వప్న-సుషుప్తి
అవస్థలకు అతీతుడైనవాడు (తురీయం), విష్ణువు మరియు బ్రహ్మ
దేవునిచే కూడా వెతకబడేవాడు (హరిబ్రహ్మమృగ్యం), మనోవాక్కులకు
అందని ఆ పరమశివ తేజస్సును నేను స్తుతిస్తున్నాను.
శ్లోకం 2: పంచముఖ శివ స్వరూపము
స్వశక్త్యా దిశచ్ఛక్త్యంతసింహాసనస్థం
మనోహారిసర్వాంగరత్నాదిభూషమ్ । జటాచంద్రగంగాస్థిసంపకమౌళిం
పరాశక్తిమిత్రం నుమః పంచవక్రమ్ ॥ 2 ॥
- భావము: తన స్వశక్తితో దిగంతాల వరకు వ్యాపించిన సింహాసనంపై
అధిష్ఠించినవాడు, మనోహరమైన రత్నాభరణాలు ధరించినవాడు, జటాజూటమునందు చంద్రవంకను, గంగానదిని
ధరించినవాడు, పరాశక్తికి (పార్వతీదేవికి) ప్రియుడు మరియు ఐదు
ముఖములు కలిగిన (పంచవక్త్రం) ఆ పరమేశ్వరునికి నమస్కరిస్తున్నాను.
శ్లోకం 3: తత్త్వాతీత స్వరూపము
శివేశానతః పూరుషాఘోరవామాదిభిర్బ్రహ్మభిర్హన్ముఖైః
షడ్భిరంగైః । అనౌపమ్యషట్రింశతం తత్త్వవిద్యామతీతం పరం త్వాం
కథం వేత్తి కో వా ॥ 3 ॥
- భావము: ఈశాన, తత్పురుష, అఘోర, వామదేవ, సద్యోజాత అనే ఐదు
ముఖములతో, ఆరు అంగములతో కూడి.. సాటిలేని ముప్పై ఆరు (36) శైవ తత్త్వాలకు అతీతమైన నీ పరమ స్వరూపాన్ని ఎవరు
మాత్రం ఎలా తెలుసుకోగలరు? (అనగా నీవు బుద్ధికి అందని పరతత్త్వమువని భావము).
శ్లోకం 4: అర్ధనారీశ్వర స్వరూపము
ప్రవాలప్రవాహప్రభాశోణమర్థం మరుత్వన్మణిశ్రీమహఃశ్యామమర్థమ్ । గురు స్యూతమేకం వపుశ్చైకమంతః స్మరామి
స్మరాపత్తిసంపత్తిహేతుమ్ ॥ 4 ॥
- భావము: పగడపు ఛాయ వలె ఎర్రని కాంతి కలిగిన ఒక సగభాగము
(పార్వతీదేవి), ఇంద్రనీలమణి వలె శ్యామల వర్ణముతో మెరిసే మరొక సగభాగము
(పరమశివుడు) - ఇలా కలిసిపోయిన ఏకైక అర్ధనారీశ్వర రూపమును నా హృదయమునందు
స్మరిస్తున్నాను. మన్మథుని దహించి, తిరిగి అతని భార్య
అయిన రతికి అతనిని ప్రసాదించిన కరుణామయుడు ఆయన.
శ్లోకం 5
స్వసేవాసమాయాత
దేవాసురేంద్రానమన్మౌలిమందారమాలాభిషిక్తమ్ । నమస్యామి శంభో పదాంభోరుహం తే భవాంభోధిపోతం భవానీ
విభావ్యమ్ ॥ 5 ॥
- భావము: ఓ శంభూ!
నిన్ను సేవించడానికి వచ్చిన సురాసురులు (దేవతలు, అసురులు)
నీకు నమస్కరిస్తున్నప్పుడు, వారి మకుటములలోని మందార పూలమాలల నుండి రాలిన మకరందముతో
నీ పాదాలు అభిషేకింపబడుతున్నాయి. సంసారమనే మహా సముద్రాన్ని దాటించే నావ
(పోతము) వంటివి, పార్వతీదేవిచే ఎల్లప్పుడూ ధ్యానింపబడేవి అయిన నీ
పాదపద్మాలకు నమస్కరిస్తున్నాను.
శ్లోకం 6
జగన్నాథ మన్నాథ
గౌరీశ నాథ ప్రపన్నానుకమ్పిన్విపన్నార్తిహారిన్ ॥ మహఃస్తోమమూర్తే సమస్తైకబంధో నమస్తే నమస్తే
పునస్తే నమోఽస్తు ॥ 6 ॥
- భావము: జగత్తుకు
ప్రభువైనవాడా! నాకూ నాథుడవైనవాడా! గౌరీ ప్రాణవల్లభా! శరణు కోరిన వారిపై కరుణ
చూపేవాడా! ఆపదలో ఉన్నవారి దుఃఖాన్ని హరించేవాడా! తేజోసమూహమే రూపముగా
కలిగినవాడా! అందరికీ ఏకైక బంధువైన ఓ పరమేశ్వరా! నీకు మాటిమాటికీ నమస్కారాలు.
శ్లోకం 7
మహాదేవ దేవేశ
దేవాదిదేవ స్మరారే పురారే యమారే హరేతి । బ్రువాణః స్మరిష్యామి భక్త్యా భవంతం తతో మే
దయాశీల దేవ ప్రసీద ॥ 7 ॥
- భావము: ఓ
మహాదేవా! దేవతలకు ప్రభువా! దేవాదిదేవా! మన్మథుడిని జయించినవాడా (స్మరారే), త్రిపురాలను
దహించినవాడా (పురారే), యముడిని శిక్షించినవాడా (యమారే)! అంటూ నిన్ను భక్తితో
స్మరిస్తున్నాను. ఓ దయాశీలుడైన దేవా! నాపై ప్రసన్నుడవు కావాలి.
శ్లోకం 8
విరూపాక్ష
విశ్వేశ విశ్వాధికేశ త్రయీమూల శంభో శివ త్యమ్చక త్వమ్ । ప్రసీద స్మర
త్రాహి పశ్యావపుష్య క్షమస్వాఽఽముహీతీక్ష పాహి క్షిపామః ॥ 8 ॥
- భావము: మూడు
కన్నులు కలిగినవాడా (విరూపాక్ష/త్ర్యంబక), విశ్వానికి
ప్రభువా, వేదములకు మూలమైనవాడా! ఓ శివా! నన్ను రక్షించు, నాపై
దృష్టి సారించు, నన్ను పోషించు, నా తప్పులను క్షమించు. అజ్ఞానమనే మోహం నుండి నన్ను
బయటపడేసి, నన్ను కాపాడు.
శ్లోకం 9
త్వదన్యః
శరణ్యః ప్రపన్నస్య నేతి ప్రసీద స్మరన్నోఽవహంన్యాస్తు దైన్యమ్ । న చేత్తే
భవేద్భక్తవాత్సల్యహానిస్తతో మే దయాలో దయాం సంనివేహి ॥ 9 ॥
- భావము: ఓ
దయామయుడా! శరణు కోరిన వాడికి నీకంటే అన్యమైన శరణ్యం మరొకటి లేదు. నాపై
ప్రసన్నుడవై, నా దైన్యాన్ని (బాధను) పోగొట్టు. ఒకవేళ నీవు నన్ను
అనుగ్రహించకపోతే, నీకు గల 'భక్తవాత్సల్యం' అనే బిరుదుకు హాని కలుగుతుంది. కాబట్టి, ఓ కరుణా
సముద్రా! నాపై నీ దయను కురిపించు.
శ్లోకం 10
అయం
దానకాలస్త్వహం దానపాత్రం భవాన్నాథ దాతా త్వదన్యం న యాచే । భవద్భక్తిమేవ
స్థిరాం దేహి మహ్యం కృపాశీల శంభో కృతార్థోఽస్మి తస్మాత్ ॥ 10 ॥
- భావము: ఓ నాథా!
ఇది దానము చేయవలసిన సమయము (తల్లి అంతిమ సమయం), నేను
దానము తీసుకోవడానికి అర్హుడైన పాత్రను, నీవు గొప్ప దాతవు. నిన్ను తప్ప నేను వేరొకరిని ఏదీ
యాచించను. నాకు నీపై 'స్థిరమైన భక్తిని' మాత్రమే
ప్రసాదించు. దానివల్ల నేను కృతార్థుడనవుతాను.
శ్లోకం 11
పశుం వేత్సి
చేన్మాం త్వమేవాధిరూఢః కలఙ్కీతి వా మూర్ధ్ని ధత్తే త్వమేవ । ద్విజిహ్వః
పునః సోఽపి తే కంఠభూషా త్వదంగీకృతాః శర్వ సర్వేఽపి ధన్యాః ॥ 11 ॥
- భావము: ఓ శర్వా!
నీవు ఒకరిని అంగీకరిస్తే వారు ధన్యులే అవుతారు. దానికి ఉదాహరణలు:
- నన్ను ఒక పశువుగా భావిస్తే.. నీవు వృషభ వాహనుడవు
కాబట్టి నన్ను అధిరోహించు.
- నన్ను దోషిగా (కళంకితుడిగా) భావిస్తే.. కళంకమున్న
చంద్రుని వలె నన్ను నీ శిరస్సుపై ధరించు.
- నేను రెండు నాలుకలు గల (అబద్ధాలు చెప్పే) వాడినైతే..
పాము వలె (ద్విజిహ్వము) నన్ను నీ కంఠాభరణముగా చేసుకో. నీవు ఎవరిని చేరదీసినా వారు పవిత్రులవుతారు.
శ్లోకం 12
న శక్నోమి
కర్తుం పరద్రోహలేశం కథం ప్రీయసే త్వం న జానే గిరీశ । తథా హి
ప్రసన్నోఽసి కస్యాపి కాంతాసుతద్రోహిణో వా పితృద్రోహిణో వా ॥ 12 ॥
- భావము: ఓ గిరీశా!
నేను ఎవరికీ ఇసుమంతైనా ద్రోహం చేయలేను. నీవు దేనికి ప్రసన్నుడవుతావో నాకు
తెలియదు. ఎందుకంటే, చరిత్రలో నీవు భార్యాబిడ్డలకు ద్రోహం చేసిన వారిని, చివరికి
తండ్రిని చంపిన వారిని (చండీశ్వరుని వంటి వారు భక్తితో చేసిన పనులను) కూడా
అనుగ్రహించావు. అటువంటప్పుడు, నిన్నే నమ్ముకున్న నాపై నీవు ఎందుకు ప్రసన్నుడవు కావు?
శ్లోకం 13
స్తుతిం ధ్యానమర్చిం యథావద్విధాతుం భజన్నప్యజానన్మహేశావలంబే
। త్రసంతం సుతం
త్రాతుమగ్రే మృకండోర్యమప్రాణనిర్వాపణం త్వత్పదాబ్జమ్ ॥ 13 ॥
- ప్రతిపదార్థం:
- స్తుతిం ధ్యానమర్చిం: స్తోత్రం చేయడం, ధ్యానం చేయడం లేదా
అర్చన (పూజ) చేయడం.
- యథావద్విధాతుం అజానన్: శాస్త్రోక్తంగా ఎలా చేయాలో తెలియనివాడనైనప్పటికీ.
- మహేశావలంబే: ఓ మహేశ్వరా! నిన్నే ఆశ్రయిస్తున్నాను.
- మృకండోః సుతం: మృకండు మహర్షి కుమారుడైన మార్కండేయుని.
- త్రసంతం త్రాతుం: భయపడుతున్న అతనిని రక్షించడానికి.
- యమప్రాణనిర్వాపణం: యముడి ప్రాణాలనే తీసిన (యముడిని దండించిన).
- త్వత్పదాబ్జమ్: నీ పాదపద్మములను (నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను).
- తాత్పర్యము: ఓ
మహేశ్వరా! నిన్ను ఎలా స్తుతించాలో, ఎలా ధ్యానించాలో, ఎలా పూజించాలో నాకు తెలియదు. కానీ, గతంలో
మృకండు మహర్షి కుమారుడైన మార్కండేయుడు మృత్యువుకు భయపడి నిన్ను శరణువేడగా, అతనిని
రక్షించడం కోసం సాక్షాత్తూ యముడిని సైతం ఎదిరించిన నీ పాదపద్మాలనే నేను
ఇప్పుడు నమ్ముకున్నాను. ఆ పాదాలే నాకూ, నా తల్లికీ శరణ్యం.
శ్లోకం 14
అకంఠేకలంకాదనంగేభుజంగాదపాణౌకపాలాదఫాలేనలాక్షాత్ । అమౌలౌశశాంకాదవామే
కలత్రాదహం దేవమన్యం న మన్యే న మన్యే ॥ 14 ॥
- ప్రతిపదార్థం:
- అకంఠేకలంకాత్: కంఠమునందు నీలమణి (విషం) లేనివాడు.
- అనంగేభుజంగాత్: శరీరమునందు పాములు లేనివాడు.
- అపాణౌకపాలాత్: చేతిలో కపాలము లేనివాడు.
- అఫాలేనలాక్షాత్: నుదుట అగ్నినేత్రము లేనివాడు.
- అమౌలౌశశాంకాత్: శిరస్సుపై చంద్రవంక లేనివాడు.
- అవామే కలత్రాత్: వామభాగమున (ఎడమవైపు) పార్వతీదేవి లేనివాడు.
- అహం దేవమన్యం న మన్యే: అటువంటి శివుడు తప్ప వేరొక దైవాన్ని నేను దైవంగా
భావించను.
- తాత్పర్యము: కంఠమున
నీలవర్ణము, శరీరమున సర్పములు, చేతిలో
కపాలము, నుదుట అగ్నినేత్రము, శిరస్సున
చంద్రకళ, వామభాగమున పార్వతీదేవి.. ఈ చిహ్నములు కలిగిన పరమశివుడు
తప్ప, వేరొక దైవాన్ని నేను పరదైవముగా అంగీకరించను, అంగీకరించను.
(ఇది శంకరుల యొక్క దృఢమైన శివభక్తిని మరియు ఏకత్వ భావనను తెలుపుతుంది).
శ్లోకం 38
విలోక్య తాన్ శూలపినాకహస్తా-నవానుగచ్ఛేయమితి బ్రువత్యామ్ ॥ తస్యాం విసృజ్యానునయేన శైవా-నస్తౌదథో మాధవమార్ద్రచేతాః ॥ 38
॥
తాత్పర్యము: శూలములను,
పినాకములను (ధనస్సులను) చేతబూనిన ఆ శివదూతలను చూసి, శంకరుల తల్లి
భయంతో "నాయనా! నేను వీరి వెంట వెళ్లలేను" అని పలికింది. అప్పుడు
దయామయుడైన శంకరాచార్యులు శివదూతలను అనునయించి పంపివేసి, తన తల్లికి
శాంతమూర్తి అయిన విష్ణువును సాక్షాత్కరింపజేయడం కోసం శ్రీమాధవుని (విష్ణువును)
స్తుతించారు.
శ్లోకం 39: శేషశాయి స్వరూపం
భుజగాధిపభోగతల్పభాజం కమలాంకస్థలకల్పితాంఘ్రిపద్మమ్ ॥ అభివీజితమాదరేణ నీలా-వసుధాభ్యాం చలమానచామరాభ్యామ్ ॥ 39
॥
- భావము: పాముల రేడైన ఆదిశేషుని దేహమే తల్పముగా (పాన్పుగా)
చేసుకుని శయనించి ఉన్నవాడు, లక్ష్మీదేవి (కమల) తన తొడపై ఉంచుకుని ఒత్తుతున్న
పాదపద్మములు కలిగినవాడు, నీలాదేవి మరియు భూదేవి (వసుధా) ఇరువైపులా నిలబడి
భక్తితో చామరములు వీస్తుండగా ప్రకాశించే ఆ మాధవుని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
శ్లోకం 40: ఆయుధ పురుషులు & గరుడ వాహనం
విహితాంజలినా నిషేవ్యమాణం వినతానందకృతా౽గ్రతో రథేన ॥ ధృతమూర్తిభిరస్త్రదేవతాభిః పరితః పంచభిరంచితోపకంఠమ్ ॥ 40
॥
- భావము: వినతకు ఆనందాన్ని చేకూర్చినవాడు (అమృతాన్ని తెచ్చి
తల్లిని దాస్యం నుండి విముక్తురాలిని చేసినవాడు) అయిన గరుత్మంతుడు ఎదురుగా
చేతులు జోడించి సేవ చేస్తుండగా.. శంఖం (పాంచజన్యం), చక్రం
(సుదర్శనం), గద (కౌమోదకి), శార్జ్ఞం (ధనుస్సు),
నందకం (ఖడ్గం) అనే ఐదు ఆయుధాలు మూర్తీభవించిన దేవతలుగా
మారి ఆ స్వామి చుట్టూ కొలువై ఉన్నారు.
శ్లోకం 41: దివ్య సౌందర్యం
మహనీయతమాలకోమలాంగం ముకుటీరత్నచయం మహార్హయంతమ్ ॥ శిశిరేతరభానుశీలితాగ్రం హరినీలోపలభూధరం హసంతమ్ ॥ 41 ॥
- భావము: తమాల వృక్షం వలె నల్లని కోమలమైన దేహకాంతి కలిగినవాడు,
కిరీటమునందలి రత్న సముదాయముల కాంతిచే సూర్యకాంతితో
మెరిసే ఇంద్రనీలమణి పర్వతం వలె ప్రకాశిస్తున్నవాడు.. తన దివ్యమంగళ స్వరూపముతో
మందహాసం చేస్తున్న ఆ పరమాత్మను చూసి తల్లి మురిసిపోయింది.
శ్లోకం 42: మాతృ ముక్తి (వైకుంఠ ప్రాప్తి)
తత్తాదృశం నిజసుతోదితమంబుజాక్షం చిత్తే దధార మృతికాల
ఉపాగతే౽పి ॥ చిత్తేన కంజనయనం హృది భావయంతీ తత్యాజ దేహమబలా
కిల యోగివత్సా ॥ 42 ॥
- భావము: మరణ సమయం ఆసన్నమైనప్పటికీ, తన
కుమారుడు వర్ణించిన ఆ పద్మలోచనుడైన మాధవుని దివ్య స్వరూపాన్ని ఆమె తన
చిత్తమునందు బలంగా నిలుపుకుంది. హృదయంలో ఆ పరమాత్మను ధ్యానిస్తూ, ఆ సామాన్య స్త్రీ (అబల) ఒక గొప్ప యోగి వలె (యోగీవత్)
తన ప్రాణాలను విడిచిపెట్టి పరమపదాన్ని పొందింది.
శ్లోకం 43: విష్ణుదూతల ఆగమనం
తతః శరచ్చన్ద్రమరీచిరోచి విచిత్ర పారిప్లవకేతనాఢ్యమ్ ॥ విమానమాదాయ మనోజ్ఞరూపం ప్రాదుర్భభూవుః కిల విష్ణుదూతాః ॥ 43
॥
తాత్పర్యము: అప్పుడు
శరత్కాల చంద్రుని వెన్నెల వలె తెల్లని కాంతితో ప్రకాశించేది, రంగురంగుల
విలక్షణమైన జెండాలతో (కేతన) అలంకరింపబడినది, అత్యంత
మనోహరమైనది అయిన విమానాన్ని తీసుకువచ్చి విష్ణుదూతలు అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యారు.
శ్లోకం 44: వైకుంఠ ప్రయాణం
వైమానికాంస్తాన్నయనాభిరామా-నవేక్ష్య హృష్టా ప్రశశంస పుత్రమ్
॥ విమానమారోప్య విరాజమాన-మనాయి తైః సా బహుమానపూర్వమ్ ॥ 44
॥
తాత్పర్యము: కళ్ళకు ఇంపుగా
ఉన్న ఆ విమానాన్ని, విష్ణుదూతలను చూసి ఆర్యాంబ ఎంతో సంతోషించింది. తనకింతటి
అద్భుత గతిని ప్రసాదించిన కుమారుడిని మనసారా శ్లాఘించింది. ఆ దూతలు ఆమెను ఎంతో
గౌరవంతో (బహుమానపూర్వమ్) ఆ విమానముపై కూర్చుండబెట్టుకుని తీసుకువెళ్లారు.
శ్లోకం 45: అర్చిరాది మార్గము (మోక్ష మార్గము)
ఇయమర్చిరహర్వలక్షపక్షా-న్షడుదఙ్గమాససమానిలార్కచంద్రాన్ ॥ చపలావరుణేన్ద్రధాతృలోకా న్క్రమశో౽తీత్య పరం పదం ప్రపేదే ॥ 45
॥
తాత్పర్యము: శాస్త్రాలలో
చెప్పబడిన 'అర్చిరాది' మార్గము ద్వారా ఆమె ప్రయాణించింది. అగ్ని (అర్చిః), పగలు (అహః),
శుక్లపక్షం (వలక్షపక్షః), ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలము (షడుదఙ్మాస), సంవత్సరము
(సమా), వాయువు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, విద్యుత్తు (చపలా), వరుణుడు, ఇంద్రుడు మరియు
బ్రహ్మలోకములను వరుసగా దాటుకుంటూ ఆమె పరమపదమైన వైకుంఠాన్ని పొందింది.
శ్లోకం 46: బంధువుల తిరస్కారం
స్వయమేవ చికీర్షురేష మాతు-శ్చరమం కర్మ సమాజుహావ బన్ధూన్ ॥ కిమిహాస్తి యతే తవాధికారః కితవేత్యేనమమీ నినిన్దురుచ్చైః ॥ 46
॥
తాత్పర్యము: తల్లి
మరణానంతరం, ఆమెకు అంత్యక్రియలు తానే స్వయంగా నిర్వహించాలని
నిశ్చయించుకుని శంకరాచార్యులు తన బంధువులందరినీ పిలిచారు. కానీ ఆ బంధువులు ఆయనను
సహాయం చేయకపోగా, ఎంతో కఠినంగా నిందించారు. "ఓ సన్న్యాసి! మోసకారీ
(కితవ)! నీవు కర్మలన్నింటినీ త్యజించావు కదా, ఇప్పుడు మళ్ళీ
ఈ కర్మలలో నీకు అధికారమెక్కడిది?" అని ఎలుగెత్తి దూషించారు.
శ్లోకం 47: శంకరుల ఆగ్రహం & శాపం
అనలం బహుధా౽ర్థితా౽పి తస్మై చత నా౽౦ద్దత్త చ బన్ధుతా తదీయా
॥ అథ కోపపరీవృతాంతరో౽సా-వఖిలాంస్తానశపచ్చ నిర్మమేన్ద్రః ॥ 47
॥
తాత్పర్యము: శంకరులు ఎంతో
బ్రతిమాలినప్పటికీ, ఆ బంధువులు అంత్యక్రియల కోసం కనీసం నిప్పును (అనలం) కూడా
ఇవ్వడానికి నిరాకరించారు. ఆఖరికి శవమును మోయడానికి కూడా వారు రాలేదు. అప్పుడు
ఆచార్యుల హృదయం కోపంతో నిండిపోయింది. మమకారం లేనివాడైనప్పటికీ (నిర్మమేంద్రః),
ధర్మ విరుద్ధంగా ప్రవర్తించిన ఆ బంధువులందరినీ ఆయన శపించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
బంధువులు శంకరులను "కితవ"
(వంచకుడు/మోసగాడు) అని పిలవడం వారి అహంకారానికి నిదర్శనం. సన్న్యాసి తల్లికి
సంస్కారం చేయకూడదనే మొండి వాదనతో వారు అగ్నిని కూడా ఇవ్వలేదు.
శ్లోకం 48: చితి నిర్మాణం & అగ్ని సృజన
సంచింత్య కాష్ఠాని సుశుష్కవంతి గృహోపకంఠే ధృతతోయపాత్రః ॥ స దక్షిణే దోష్ణి మమంథ వహ్నిం దదాహ తాం తేన చ సంయతాత్మా ॥ 48
॥
తాత్పర్యము: బంధువుల సహాయం
లభించకపోవడంతో, ఆ పరమ యోగి (సంయతాత్మా) తానే స్వయంగా ఎండిన కట్టెలను పోగు
చేసి, ఇంటి పెరట్లోనే (గృహోపకంఠే) చితిని నిర్మించారు. చేతిలో జలపాత్రను ధరించి,
తన యోగశక్తి ద్వారా తన కుడి భుజము నుండి (దక్షిణే దోష్ణి) అగ్నిని పుట్టించారు
(మమంథ వహ్నిమ్). ఆ అగ్నితోనే తన తల్లి పార్థివ దేహానికి సంస్కారం నిర్వహించారు.
శ్లోకం 49: బంధువులకు శాపం
న యాచితా వహ్నిమదుర్యదస్మై శశాప తాన్స్వీయజనాన్సరోషః ॥ ఇతః పరం వేదబహిష్కృతాస్తే ద్విజా యతీనాం న భవేచ్చ భిక్షా ॥ 49
॥
తాత్పర్యము: ఎంత
ప్రార్థించినా కనీసం అగ్నిని కూడా ఇవ్వని ఆ బంధువుల ప్రవర్తనకు శంకరులు ఆగ్రహించి
వారిని శపించారు: "ఈ రోజు నుండి మీరు వేదములకు దూరమైన వారు (వేదబహిష్కృతాః)
అవుదురు గాక! మీ ఇళ్లలో సన్న్యాసులకు భిక్షాధికారము ఉండదు గాక!" అని
శపించారు.
శ్లోకం 50: శ్మశాన శాపం & నేటి పరిస్థితి
గృహోపకంఠేషు చ వః శ్మశాన-మద్యప్రభృత్యస్త్వితి తాఞ్ఛశాప ॥ అద్యాపి తద్దేశమవా న వేద-మధీయతే నో యమినాం చ భిక్షా ॥ 50
॥
తాత్పర్యము: "నేటి నుండి మీ
ఇంటి పెరడులే మీకు శ్మశానములు అగుగాక!" అని కూడా ఆయన శపించారు. ఆ శాపం నేటికీ
అమల్లో ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. కేరళలోని ఆ ప్రాంతంలో నివసించే కొందరు బ్రాహ్మణులలో
ఇప్పటికీ వేదాధ్యయనం లేదని, సన్న్యాసులు వారి వద్ద భిక్ష స్వీకరించరని, మరియు వారు తమ
మృతులను ఇంటి పెరట్లోనే దహనం చేస్తారని గ్రంథకర్త ఇక్కడ పేర్కొన్నారు.
శ్లోకం 51: సారాంశం
తదాప్రభృత్యేవ గృహోపకంఠే-ష్వాసీచ్ఛ్మశానం కిల హంత తేషామ్ ॥ మహత్సు ధీపూర్వకృతాపరాధో భవేత్పునః కస్య సుఖాయ లోకే ॥ 51
॥
తాత్పర్యము: అయ్యో! నాటి
నుండి నేటి వరకు వారి పెరడులే వారికి శ్మశానాలయ్యాయి. లోకంలో మహాత్ముల పట్ల తెలిసి
తెలిసి (ధీపూర్వక) చేసే అపరాధం ఎవరికి మాత్రం సుఖాన్ని ఇస్తుంది? ఎవ్వరికీ
ఇవ్వదు.
ముఖ్య విశేషాలు:
- యోగశక్తి: సన్న్యాసికి అగ్ని ఉండదు కాబట్టి, శంకరులు తన తపశ్శక్తితో బాహువు నుండి అగ్నిని
సృష్టించడం ఆయన దైవత్వానికి నిదర్శనం.
- మాతృభక్తి: లోకాచారాల కంటే తల్లికి ఇచ్చిన మాటే గొప్పదని శంకరులు
నిరూపించారు.
- సంప్రదాయం: కేరళలోని 'నంబూద్రి' బ్రాహ్మణులలో కొందరు ఇప్పటికీ తమ ఇంటి ఆవరణలోనే దహన
సంస్కారాలు నిర్వహించుకోవడం మనం చూడవచ్చు.
శ్లోకం 52: శాంతమూర్తులను బాధిస్తే కలిగే ఫలితం
శాంతః పుమానితి న పీడనమస్య కార్యం శాంతో౽పి పీడనవశాత్
క్రుధముద్వహేత్సః ॥ శీతః సుఖో౽పి
మథితః కిల చందనద్రు-స్తీవ్రాహుతాశజనకో భవతి క్షణేన ॥ 52 ॥
తాత్పర్యము: "ఈయన చాలా శాంత
స్వభావుడు కదా" అని ఎవరినీ తక్కువ అంచనా వేసి బాధించకూడదు. ఎందుకంటే, మిక్కిలి
శాంతవంతుడైన వాడు కూడా పదే పదే పీడింపబడితే ఆగ్రహిస్తాడు. ఉదాహరణకు—చందన వృక్షం
(శ్రీగంధం) ఎంతో చల్లగా, సుఖదాయకంగా ఉంటుంది. కానీ దానిని బాగా మథిస్తే (రాపిడి
చేస్తే), అది క్షణంలో తీక్షణమైన అగ్నిని పుట్టిస్తుంది. అలాగే
శంకరులు శాంతమూర్తి అయినప్పటికీ, బంధువుల అపరాధం వల్ల ఆయన నుండి శాపాగ్ని వెలువడింది.
శ్లోకం 53: తేజస్వంతుల కృత్యములు - శాస్త్ర వివేచన
యద్యప్యశాస్త్రీయతయా విభాతి తేజస్వినాం కర్మ
తథా౽ప్యనింద్యమ్ ॥ వినింద్యకృత్యం
కిల భార్గవస్య దదుః స్వపుత్రాన్ కతిచిద్వృకాయ ॥ 53 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ
శంకరాచార్యులు సన్న్యాసి అయ్యుండి తల్లికి అంత్యక్రియలు చేయడం శాస్త్ర విరుద్ధంగా
అనిపించవచ్చు. కానీ తేజస్వంతులైన మహాత్ములు చేసే పనులు నిందార్హం కావు.
- ఉదాహరణ: పరశురాముడు (భార్గవః) తన తండ్రి ఆజ్ఞ మేరకు తల్లిని,
సోదరులను చంపాడు. అది లోకరీత్యా నింద్యమైనా, ఆయన తేజస్సు ముందు అది దోషం కాలేదు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: అగ్ని సమస్తాన్ని భక్షిస్తున్నప్పటికీ దానికి ఎలా దోషం
అంటదో (వహ్నేః సర్వభుజో యథా), అలాగే లోకహితం కోరి లేదా ధర్మం కోరి మహాత్ములు చేసే
అసాధారణ పనులు దోషపూరితం కావు.
శ్లోకం 54: దిగ్విజయ యాత్రకు సన్నద్ధం
ఇతి స్వజననీమసౌ మునిజనైరపి ప్రార్థితాం పునః
పతనవర్జితామతనుసౌఖ్యసందోహినీమ్ ॥ యతిక్షితిపతిర్గతిం
వితమసం స నీత్వా తత-స్తతో౽న్యమతశాతనే ప్రయతతే స్మ పృథ్వీతలే ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా
యతిశ్రేష్ఠుడైన శ్రీ శంకరాచార్యులు, మునిజనులు కూడా కోరుకునేటటువంటి, తిరిగి
జన్మలేని (పునః పతన వర్జితామ్), అనంతమైన సుఖాన్నిచ్చే ఉత్తమ గతిని (మోక్షాన్ని) తన తల్లికి
ప్రసాదించారు. ఆ తర్వాత ఆయన భూమండలంపై అద్వైత విరుద్ధమైన ఇతర మతాలను (దుర్మతాలను)
ఖండించి, సద్ధర్మాన్ని స్థాపించడానికి తన దిగ్విజయ యాత్రను
పునఃప్రారంభించారు.
శ్లోకం 55: పద్మపాదుల కోసం నిరీక్షణ
అథ తత్సహాయజలజాంఘ్ర్యుపాగమే చ్ఛురభీప్సితే౽త్ర విలలంబ ఏషకః
॥ జలజాంఘ్రిరప్యథ పురా నిజాజ్ఞయా కృతవానుదీచ్యబహుతీర్థసేవనమ్
॥ 55 ॥
తాత్పర్యము: తల్లి
అంత్యక్రియలు ముగించిన తర్వాత, ఇతర మతాల ఖండనలో (అద్వైత స్థాపనలో) తనకు తోడుగా ఉండే
పద్మపాదాచార్యుల రాక కోసం శంకరాచార్యులు కొంతకాలం వేచి ఉన్నారు. అప్పటికే
పద్మపాదులు గురువుగారి ఆజ్ఞ మేరకు ఉత్తర భారతంలోని అనేక పుణ్యక్షేత్రాలను దర్శించి
వస్తున్నారు.
శ్లోకం 56: అగస్త్య ముని దిక్కు (దక్షిణ దిశ)
ఆససాద శనకైర్దిశం మునే-ర్యస్య జన్మ వసుధాఘటీ స్మృతా ॥ సా శ్రుతిః సకలరోగనాశినీ యో౽పిబజ్జలధిమేకబిందువత్ ॥ 56
॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు
మెల్లగా అగస్త్య మహాముని నివసించే దక్షిణ దిశకు చేరుకున్నారు. ఆ అగస్త్య ముని ఎటువంటివాడంటే - మట్టి కుండ
(వసుధాఘటీ) నుండి జన్మించినవాడు, సముద్రాన్ని ఒక చిన్న నీటి బిందువు వలె త్రాగివేసిన
మహాశక్తివంతుడు. ఆయన నామస్మరణే సమస్త రోగాలను నాశనం చేస్తుంది.
శ్లోకం 57: శ్రీకాళహస్తీశ్వర దర్శనం
అద్రాక్షీత్సుభగ అహిభూషితతనుం శ్రీకాళహస్తీశ్వరం లింగే సన్నిహితం దధానమనిశం చాంద్రీం కలాం మస్తకే ॥ పార్వత్యా కరుణారసార్ద్రమనసా౽౦శ్లిష్టం प्रमोదాస్పదం దేవైరింద్రపురోగమైర్జయ జపేత్యాభాష్యమాణం మునిః ॥ 57 ॥
తాత్పర్యము: దక్షిణ యాత్రలో
భాగంగా పద్మపాదాచార్యులు శ్రీకాళహస్తి క్షేత్రమును దర్శించారు. అక్కడ:
- సర్పాభరణములతో అలంకరింపబడిన దేహము కలవాడు,
- శిరస్సున నిరంతరం చంద్రకళను ధరించినవాడు,
- కరుణారసముతో నిండిన మనస్సు గల పార్వతీదేవిచే ఆలింగనం
చేసుకోబడినవాడు (శివ-శక్తి ఐక్యతకు ప్రతీక),
- ఇంద్రాది దేవతలచే "జయ జయ" ధ్వనులతో
స్తుతింపబడుతున్నవాడు, అయిన ఆ శ్రీకాళహస్తీశ్వరుని పద్మపాదులు భక్తితో సేవించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'పార్వత్యా
ఆశ్లిష్టం' అనే పదానికి అద్భుతమైన అర్థాన్ని ఇచ్చారు. పార్వతీదేవి
(బ్రహ్మవిద్య) పరమాత్మ అయిన శివుని ఆలింగనం చేసుకోకపోతే, ముముక్షువులకు
(మోక్షం కోరేవారికి) అవిద్య (అజ్ఞానం) ఎలా తొలగుతుంది? కాబట్టి,
ఇది కేవలం లౌకిక ఆలింగనం కాదు, అది బ్రహ్మాత్మైక్య
ఆనందానికి సంకేతం.
శ్రీకాళహస్తిలో శివుడు వాయులింగంగా కొలువై
ఉంటాడు. ఈ క్షేత్రం పంచభూత క్షేత్రాలలో ఒకటి.
శ్లోకం 58: సువర్ణముఖరీ స్నానం & శివార్చన
స్నాత్వా సువర్ణముఖరీసలిలాశయే౽ంత-ర్గత్వా పునః ప్రణమతి స్మ
శివం భవాన్యా ॥ ఆనర్చ
మాషకుసుమైర్మనసా నునావ స్తుత్వా చ తం పునరయాచత తీర్థయాత్రామ్ ॥ 58 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు
సువర్ణముఖరీ నదిలో పవిత్ర స్నానం ఆచరించారు. అనంతరం ఆలయానికి వెళ్లి పార్వతీ
సమేతుడైన పరమశివుడికి ప్రణామం చేశారు. మారేడు దళాలతో
(మాషకుసుమైః) స్వామిని అర్చించి, మనసా స్తుతించి,
తన తీర్థయాత్ర కొనసాగించడానికి అనుమతిని వేడుకున్నారు.
శ్లోకం 59: కాంచీ క్షేత్ర ప్రవేశం
లబ్ధ్వా౽నుజ్ఞాం తజ్జ్ఞరాట్
కాలహస్తి-క్షేత్రాత్కాంచీక్షేత్రమాగాత్పవిత్రమ్ ॥ సంసారాబ్ధిం
సంతితీర్షోః ప్రసిద్ధం వృద్ధాః ప్రాహుర్యద్ధి లోకే హ్యముష్మిన్ ॥ 59 ॥
తాత్పర్యము: శివుని అనుమతి
పొంది, బ్రహ్మజ్ఞాని అయిన పద్మపాదులు శ్రీకాళహస్తి నుండి అత్యంత పవిత్రమైన కాంచీ క్షేత్రానికి చేరుకున్నారు.
సంసార సాగరాన్ని దాటాలనుకునే ముముక్షువులకు కాంచీపురం గొప్ప సాధనమని, అక్కడ మరణించిన
వారికి మోక్షం కలుగుతుందని పెద్దలు (వృద్ధాః) చెబుతుంటారు.
శ్లోకం 60: ఏకామ్రేశ్వర & కామాక్షి
దర్శనం
తత్రైకామ్రాధీశ్వరం విశ్వనాథం నత్వా గమ్యం
స్వీయభాగ్యాతిశీత్యా ॥ దేవీం
ధామాంతర్గతామంతకారి-ర్హార్దం రుద్రస్యేవ జిజ్ఞాసమానామ్ ॥ 60 ॥
తాత్పర్యము: కాంచీపురంలో తన
భాగ్యవశాన లభించిన ఏకామ్రేశ్వరుడిని
(ఏకామ్రనాథుడు) దర్శించి నమస్కరించారు. అనంతరం అక్కడ వెలసిన కామాక్షి దేవిని దర్శించారు. ఆ
దేవి ఎలా ఉందంటే - తన హృదయంలో ఉన్న రుద్రుని (శివుని) అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోవాలని
కుతూహల పడుతున్నట్లుగా, తేజోవంతియై విరాజిల్లుతోంది.
శ్లోకం 61: కైలాలేశ్వర (లక్ష్మీకాంత) దర్శనం
కైలాలేశం ద్రాక్తతో నాతిదూరే లక్ష్మీకాంతం సంవసంతం పురాణమ్
॥ కారుణ్యార్ద్రస్వాంతమంతాదిశూన్యం దృష్ట్వా దేవం
సంతుతోషైకభక్త్యా ॥ 61 ॥
తాత్పర్యము: అక్కడికి
దగ్గరలోనే ఉన్న కైలాలేశ్వర అనే గ్రామంలో
వెలసిన పురాణ పురుషుడు, లక్ష్మీపతి అయిన విష్ణుమూర్తిని దర్శించారు. కారుణ్యంతో
నిండిన మనస్సు గలవాడు, ఆది అంతము లేనివాడు (అంతాదిశూన్యం) అయిన ఆ స్వామిని చూసి
పద్మపాదులు పరమానంద భరితులయ్యారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ కాంచీపుర విశిష్టతను వివరిస్తూ, ఇది
శివ-విష్ణువుల అభేదానికి నిదర్శనమని పేర్కొన్నారు. పద్మపాదులు ఒకే క్షేత్రంలో
ఏకామ్రేశ్వరుడిని (శివుడు), కామాక్షిని (శక్తి), మరియు
లక్ష్మీకాంతాన్ని (విష్ణువు) దర్శించడం ద్వారా సర్వదేవతా స్వరూపమైన పరబ్రహ్మను
సేవించారు.
శ్లోకం 62: చిదంబర నటరాజ దర్శనం
పుణ్డరీకపురమాయయౌ ముని-ర్యత్ర నృత్యతి సదాశివో౽నిశమ్ ॥ వీక్షతే ప్రకృతిరాదిమా హృదా పార్వతీపరిణతిః శుచిస్మితా ॥ 62
॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు
పుండరీకపురం (వ్యాఘ్రపురం లేదా చిదంబరం) చేరుకున్నారు. అక్కడ సదాశివుడు నిరంతరం
ఆనంద తాండవం చేస్తూ ఉంటాడు. ఆది ప్రకృతియే పార్వతీ రూపంలో అవతరించి, చిరునవ్వుతో ఆ
స్వామి నృత్యాన్ని తన హృదయంలో వీక్షిస్తూ ఉంటుంది.
శ్లోకం 63: ఆనంద తాండవ మహిమ
తాణ్డవం మునిజనో౽త్ర వీక్షతే దివ్యచక్షురమలాశయో౽నిశమ్ ॥ జన్మమృత్యుభయభేది దర్శనా-న్నేత్రమానసవినోదకారకమ్ ॥ 63
॥
తాత్పర్యము: నిర్మలమైన
హృదయం, దివ్యదృష్టి కలిగిన మునిజనులు ఇక్కడ శివుని తాండవాన్ని నిరంతరం
దర్శిస్తుంటారు. ఆ దివ్య నృత్య దర్శనం జన్మమృత్యు భయాలను నశింపజేస్తుంది
(జన్మమృత్యుభయభేది). అది కళ్ళకు విందును, మనస్సుకు అనిర్వచనీయమైన ఆనందాన్ని
ప్రసాదిస్తుంది.
శ్లోకం 64: శివగంగ తీర్థ ప్రాశస్త్యం
కించాత్ర తీర్థమితి భిక్షుగణేన
కశ్చి-త్పృష్టో౽బ్రవీచ్ఛివపదామ్బుజసక్తచిత్తః ॥ సంప్రార్థితః
కరుణయా౽స్మరదత్ర గఙ్గాం దేవో౽థ సంన్యధిత దివ్యసరిత్సుతీర్థమ్ ॥ 64 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు
మరియు వారి శిష్య బృందం అక్కడ ఉన్న ఒక భక్తుడిని (శివ భక్తుడిని)
అడిగారు—"ఇక్కడ ఉన్న విశేష తీర్థం ఏమిటి?" అని. అప్పుడు ఆ
భక్తుడు ఇలా వివరించాడు: "పూర్వం భక్తుల ప్రార్థన మన్నించి, పరమశివుడు
కరుణతో గంగను స్మరించాడు. ఆయన స్మరించగానే గంగాదేవి ఇక్కడ ఒక దివ్యమైన తీర్థ
రూపంలో వెలిసింది."
శ్లోకం 65: శివగంగ పేరు వెనుక అంతరార్థం
శివాజ్ఞయా౽భూదితి తీర్థమేత-చ్ఛివస్య గఙ్గాం ప్రవదంతి లోకే ॥ స్రానాదముష్యాం విధుతోరుపాపాః శనైః శనైస్తాణ్డవమీక్షమాణాః ॥
65 ॥
తాత్పర్యము: ఈ తీర్థం
సాక్షాత్తూ శివుని ఆజ్ఞ వల్ల ఏర్పడింది కాబట్టి, దీనిని లోకంలో 'శివగంగ' అని పిలుస్తారు. ఈ తీర్థంలో స్నానం ఆచరించిన వారు తమ
పాపాలన్నింటినీ కడిగేసుకుని (విధుతోరుపాపాః), పవిత్రమైన
మనస్సుతో నటరాజ స్వామి ఆనంద తాండవాన్ని దర్శించుకుంటారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ చిదంబర క్షేత్ర ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తూ,
ఇది 'ఆకాశ లింగ' క్షేత్రమని,
ఇక్కడ చేసే నృత్యం కేవలం శారీరకమైనది కాదని, అది
సృష్టి-స్థితి-లయల పరమార్థమని పేర్కొన్నారు. పద్మపాదులు ఇక్కడ శివగంగలో స్నానం
చేసి, ఆ పరమశివుని అనుగ్రహాన్ని పొందారు.
శ్లోకం 66: పార్వతీదేవియే గంగగా మారిన వైనం
శివస్య నాట్యశ్రమకర్శితస్య శ్రమాపనోదాయ విచిన్తయంతీ ॥ శివేతి గంగాపరిణామగా౽భూ-త్తతో౽థ వైతత్ ప్రథితం తదాఖ్యమ్ ॥ 66
॥
తాత్పర్యము: నిరంతరం ఆనంద
తాండవం చేస్తున్న పరమశివుడు ఆ శ్రమ వల్ల అలసిపోయాడని భావించిన పార్వతీదేవి (శివ),
ఆయన శ్రమను పోగొట్టాలని చింతించింది. అందుకోసం ఆమెయే స్వయంగా గంగా రూపంలోకి
మారి (గంగాపరిణామగా) అక్కడ వెలసింది. అందుకే ఈ తీర్థానికి 'శివగంగ'
అనే పేరు ప్రసిద్ధి చెందిందని ఒక కథనం.
శ్లోకం 67: జటాజూటం నుండి జారిన బిందువులు
నృత్యత్తీరహతస్ఖలజ్జలగతేః పర్యాపతద్బిందుకం పార్శ్వే
స్వావసతేర్వినోదవశతో పజ్జహ్నుకన్యాపయః ॥ నృత్యం తన్వతి
ధూర్జటౌ విగలితం ప్రేంఖజ్జటామండలా-త్తేనైతచ్ఛివజాహ్నవీతి కథయన్త్యన్యే
విపశ్చిజ్జనాః ॥ 67 ॥
తాత్పర్యము: మరికొందరు
విద్వాంసుల (విపశ్చిజ్జనాః) అభిప్రాయం ప్రకారం.. పరమశివుడు తాండవం చేస్తున్నప్పుడు
ఆయన జటాజూటం అటు ఇటు కదులుతుండగా, అందులో దాగి ఉన్న గంగానది (జహ్నుకన్యా) నీటి బిందువులు
చిమ్మి అక్కడ పడ్డాయి. ఆనంద తాండవ వినోదం వల్ల శివుని జటల నుండి విడివడి పడిన గంగ
కాబట్టి, దీనిని 'శివ జాహ్నవి'
అని పిలుస్తారు.
శ్లోకం 68: మనఃశుద్ధికి మార్గం
స్నాయం సాయం తీర్థవర్యే౽త్ర నిత్యం వీక్షం వీక్షం
దేవపాదాబ్జయుగ్మమ్ ॥ శోధం శోధం
మానసం మానవో౽సౌ వీక్షేతేదం తాండవం శుద్ధచేతాః ॥ 68 ॥
తాత్పర్యము: ఈ శ్రేష్ఠమైన
తీర్థంలో ప్రతిరోజూ స్నానం చేసి, ఆ నటరాజ స్వామి పాదపద్మాలను పదే పదే దర్శించి, తన మనస్సును
పరిశుద్ధం చేసుకున్న మానవుడు మాత్రమే.. ఆ దివ్యమైన తాండవ రహస్యాన్ని, ఆనందాన్ని
నిజమైన శుద్ధ చిత్తంతో చూడగలడు.
శ్లోకం 69: శివగంగ స్నాన ఫలం
శుద్ధం మహద్వర్ణయితుం క్షమేత పుణ్యం పురారిః స్వయమేవ తస్య ॥ నిమజ్జ్య శంభుద్యుసరిత్యముష్యాం దాక్షాయణీనాథముదీక్షతే యః ॥
69 ॥
తాత్పర్యము: ఈ శివగంగలో
మునిగి స్నానం చేసి, దాక్షాయణీ నాథుడైన (పార్వతీ పతి) పరమశివుడిని దర్శించుకునే
భక్తునికి లభించే పుణ్యం ఎంతటిదో వర్ణించడం సా సాక్షాత్తు ఆ శివుడికి (పురారిః)
తప్ప ఇతరులకు సాధ్యం కాదు. అంతటి పవిత్రమైనది ఈ క్షేత్రం.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'శివ-గంగ'
అనే పదానికి ఉన్న రెండు అర్థాలను అందంగా విశ్లేషించారు:
- శివుని కోసం పార్వతి గంగగా మారడం (శివ + గంగ).
- శివుని జటల నుండి జారిన గంగ (శివ-జాహ్నవి).
పద్మపాదాచార్యులు ఇక్కడ ఈ పవిత్ర తీర్థాన్ని సేవించి,
ఆనంద తాండవ మూర్తిని దర్శించుకున్నాక, తన ప్రయాణాన్ని మదురై
(మీనాక్షి క్షేత్రం) వైపు
కొనసాగిస్తారు.
శ్లోకం 70: శివగంగ స్నానం & శివార్చన
ఇతీరితః శంకరయోజితాత్మా కేనాపి భిక్షుర్ముదితో జగాహే ॥ తీర్థం తదాప్లుత్య ననామ శంభో-రంఘ్రిం జితాత్మా భువనస్య
గోప్తుః ॥ 70 ॥
తాత్పర్యము: అక్కడ ఒక
భక్తుడు చెప్పిన శివగంగ మహిమను విన్నవాడై, శ్రీ శంకరాచార్యుల యందు లగ్నమైన మనస్సు గల
పద్మపాదులు సంతోషంతో ఆ తీర్థంలో స్నానమాచరించారు. జితాత్ముడైన ఆ ముని, లోక రక్షకుడైన
పరమశివుని పాదపద్మాలకు భక్తితో ప్రణామం చేశారు.
శ్లోకం 71: రామసేతు ప్రయాణం & కావేరీ దర్శనం
రామసేతుగమనాయ సందధే మానసం మునిరనుత్తమః పునః ॥ వర్త్మని ప్రయతమానసో వజ-న్సందదర్శ సరితం కవేరజామ్ ॥ 71
॥
తాత్పర్యము: అనంతరం
పద్మపాదులు రామసేతు (రామేశ్వరం) దర్శించాలని
నిశ్చయించుకున్నారు. ఆ ప్రయాణ మార్గంలో వెళ్తుండగా, పవిత్రమైన కావేరీ (కవేరజ) నదిని
దర్శించారు.
శ్లోకం 72: శ్రీరంగ క్షేత్ర మహిమ
యత్పవిత్రపులినస్థలం పయః-సిన్ధువాసరసికాయ విష్ణవే ॥ అభ్యరోచత హిరణ్యవాససే పద్మనాభముఖనామశాలినే ॥ 72 ॥
తాత్పర్యము: ఆ కావేరీ నది
యొక్క పవిత్రమైన ఇసుక తిన్నెలు (పులినస్థలం), సాక్షాత్తూ
క్షీరసముద్రంలో నివసించే శ్రీమహావిష్ణువుకు
(శ్రీరంగనాథుడికి) ఎంతో
ఇష్టమైనవి. పీతాంబరధారి (హిరణ్యవాససే), పద్మనాభాది నామములతో ప్రకాశించే ఆ స్వామి,
క్షీరసాగరాన్ని వదిలి ఈ కావేరీ తీరంలోని శ్రీరంగంలో
నివసించడానికి మక్కువ చూపారు.
శ్లోకం 73: సహ్యజా స్నానం & ప్రయాణం
సహ్యపర్వతసుతాతినిర్మలా-మ్భోభిషిక్తభగవత్పాదాంబుజే ॥ ఆకలయ్య బహుశిష్యసంవృతః ప్రాస్థితాభిరుచితస్థలాయ సః ॥ 73
॥
తాత్పర్యము: సహ్య పర్వత
పుత్రిక అయిన కావేరి యొక్క నిర్మల జలాలతో అభిషేకింపబడిన భగవంతుని పాదపద్మాలను
ధ్యానిస్తూ, పద్మపాదులు తన శిష్యబృందంతో కలిసి తనకిష్టమైన తదుపరి
క్షేత్రానికి ప్రయాణమయ్యారు.
శ్లోకం 74: మేనమామ ఇంటికి ఆగమనం
గచ్ఛన్గచ్ఛన్మార్గమధ్యే౽భియాతం గేహం
భిక్షుర్మాతులస్యా౽౦జగామ ॥ దృష్ట్వా
శిష్యైస్తం చిరేణామియాతం మోదం ప్రాపన్మాతులః శాస్త్రవేదీ ॥ 74 ॥
తాత్పర్యము: దారిలో
వెళ్తుండగా, మార్గమధ్యంలో ఉన్న తన మేనమామ ఇంటికి పద్మపాదులు
చేరుకున్నారు. చాలా కాలం తర్వాత తన మేనల్లుడిని, ఆయన
శిష్యగణాన్ని చూసి, శాస్త్ర కోవిదుడైన ఆ మేనమామ ఎంతో సంతోషించాడు.
శ్లోకం 75-76: బంధువుల
ఆనందబాష్పాలు
శుభావ తం బన్ధుజనః సశిష్యం స్వమాతులాగారముపేయిర్వాంసమ్ ॥ ఆగత్య దృష్ట్వా చిరమాగతం తం జహర్ష హర్షాతిశయేన సాశ్రుః ॥ 75
॥ రురోద కశ్చిన్ముముదే౽త్ర కశ్చి జ్జహాస పూర్వాచరితం బభాషే ॥ కశ్చిత్ప్రమోదాతిశయేన కించి-ద్వచః స్ఖలన్న్యాః ప్రణనామ
కశ్చిత్ ॥ 76 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు తన
శిష్యులతో కలిసి మేనమామ ఇంటికి వచ్చారని తెలిసిన బంధువులందరూ అక్కడికి
చేరుకున్నారు. చాలా కాలం తర్వాత ఆయనను చూసి కొందరు ఆనందబాష్పాలు రాల్చారు.
మరికొందరు పాత జ్ఞాపకాలను గుర్తుచేసుకుంటూ నవ్వారు. ఇంకొందరు భక్తితో, ఆనందంతో మాటలు
రాక తడబడుతూ ఆయన పాదాలకు నమస్కరించారు.
శ్లోకం 77: బంధువుల ప్రశంస
ఊచే౽థ తం జ్ఞాతిజనః ప్రమోదీ దృష్ట్వా చిరాయాక్షిపథం గతో౽మూః
॥ దిదృక్షతే త్వాం జనతా౽తిహార్దా-త్తథా౽పి శక్నోషి న వీక్షణాయ
॥ 77 ॥
తాత్పర్యము: బంధువులు
పద్మపాదులతో ఇలా అన్నారు: "నాయనా! చాలా కాలానికి మా కళ్ళకు కనిపించావు.
జనులందరూ నీపై ఉన్న ప్రేమతో నిన్ను చూడాలని ఉవ్విళ్లూరుతున్నారు. కానీ నీవు
సన్న్యాసివి కాబట్టి, ఈ లౌకిక బంధాలకు, ఆకర్షణలకు లొంగకుండా నిశ్చలంగా ఉన్నావు."
శ్లోకం 78-79: యతి ధర్మం -
వృక్ష ఉపమానం
పుత్రాః సమిిత్రా న న బన్ధువర్గో న రాజబాధా న చ చోరభీతిః ॥ కృతార్థతామూలపదం యతిత్వం ప్రసూనవంతం ఫలితం మహాంతమ్ ॥ 78
॥ శాఖోపశాఖాంంచితమేవ వృక్షం బాధంత ఆగత్య న తద్విహీనమ్ ॥ యథా తథా వా ధనినం దరిద్రా బాధంత ఆగత్య దినే దినే స్మ ॥ 79
॥
తాత్పర్యము: బంధువులు
సన్న్యాస దీక్ష యొక్క గొప్పతనాన్ని ఇలా కొనియాడారు:
- యతిత్వం: సన్న్యాసికి పుత్రులు, మిత్రులు,
బంధువుల వల్ల కలిగే బాధలు ఉండవు. రాజుల భయం గానీ,
దొంగల భయం గానీ ఉండదు. ఇది పరమ సుఖానికి, కృతార్థతకు మూలమైన పదవి.
- దృష్టాంతం: పక్షులు లేదా జంతువులు పూలు, పండ్లు
ఉన్న వృక్షాన్నే (శాఖోపశాఖలతో ఉన్న చెట్టును) ఆశ్రయించి ఇబ్బంది పెడతాయి కానీ,
ఏమీ లేని మోడు చెట్టు జోలికి వెళ్ళవు. అలాగే, ధనం ఉన్నవాడినే దరిద్రులు లేదా ఇతరులు పదే పదే
యాచిస్తూ బాధపెడతారు. సన్న్యాసికి ఏమీ ఉండదు కాబట్టి, ఆయనకు
ఇటువంటి బాధలేమీ ఉండవు.
శ్లోకం 80: గృహస్థుని వేదన
కుటుమ్బరక్షాగతమానసోనా-మాయాతి నిద్రా౽పి సుఖం న జాతు ॥ క్వ దేవతార్చా క్వ చ తీర్థయాత్రా క్వ వా నిషేవా మహతాం
భవేన్నః ॥ 80 ॥
తాత్పర్యము: బంధువులు
పద్మపాదులతో ఇలా అంటున్నారు: "నాయనా! కుటుంబ రక్షణే ధ్యేయంగా బ్రతికే మా వంటి
వారికి కనీసం సుఖంగా నిద్ర కూడా పట్టదు. ఎప్పుడూ ఏవో చింతలే. ఇక మాకు దేవతార్చన
ఎక్కడిది? తీర్థయాత్రలు చేసే తీరిక ఎక్కడిది? మహాత్ములను
సేవించే భాగ్యం మాకు ఎలా కలుగుతుంది?" (లౌకిక బాధ్యతలు
ఆధ్యాత్మికతకు ఎలా అడ్డుపడతాయో ఇక్కడ వివరించారు).
శ్లోకం 81: పద్మపాదుల రాకపై హర్షం
అశ్రౌష్మ సంన్యాసకృతం భవన్తం విప్రాత్కుతశ్చిద్బహమాగతాన్నః
॥ కాలో౽త్యగాత్తే బహురద్య దేవా-త్తీర్థస్య
హేతోర్గృహమాగతస్త్వమ్ ॥ 81 ॥
తాత్పర్యము: "నీవు సన్న్యాసం
తీసుకున్నావని మాకు ఎవరో బ్రాహ్మణుల ద్వారా తెలిసింది. చాలా కాలం గడిచిపోయింది. ఈ
రోజు దైవవశాత్తు తీర్థయాత్రలో భాగంగా నీవు మా ఇంటికి వచ్చావు. నీవు వచ్చింది మాపై
మమకారంతో కాదు, కేవలం తీర్థయాత్ర కోసమే అని మాకు తెలుసు."
శ్లోకం 82: పక్షుల ఉపమానం - యతి ధర్మం
యథా శకున్తాః పరవర్ధితాంద్రుమా-న్సమాశ్రయంతే
సుఖదాంస్త్యజన్త్యపి ॥ పరప్రక్లృప్తాన్మఠదేవతాగృహా-న్యతిః
సమాశ్రిత్య తథోజ్ఝతి ధ్రువమ్ ॥ 82 ॥
తాత్పర్యము: పక్షులు ఎవరైతే
పెంచిన చెట్లనైనా సరే, అవి తమకు సుఖాన్నిచ్చినంత కాలం ఆశ్రయిస్తాయి, ఆ తర్వాత
సులువుగా వదిలిపెట్టి ఎగిరిపోతాయి. అలాగే సన్న్యాసి కూడా ఇతరులు నిర్మించిన మఠాలను,
దేవాలయాలను తన యాత్రలో భాగంగా ఆశ్రయిస్తాడు, పని ముగియగానే
నిస్సంగంగా (మమకారం లేకుండా) వాటిని వదిలి ముందుకు సాగిపోతాడు.
శ్లోకం 83: భ్రమర వృత్తి (తేనెటీగ ఉపమానం)
యథా హి పుష్పాణ్యభిగమ్య షట్పదాః సంగృహ్య సారం రసమేవ భుంజతే
॥ తథా యతిః సారమవాప్నువన్ సుఖం గృహాద్ గృహాదోదనమేవ భిక్షతే ॥ 83
॥
తాత్పర్యము: తేనెటీగ
(షట్పదః) పువ్వుల దగ్గరకు వెళ్ళినప్పుడు ఆ పువ్వుకు ఎలాంటి హాని చేయకుండా, కేవలం అందులోని
మకరందాన్ని మాత్రమే గ్రహిస్తుంది. అలాగే సన్న్యాసి కూడా గృహస్థుల ఇళ్లకు
వెళ్ళినప్పుడు వారికి భారం కాకుండా, కేవలం తన ప్రాణ రక్షణకు కావలసిన కొద్దిపాటి
ఆహారాన్ని (భిక్షను) మాత్రమే స్వీకరిస్తాడు.
శ్లోకం 84: యతికి ఆత్మానుభవమే భార్య
యతేర్విరజ్యాత్మగతిః కలత్రం దేహం గృహం సంయతమేవ సౌఖ్యమ్ ॥ విరక్తిభాజస్తనయాః స్వశిష్యాః కిమర్థనీయం యతినో మహాత్మన్ ॥ 84
॥
తాత్పర్యము: బంధువులు
పద్మపాదులను ఇలా కొనియాడుతున్నారు: "ఓ మహాత్మా! సన్న్యాసికి వైరాగ్యంతో కూడిన 'ఆత్మజ్ఞానమే' భార్య (కలత్రం). తన దేహమే ఆయనకు నివాస గృహం.
ఇంద్రియ నిగ్రహం (సంయమనం) ద్వారా కలిగే జీవన్ముక్తి స్థితియే ఆయనకు అసలైన సౌఖ్యం.
తనను ఆశ్రయించిన శిష్యులే ఆయనకు పుత్రులు. ఇంతకంటే ఒక యతికి లోకంలో కావాల్సింది
ఏముంది?"
శ్లోకం 85-86: కోరికల విషవలయం
మనోరథానాం న సమాప్తిరిష్యతే పునః పునః సంతనుతే మనోరథాన్ ॥ దారానభీప్సుర్యతతే దివానిశం తాన్ప్రాప్య
తేభ్యస్తనయానభీప్సతి ॥ 85 ॥ అనాప్నువన్దుఃఖమసౌ
సుతీవరం ప్రాప్నోతి చేష్టేన వియుజ్యతే పునః ॥ సర్వాత్మనా
కామవశస్య దుఃఖం తస్మాద్విరక్తిః పురుషేణ కార్య ॥ 86 ॥
తాత్పర్యము: మానవ కోరికలకు
అంతం లేదు. ఒక కోరిక తీరగానే మరొకటి పుడుతుంది:
- మొదట భార్య కావాలని రేయింబవళ్లు తపిస్తాడు.
- భార్య లభించాక, సంతానం
కావాలని కోరుకుంటాడు.
- ఆ కోరికలు తీరకపోతే తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని పొందుతాడు.
ఒకవేళ తీరినా, ఇష్టమైన వారు దూరమైనప్పుడు (మరణం లేదా వియోగం) మళ్ళీ
శోకంలో మునిగిపోతాడు.
- కాబట్టి, కోరికలకు బానిసైన
వాడికి దుఃఖమే మిగులుతుంది. అందుకే మనిషి వైరాగ్యాన్ని (విరక్తిని)
అలవర్చుకోవాలి.
శ్లోకం 87: మహాత్ముల సేవ - మోక్ష ద్వారం
విరక్తిమూలం మనసో విశుద్ధిం తన్మూలమాహుర్మహతాం నిషేవామ్ ॥ భవాదృశాస్తేన చ దూరదేశే పరోపకారాయ రసానటంతి ॥ 87 ॥
తాత్పర్యము: వైరాగ్యం
కలగాలంటే మనస్సు పరిశుద్ధం కావాలి. మనస్సు శుద్ధి కావాలంటే 'మహాత్ముల సేవ'
(మహతాం నిషేవామ్) చేయాలి. అందుకే మీ వంటి జ్ఞానులు పరోపకారం కోసం, లోకాన్ని
ఉద్ధరించడం కోసం ఇలా దేశాటనం చేస్తూ ఉంటారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం & రాబోయే కుట్ర:
ఇక్కడ బంధువులు పలికిన మాటలు పరమార్థంతో కూడి ఉన్నాయి. కానీ
ఇక్కడే ఒక విచిత్రమైన పరిస్థితి నెలకొంది. పద్మపాదుల మేనమామ 'ప్రభాకర'
మతస్థుడు (కర్మకాండను నమ్మేవాడు). పద్మపాదులు తెచ్చిన 'పంచపాదిక'
(శంకర భాష్యానికి వ్యాఖ్యానం) చదివిన ఆయనకు, అందులోని
అద్వైత తర్కం ముందు తన కర్మకాండ నిలవదని అర్థమైంది.
పైకి ఇంత జ్ఞానబోధ చేస్తున్న బంధువుల సమక్షంలోనే, ఆ మేనమామ ఒక
దుష్ట ఆలోచన చేస్తాడు:
- పద్మపాదులకు మందమతి అయ్యేలా ఒక ఔషధాన్ని (విషం వంటిది) ఆహారంలో కలిపి ఇస్తాడు.
- దానివల్ల పద్మపాదుల జ్ఞాపకశక్తి తగ్గిపోతుంది.
- ఆ తర్వాత, పద్మపాదులు
తీర్థయాత్రకు వెళ్ళినప్పుడు, తన సొంత ఇంటికి తనే నిప్పు పెట్టుకుని, పద్మపాదులు దాచి వెళ్ళిన ఆ అమూల్యమైన గ్రంథాన్ని బూడిద చేస్తాడు.
శ్లోకం 88: జ్ఞానుల విలక్షణ చరితం
అజ్ఞాతగోత్రా విదితాత్మతత్త్వా లోకస్య దృష్ట్యా
జడవద్విభాన్తః ॥ చరన్తి
భూతాన్యనుకమ్పమానాః సన్తో యదృచ్ఛోపనతోపభోగ్యాః ॥ 88 ॥
తాత్పర్యము: నిజమైన
సాధువులు (సన్యాసులు) తమ గోత్ర నామాలను బయటపెట్టరు (అజ్ఞాతగోత్రాః). వారు
ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలిసినవారైనప్పటికీ, సామాన్య లోకానికి మాత్రం ఏమీ తెలియని జడుల వలె
(పిచ్చివారి వలె లేదా మందమతుల వలె) కనిపిస్తారు. వారు కేవలం ప్రాణికోటిపై కరుణతో
సంచరిస్తూ, దైవవశాత్తు లభించిన దానితోనే తృప్తి చెందుతూ ఉంటారు.
శ్లోకం 89: తీర్థయాత్రల పరమార్థం
చరన్తి తీర్థాన్యపి సంగ్రహీతుం లోకం మహాంతో నను శుద్ధభావాః
॥ శుద్ధాత్మవిద్యాక్షపితోరుపాపా-స్తజ్జుష్టమమ్భో నిగదన్తి
తీర్థమ్ ॥ 89 ॥
తాత్పర్యము: పరిశుద్ధమైన
మనస్సు గల మహాత్ములు తీర్థయాత్రలు చేసేది తమ పాపాలను కడుక్కోవడానికి కాదు
(ఎందుకంటే ఆత్మజ్ఞానంతో వారి పాపాలు అప్పటికే నశించాయి). కేవలం లోక కల్యాణం కోసం,
జనులను సన్మార్గంలో పెట్టడానికే వారు యాత్రలు చేస్తారు. నిజానికి, అటువంటి
జ్ఞానులు ఏ నీటిని తాకుతారో, ఏ చోట నివసిస్తారో.. ఆ నీరే పవిత్రమైన 'తీర్థం'
అవుతుందని శాస్త్రజ్ఞులు చెబుతారు.
శ్లోకం 90: బంధువుల ప్రార్థన
వస్తవ్యమత్ర కతిచిద్దివసాని విద్వం-స్త్వద్దర్శనం వితనుతే
ముదితాది భవ్యమ్ ॥ ఏష్యద్వియోగచకితా
జనతేయమాస్తే దుఃఖం గతే౽త్ర భవితేతి భవత్యసంగే ॥ 90 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ విద్వాంసుడా!
నీవు ఇక్కడ కొన్ని రోజులు నివసించాలి. నీ దర్శనం మాకు ఎంతో శుభాన్ని, ఆనందాన్ని
కలిగిస్తుంది. నీవు ఇక్కడి నుండి వెళ్ళిపోతే మాకు దుఃఖం కలుగుతుందనే భయంతో ఈ
బంధువులందరూ ఇప్పుడే వణికిపోతున్నారు. నీవు అసంగివి (మమకారం లేనివాడవు) కావచ్చు,
కానీ మాకు మాత్రం నీ వియోగం కష్టకరం."
శ్లోకం 91: ఆత్మా విమర్శ - గృహస్థుల దీనస్థితి
కోశం క్లేశమలస్య లాస్థగృహమప్యుదం హసామాలయే పైశున్యస్య
నిశాంతముత్కటమృషామాపావిశేషాశ్రయమ్ ॥ హింసామాంసలమాశ్రితా
ఘనధనాశంసానృశంసా వయం వర్జ్య దుర్జనసంగమం కరుణయా శోధ్యా యతీందో త్వయా ॥ 91 ॥
తాత్పర్యము: బంధువులు తమ
తప్పులను ఒప్పుకుంటూ పద్మపాదులను ఇలా వేడుకుంటున్నారు: "ఓ యతీంద్రా! మేము
క్లేశాలకు (బాధలకు) నిలయములం. అసూయ, అబద్ధాలు, హింస, ధనాశ అనే
దుర్గుణాలలో మునిగి ఉన్నాము. మేము దుర్జనుల సాంగత్యం వల్ల మలినమైపోయాము. నీవు
కరుణతో మమ్మల్ని పవిత్రులను చేయాలి (శోధ్యాః)."
వ్యాఖ్య
పద్మపాదుల బంధువులు తమ ఇళ్లను
'పైశున్యస్య నిశాన్తమ్'
(అసూయకు/దుర్మార్గాలకు
నిలయమైన ఇల్లు) అని నిందించుకునే సందర్భంలో 'నిశాంత' అంటే 'ఇల్లు' అని అర్థం చెప్పడానికి వ్యాఖ్యాత ఈ అమరకోశ
ప్రమాణాన్ని ఉదహరించారు.
'నిశాన్తస్త్రిషు
శాన్తే స్యాత్క్లీబం తు భవనోషసోః'
ఈ శ్లోకపాదం 'అమరకోశం'
(నామార్లింగానుశాసనం)
లోని 'నానార్థ వర్గు'కు చెందినది. ఇది 'నిశాంత' (నిశాన్త) అనే పదానికి గల వివిధ
అర్థాలను మరియు వాటి లింగ భేదాలను వివరిస్తుంది.
దీని పూర్తి విశ్లేషణ
శ్లోకార్థం మరియు విశ్లేషణ:
'నిశాన్తస్త్రిషు
శాన్తే స్యాత్క్లీబం తు భవనోషసోః'
ఈ పాదాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించవచ్చు:
- నిశాన్తస్త్రిషు
శాన్తే స్యాత్ (నిశాన్తః + త్రిషు + శాన్తే):
- 'నిశాంత' అనే పదం 'శాంతం' (ఉపశమించిన లేదా శాంతించిన - Pacified/Quiet) అనే అర్థంలో
వాడినప్పుడు అది త్రిలింగకము (విశేషణం కాబట్టి స్త్రీ, పురుష, నపుంసక లింగాలలో రూపాలు మారుతాయి).
- ఉదాహరణకు:
నిశాన్తః క్రోధః (శాంతించిన కోపం).
- క్లీబం తు
భవన... (క్లీబమ్ తు భవన):
- 'భవనము' (ఇల్లు లేదా నివాస గృహం - House/Dwelling) అనే అర్థంలో
వాడినప్పుడు 'నిశాంత' పదం నపుంసక లింగము (క్లీబము) అవుతుంది.
- శ్రీ
శంకరాచార్యుల చరిత్రలో పద్మపాదుల మేనమామ ఇంటిని (మాతులాగారము) సూచించడానికి
కూడా ఈ పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
- ...ఓషసోః (ఉషసోః):
- 'ఉషస్సు' (తెల్లవారుజాము లేదా వేకువజాము - Dawn/Early morning) అనే అర్థంలో
వాడినప్పుడు కూడా ఇది
నపుంసక లింగమే. నిశి
(రాత్రి) అంతమయ్యే సమయం కాబట్టి దీనిని 'నిశాంతము'
అంటారు.
ముంచుకొస్తున్న ప్రమాదం:
పద్మపాదుల బంధువులు ఇంతలా బ్రతిమాలడంతో, ఆయన వారి మాట
కాదనలేక అక్కడ ఉండటానికి అంగీకరిస్తారు. అయితే, ఈ బృందంలోనే
ఉన్న పద్మపాదుల మేనమామ 'ప్రభాకర'
మతస్థుడు. ఆయనకు అద్వైతం అంటే గిట్టదు. పద్మపాదులు రాసిన ఆ అద్భుతమైన గ్రంథం
(భాష్య వ్యాఖ్య) తన మతానికి చేటు తెస్తుందని ఆయన నిశ్చయించుకున్నాడు.
- ఆయన పద్మపాదులకు ఒక 'మతిభ్రమణం' కలిగించే
ఔషధాన్ని సేవింపజేస్తాడు.
- పద్మపాదులు తన గ్రంథాన్ని మేనమామ వద్ద భద్రపరిచి
రామేశ్వర యాత్రకు వెళ్తారు.
- వారు వెళ్ళిన వెంటనే, ఆ మేనమామ
తన ఇంటికి తానే నిప్పు పెట్టుకుని, "అయ్యో!
ఇల్లు కాలిపోయింది, నీ గ్రంథం కూడా కాలిపోయింది!" అని అబద్ధం చెబుతాడు.
శ్లోకం 92: దైవమే సర్వస్వం
సంయునక్తి వియునక్తి దేహినం దైవమేవ పరమం మనాగపి ॥ ఇష్టసంగతినివృత్తికాలయో నిర్వికారహృదయో భవేన్నరః ॥ 92
॥
తాత్పర్యము: బంధువుల మాటలు
విన్న పద్మపాదులు ఇలా అన్నారు: "జీవులను కలపడం (సంయోగం), విడదీయడం
(వియోగం) అనేవి కేవలం ఆ దైవ సంకల్పం వల్లే జరుగుతాయి. బ్రహ్మ దేవుడి నుండి ఒక
చిన్న గడ్డిపోచ వరకు అందరి విషయంలోనూ దైవమే పరమాధికారి. కాబట్టి, మనకు ఇష్టమైన
వారు కలిసినప్పుడు (సంగతి) అతిగా సంతోషించకుండా, వారు
దూరమైనప్పుడు (నివృత్తి) కుంగిపోకుండా మానవుడు నిర్వికార హృదయుడై ఉండాలి."
శ్లోకం 93: అతిథి సేవ - అనంత పుణ్యం
మధ్యాహ్నకాలే క్షుధితస్తృషార్తః క్వ మే౽న్నదాతేతి
వదన్నుపేతి ॥ యస్తస్య నిర్వాపయితా క్షుధార్తేః కస్తస్య పుణ్యం
వదితుం క్షమేత ॥ 93 ॥
తాత్పర్యము: "మధ్యాహ్న
సమయంలో ఆకలి దప్పులతో అలమటిస్తూ, 'నాకు అన్నం పెట్టే దాత ఎక్కడ ఉన్నాడు?' అని
వెతుక్కుంటూ వచ్చే అతిథి లేదా యతి యొక్క ఆకలిని తీర్చే గృహస్థునికి లభించే పుణ్యం
ఎంతటిదో వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు." (సన్న్యాసి కంటే గృహస్థుడే
గొప్పవాడని పద్మపాదులు ఇక్కడ వారిని గౌరవిస్తున్నారు).
శ్లోకం 94: బ్రహ్మచారికి గృహస్థుడే ఆధారం
సాయం ప్రాతర్వహ్నికార్యం వితన్వన్-మజ్జంస్తోయే
దణ్డకృష్ణాజినీ చ ॥ నిత్యం వర్ణీ
వేదవాక్యాన్యధీయన్-క్షుద్ధ్యా శీఘ్రం గేహినో గేహమేతి ॥ 94 ॥
తాత్పర్యము: "ఉదయం, సాయంత్రం అగ్ని
కార్యాలు (సమిదాధానం) నిర్వహిస్తూ, నదిలో స్నానమాచరించి, దండము మరియు
కృష్ణాజినము (జింక చర్మం) ధరించి, నిరంతరం వేదపాఠం చేసే బ్రహ్మచారి (వర్ణీ) సైతం.. ఆకలి
వేసినప్పుడు భిక్ష కోసం గృహస్థుని ఇంటికే చేరుకుంటాడు. కాబట్టి మూడు ఆశ్రమాలకు
(బ్రహ్మచర్య, వానప్రస్థ, సన్న్యాస) గృహస్థాశ్రమమే జీవనాధారం."
శ్లోకం 95: సన్న్యాసికి గృహస్థుడే ఆధారం
ఉచ్చైః శాస్త్రం భాషమాణో౽పి భిక్షు-స్తారం మంత్రం సంజపన్వా
యతాత్మా ॥ మధ్యేఘస్రం జాఠరాగ్నౌ ప్రదీప్తే దండీ నిత్యం
గేహినో గేహమేతి ॥ 95 ॥
తాత్పర్యము: ఎంతటి గొప్ప
పండితుడైన సన్న్యాసి (భిక్షువు) అయినా, బిగ్గరగా శాస్త్ర ప్రవచనాలు చేస్తున్నా, లేదా నిరంతరం
ఓంకార నాదాన్ని (తారం మంత్రం) జపిస్తున్నా.. మధ్యాహ్న సమయం (మధ్యేఘస్రం) కాగానే,
ఆకలి అనే జఠరాగ్ని ప్రజ్వరిల్లినప్పుడు, చేతిలో దండం
ధరించిన ఆ యతి భిక్ష కోసం గృహస్థుని ఇంటికే చేరుకుంటాడు.
శ్లోకం 96: వానప్రస్థుని తపస్సులో సగం వాటా
యదన్నదానేన నిజం శరీరం పుష్ణంస్తపో౽యం కురుతే సుతీవ్రమ్ ॥ కర్తుస్తదర్ధం దదతో౽న్నమర్థ-మితి స్మృతిః సంవవృతే౽నవద్యా ॥ 96
॥
తాత్పర్యము: వానిప్రస్థుడు
(తపస్వి) గృహస్థుడిచ్చే అన్నాన్ని భుజించి తన శరీరాన్ని పోషించుకుంటూ కఠినమైన
తపస్సు చేస్తాడు. అటువంటి సందర్భంలో, ఆ తపస్వి చేసే తపస్సులో సగం పుణ్యం (అర్ధం)
అతనికి అన్నం పెట్టిన గృహస్థునికే లభిస్తుందని ధర్మశాస్త్ర స్మృతులు చెబుతున్నాయి.
శ్లోకం 97: శ్రమ లేకుండా పుణ్యం
పుణ్యం గృహస్థేన విచక్షణేన గృహేషు సంచేతుమలం ప్రయాసాత్ ॥ వినా౽పి తత్కర్తృనిషేవణేన తీర్థాదిసేవా బహుదుఃఖసాధ్యా ॥ 97
॥
తాత్పర్యము: వివేకవంతుడైన
గృహస్థుడు తన ఇంట్లో ఉంటూనే, అతిథి అభ్యాగతులను సేవించడం ద్వారా ఎంతో పుణ్యాన్ని
సంపాదించవచ్చు. తీర్థయాత్రలు చేయడం ఎంతో శ్రమతో (ప్రయాస), కష్టాలతో
కూడుకున్న పని. కానీ గృహస్థుడు తన ఇంటికి వచ్చే తీర్థయాత్రికులకు, సాధువులకు సేవ
చేయడం ద్వారా ఆ యాత్రా ఫలాన్ని సులభంగా పొందగలడు.
శ్లోకం 98: అందరికీ జీవనాధారం - గృహస్థు
గృహీ ధనీ ధన్యతరో మతో మే తస్యోపజీవంతి ధనం హి సర్వే ॥ చౌర్యేణ కశ్చిత్ప్రణయేన కశ్చి ద్దానేన కశ్చిద్బలతో౽పి
కశ్చిత్ ॥ 98 ॥
తాత్పర్యము: లోకంలో
గృహస్థుడే అందరికంటే ధన్యుడు. ఎందుకంటే అందరూ అతని ధనం పైనే ఆధారపడతారు:
- కొందరు దానం ద్వారా (యాచకులు, సన్న్యాసులు),
- కొందరు ప్రేమతో (బంధుమిత్రులు, భార్యాబిడ్డలు),
- కొందరు బలవంతంగా/యుద్ధం ద్వారా (శత్రువు రాజులు, పన్నుల
రూపంలో),
- కొందరు దొంగతనం ద్వారా (దొంగలు). ఇలా సమాజంలోని ప్రతి వర్గం గృహస్థుని సంపాదనపైనే
బ్రతుకుతుంది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
పద్మపాదులు ఈ మాటల ద్వారా తన మేనమామను, బంధువులను
ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నారు. కానీ ఇదే సమయంలో ఆ మేనమామ 'ప్రభాకర'
మత పక్షపాతి కావడంతో, పద్మపాదుల వద్ద ఉన్న అద్వైత గ్రంథం పట్ల అసూయ
పెంచుకున్నాడు.
శ్లోకం 99: వేదవిదుడే సర్వదేవతా స్వరూపం
సంతోషయేద్వేదవిదం ద్విజం యః సంతోషయత్యేష స సర్వదేవాన్ ॥ తద్వేదవిప్రే నివసంతి దేవా-ఇతి స్మ సాక్షాచ్ఛ్రుతిరేవ వక్తి
॥ 99 ॥
తాత్పర్యము: ఎవరైతే
వేదవిదుడైన బ్రాహ్మణుడిని సంతోషపెడతారో, వారు సమస్త దేవతలను సంతోషపెట్టినట్లే. ఎందుకంటే,
వేదము తెలిసిన విప్రునిలో సకల దేవతలు నివసిస్తారని సాక్షాత్తు శ్రుతి (వేదం)
ఘోషిస్తోంది. అటువంటి విప్రులను ఆదరించే శక్తి గృహస్థునికే ఉంది.
శ్లోకం 100 & 1: గృహమే తీర్థము
స్వధర్మనిష్ఠా విదితాఖిలార్థా జితేంద్రియాః
సేవితసర్వతీర్థాః ॥ పరోపకారవ్రతినో
మహాంత ఆయాంతి సర్వే గృహిణో గృహాయ ॥ 100 ॥ గృహీ గృహస్థో౽పి తదశ్నుతే ఫలం యత్తీర్థసేవాభిరవాప్యతే జనైః
॥ తత్తస్య తీర్థం గృహమేవ కీర్తితం ధనీ వదాన్యః ప్రవసేన్న
కశ్చన ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము: స్వధర్మ నిష్ఠ
కలిగిన వారు, సకల శాస్త్రార్థాలు తెలిసిన వారు, జితేంద్రియులు
మరియు తీర్థయాత్రలు చేసిన మహాత్ములందరూ పరోపకారం కోసం గృహస్థుని ఇంటికే వస్తారు.
అటువంటి మహాత్ముల సేవ చేయడం వల్ల, సామాన్య జనులు తీర్థయాత్రలు చేసి పొందే పుణ్యఫలాన్ని
గృహస్థుడు తన ఇంట్లోనే ఉండి పొందవచ్చు. కాబట్టి, ధాత (దాత) అయిన
గృహస్థునికి తన గృహమే తీర్థము. ఆయన పుణ్యం కోసం ఎక్కడికో వెళ్లనక్కరలేదు.
శ్లోకం 2: సర్వోపజీవ్యుడు గృహస్థుడు
అంతః స్థితా మూషకముఖ్యజీవా బహిఃస్థితా గోమృగపక్షిముఖ్యాః ॥ జీవంతి జీవాః సకలోపజీవ్య-స్తస్మాద్గృహీ సర్వవరో మతో మే ॥ 2
॥
తాత్పర్యము: గృహస్థునిపై
కేవలం మనుష్యులే కాదు, సమస్త ప్రాణికోటి ఆధారపడి ఉంది:
- ఇంటి లోపల: ఎలుకలు (మూషకములు) వంటి చిన్న జీవులు ఆయన ధాన్యంపై
బ్రతుకుతాయి.
- ఇంటి బయట: ఆవులు, మృగములు, పక్షులు గృహస్థుడు
పెట్టే గ్రాసం లేదా ఆహారంపై ఆధారపడతాయి. ఇలా అందరికీ జీవనాధారమైన గృహస్థుడే అందరికంటే
శ్రేష్ఠుడని నా అభిప్రాయం.
శ్లోకం 3: పురుషార్థాలకు అన్నమే మూలం
శరీరమూలే పురుషార్థసాధనం తచ్చాన్నమూలం శ్రుతితో౽వగమ్యతే ॥ తచ్చాన్నమస్మాకమభీషు సంస్థితం సర్వం ఫలం గేహపతిద్రుమాశ్రయమ్
॥ 3 ॥
తాత్పర్యము: ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలనే
పురుషార్థాలను సాధించాలంటే 'శరీరం' కావాలి (శరీరమాద్యం ఖలు ధర్మసాధనమ్). ఆ శరీరం నిలవాలంటే 'అన్నం' కావాలి. ఆ
అన్నం గృహస్థుని వద్దే ఉంది. కాబట్టి పురుషార్థాలనే పండ్లు కావాలంటే 'గృహస్థుడు'
అనే కల్పవృక్షాన్ని ఆశ్రయించక తప్పదు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం & రాబోయే కుట్ర:
పద్మపాదులు గృహస్థాశ్రమాన్ని ఇంతగా పొగిడారు కాబట్టి,
ఆయన తన మేనమామ ఇంట్లో ఉండటానికి సిద్ధపడ్డారు. అయితే, ఆయన మేనమామ ఈ
అవకాశాన్ని తన స్వార్థానికి వాడుకుంటాడు.
ఆయన మేనమామ 'ప్రభాకర'
(మీమాంస) మతస్థుడు. అద్వైత భాష్య వ్యాఖ్యానాన్ని సహించలేక, పద్మపాదుల
మేధస్సును మొద్దుబార్చే ఒక విషతుల్యమైన ఔషధాన్ని ఆహారంలో కలిపి ఇస్తాడు.
పద్మపాదులు తన గ్రంథాన్ని మేనమామకు అప్పగించి రామేశ్వరానికి వెళ్తారు.
శ్లోకం 4: అతిథి పూజ - కుల ఉద్ధరణ
బ్రవీమి భూయః శృణుతా౽౦దరేణ వో గృహాగతం పూజయతా౽౦తురాతిథిమ్ ॥ సంపూజితో వో౽తిథిరుద్ధరేత్కులం నిరాకృతాత్కిం భవతీతి
నోచ్యతే ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు మరల
మరల చెబుతున్నారు: "ఓ బంధువులారా! శ్రద్ధగా వినండి. మీ ఇంటికి వచ్చిన అతిథిని,
ముఖ్యంగా ఆపదలో ఉన్నవారిని (ఆతుర) ఆదరంతో పూజించండి. సత్కరింపబడిన అతిథి మీ
వంశాన్ని ఉద్ధరిస్తాడు. ఒకవేళ అతిథిని నిరాకరిస్తే (అవమానిస్తే) ఎంతటి అనర్థం
జరుగుతుందో నేను నోటితో చెప్పలేను (అంతటి ఘోర పాపం కలుగుతుందని భావం)."
శ్లోకం 5: నిష్కామ కర్మ - చిత్తశుద్ధి
వినా౽భిసంధిం కురుత శ్రుతీరితం కర్మ ద్విజా నో జగతామధీశ్వరః
॥ తుష్యేదితి ప్రార్థనయా౽పి తేన స్వాంతస్య
శుద్ధిర్భవితా౽చిరేణ వః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ ద్విజులారా!
వేదోక్తమైన నిత్య కర్మలను ఫలాపేక్ష లేకుండా (వినా౽భిసంధిమ్) ఆచరించండి. 'నేను ఈ పని
చేయడం వల్ల భగవంతుడు సంతోషించాలి' అనే కోరికతో కూడా కాకుండా, కేవలం
కర్తవ్యంగా కర్మలను చేయండి. అటువంటి నిష్కామ కర్మ వల్ల మీ అంతఃకరణం (మనస్సు) అతి
త్వరలోనే పరిశుద్ధమవుతుంది."
శ్లోకం 6: గురు పాద సేవ - క్లేశ నాశనం
ససంరంభశ్లిష్యత్సుఫణితివధూటీకుచతటీ-పటీవత్పాటీరాగరునవపంకాంకితహృదః
॥ తథా౽ప్యేతే పూతా యతిపతిపదాంభోజమజన-క్షణక్షీణక్లేశాః
సద్యహృద్యాభాః సుకృతినః ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము: "మీరు లౌకిక
భోగాలలో మునిగి ఉండవచ్చు. మీ హృదయాలు చందనము (పాటీర), అగరు వంటి
సుగంధ లేపనాలతో, లౌకిక అలంకారాలతో నిండి ఉండవచ్చు. అయినప్పటికీ, యతిపతి (శ్రీ
శంకరాచార్యుల) పాదపద్మాలను ఒక్క క్షణం భజించినా చాలు.. మీ
క్లేశాలన్నీ (బాధలు) నశించిపోతాయి. ఆ గురుపాద సేవ వల్ల మీ హృదయాలు వెలుగుతో నిండి
పవిత్రమవుతాయి."
వ్యాఖ్యాన విశేషం & రాబోయే
విపత్తు:
పద్మపాదులు తన గురువుగారిపై ఉన్న భక్తిని చాటుకుంటూ,
బంధువులకు సన్మార్గాన్ని చూపారు. కానీ ఈ ఉపదేశాలన్నీ విన్న ఆ మేనమామ, పద్మపాదుల పట్ల
అసూయను పెంచుకున్నాడు. పద్మపాదుల మేధస్సు ఇంత గొప్పగా ఉంటే, ఇక ఆయన రాసిన 'వ్యాఖ్యానం'
ఇంకెంత శక్తివంతంగా ఉంటుందో అని భయపడ్డాడు.
శ్లోకం 7-8: గ్రంథంపై మేనమామ కన్ను
సందిశ్యేత్థం బన్ధుతాం భిక్షురాజో భిక్షాం చక్రే మాతులస్యైవ
గేహే ॥ పప్రచ్ఛేనం మాతులో భుక్తవంతం కిం స్విచ్ఛన్నం
పుస్తకం శిష్యహస్తే ॥ 7 ॥ టీకా
విద్వన్భాష్యగేతి బ్రువాణం తాం దేహీతి ప్రోచిషే దత్తవాంశ్చ ॥ అద్రాక్షీత్తాం మాతులస్తస్య బుద్ధిం
దృష్ట్వా౽౦నందీత్ఖేదమాపచ్చ కించిత్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము: బంధువులకు
హితోపదేశం చేసిన తర్వాత పద్మపాదులు తన మేనమామ ఇంట్లోనే భిక్ష (భోజనం)
స్వీకరించారు. భోజనం ముగిశాక, మేనమామ శిష్యుని చేతిలో ఉన్న పుస్తకాన్ని చూసి,
"నాయనా! ఆ శిష్యుని చేతిలో దాచి ఉంచిన ఆ పుస్తకం ఏమిటి?" అని అడిగాడు.
దానికి పద్మపాదులు.. "మా గురువుగారు రాసిన భాష్యానికి నేను రాసిన వ్యాఖ్యానం (టీక) ఇది" అని
సమాధానమిచ్చారు. దానిని చూడాలని మేనమామ కోరగా, పద్మపాదులు
దానిని ఆయనకు ఇచ్చారు. ఆ గ్రంథాన్ని చదివిన మేనమామకు పద్మపాదుల అసాధారణ మేధస్సు
చూసి ఒక పక్క ఆనందం కలిగినా, మరొక పక్క తన మతానికి ముప్పు వస్తుందని భయం (ఖేదం)
కలిగింది.
శ్లోకం 9-10: అద్వైత తర్కం -
మేనమామ అసూయ
ప్రబంధనిర్మాణవిచిత్ర నైపుణీం దృష్ట్వా ప్రమోదం స వివేద
కించిత్ ॥ మతాంతరాణాం కిల యుక్తిజాలై-నిరుత్తరం
బంధనమాలులోచే ॥ 9 ॥ గురోర్మతం
స్వాభిమతం విశేషా-నిరాకృతం తత్ర సమత్సరో౽భూత్ ॥ సాధుర్నిబంధో౽యమితి
బ్రువాణ-స్తం సాభ్యసూయో౽పి కృతాభినందః ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము: గ్రంథంలోని
రచనానైపుణ్యం, విచిత్రమైన యుక్తులు చూసి మేనమామ ఆశ్చర్యపోయాడు. కానీ,
ఇతర మతాల వాదనలన్నింటినీ పద్మపాదులు తన యుక్తిజాలంతో ఎలా కట్టిపడేశారో చూసి
ఆయనకు దిగులు పట్టుకుంది. ముఖ్యంగా తనకిష్టమైన 'ప్రభాకర మతం'
(మీమాంస) లోని లోపాలను పద్మపాదులు నిర్దాక్షిణ్యంగా
ఖండించడం చూసి, ఆయన మనస్సులో అసూయ (మత్సరం) ప్రవేశించింది. పైకి మాత్రం
"చాలా బాగుంది నాయనా!" అని అభినందిస్తూనే, లోపల ఆ
గ్రంథాన్ని నాశనం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.
శ్లోకం 11: పద్మపాదుల విశ్వాసం
సేతుం గచ్ఛామ్యాలయే పుస్తకవారం తే న్యస్యేమం వర్తతే మే౽త్ర
జీవః ॥ విద్వన్ యద్వద్గేహగృహాదౌ పరేషాం ప్రీతిః పూర్ణా
నస్తథా పుస్తకవారే ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు తన
మేనమామతో ఇలా అన్నారు: "మామయ్యా! నేను రామేశ్వర (సేతు) యాత్రకు వెళ్తున్నాను.
అంత దూరం ఈ గ్రంథాల భారము మోయడం కష్టం. నా ప్రాణప్రదమైన ఈ పుస్తకాలను నీ వద్ద
భద్రపరుస్తాను. సాధారణ జనులకు తమ ఇల్లు, వాకిలిపై ఎంత ప్రేమ ఉంటుందో, మా వంటి
సన్న్యాసులకు మా గ్రంథాలపై అంతకంటే ఎక్కువ ప్రీతి ఉంటుంది. వీటిని జాగ్రత్తగా
చూడు."
శ్లోకం 12-13: అశుభ శకునాలు -
రాబోయే విపత్తుకు సంకేతం
ఇత్యుక్త్వా తైర్మాతులం మస్కరీశః శిష్యైర్దృష్యన్సేతుమేష
ప్రతస్థే ॥ ప్రస్థాతుః శ్రీపద్మపాదస్య జాతం కష్టం
చేష్యత్సూచనాయే నిమిత్తమ్ ॥ 12 ॥ వామం నేత్రం
గంతురస్పందతేవ బాహుః పుస్ఫోరాపి వామస్తథోరుః ॥ చుక్షావోచ్చైర్హంత
కశ్చిత్పురస్తా త్తత్సర్వం ద్రాగ్జ్ఞో౽గణిత్వా జగామ ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము: తన గ్రంథాలను
మేనమామకు అప్పగించి, పద్మపాదులు తన శిష్యబృందంతో కలిసి రామేశ్వర (సేతు) యాత్రకు
బయలుదేరారు. అయితే, ఆయన ప్రయాణం ప్రారంభించగానే రాబోయే కష్టాన్ని సూచిస్తూ అనేక అశుభ శకునాలు ఎదురయ్యాయి:
- ఆయన ఎడమ కన్ను అదిరింది.
- ఎడమ భుజం, ఎడమ తొడ కూడా అదిరాయి (పురుషులకు ఎడమ భాగం అదరడం అశుభం).
- సరిగ్గా ఆయన వెళ్తున్న సమయంలో ఎవరో గట్టిగా తుమ్మారు (చుక్షావోచ్చైః). కానీ, జ్ఞాని అయిన పద్మపాదులు ఆ శకునాలను వేటినీ
లెక్కచేయకుండా, దైవచింతనతో తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించారు.
శ్లోకం 14: మేనమామ దుర్బుద్ధి
గతే౽త్ర మేనే కిల మాతులో౽స్య గ్రంథే
స్థితే౽స్మిన్గురుపక్షహానిః ॥ దగ్ధే౽త్ర
జాయేత మహాన్ప్రచారో నోక్త్యా నిరాకర్తుమపి ప్రభుత్వమ్ ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు
వెళ్ళిన తర్వాత, ఆ మేనమామ ఇలా ఆలోచించాడు: "ఈ గ్రంథం గనుక లోకంలో ఉంటే,
నా గురువైన ప్రభాకరుని మతం (కర్మకాండ)
అంతరించిపోతుంది. ఈ అద్వైత గ్రంథాన్ని కేవలం వాదనలతో (ఉక్త్యా) ఓడించడం నావల్ల
కాదు. కాబట్టి, దీనిని నాశనం చేయడమే ఏకైక మార్గం."
శ్లోకం 15: స్వగృహ దహనం - అమూల్య గ్రంథ నాశనం
పక్షస్య నాశాదూహనాశ ఏవ నో వరం గృహేణైవ దహామి పుస్తకమ్ ॥ ఏవం నిరూప్య న్యదధాద్ధుతాశనం చుక్రోశ చాగ్నిర్దహతీతి మే
గృహమ్ ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము: "నా మతం (పక్షం)
నాశనం కావడం కంటే, నా ఇల్లు పోయినా పర్వాలేదు" అని ఆ మేనమామ ఒక భయంకరమైన
నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. పద్మపాదుల గ్రంథాన్ని లోపల ఉంచి, తన సొంత ఇంటికి తనే నిప్పు పెట్టుకున్నాడు. ఇల్లు
తగులబడుతుండగా.. బయటకు వచ్చి "అయ్యో! నా ఇల్లు కాలిపోతోంది, అగ్ని
దహిస్తోంది!" అని దొంగ ఏడుపులు ఏడుస్తూ కేకలు వేశాడు (చుక్రోశ). ఆ అగ్నిలో
పద్మపాదులు ప్రాణప్రదంగా రాసిన ఆ భాష్య వ్యాఖ్యానం బూడిదైపోయింది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక గొప్ప విషయాన్ని చెప్పారు. మేనమామ కేవలం
పుస్తకాన్ని మాత్రమే దహనం చేయలేదు, తన ఇంటిని కూడా తగులబెట్టుకున్నాడు. ఎందుకంటే, కేవలం పుస్తకం
మాత్రమే కాలిపోయింది అంటే ఎక్కడైనా అనుమానం వస్తుందని, ఇల్లు మొత్తం
కాలిపోయిందని నమ్మించడానికి ఇంతటి దారుణానికి ఒడిగట్టాడు.
శ్లోకం 16: సత్య కథనం - పుణ్య పాప విచారం
ఐతిహ్యమాశ్రిత్య వదన్తి చైవం తదేవ మూలం మమ భాషణే౽పి ॥ యావత్కృతం తావదిహాస్య కర్తుః పాపం తతః స్యాద్దిగుణం
ప్రవక్తః ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము: "నేను ఈ
విషయాలను కేవలం లోకంలో ఉన్న ఇతిహాసాల (చరిత్ర) ఆధారంగానే చెబుతున్నాను. ఒకడు తప్పు
చేస్తే అతనికి ఎంత పాపం వస్తుందో, ఆ తప్పును (అసత్యంగా లేదా అతిశయోక్తిగా) ప్రచారం చేసేవాడికి
అంతకంటే రెట్టింపు పాపం వస్తుందని పెద్దలు చెబుతారు. కాబట్టి నేను ఉన్నది
ఉన్నట్లుగా, సత్యమైన చరిత్రనే వివరిస్తున్నాను."
శ్లోకం 17: పుల్లారణ్య క్షేత్రం (దర్భశయనం)
గచ్ఛన్నసౌ ఫుల్లమునేర్జగామ తమాశ్రమం యత్ర చ రామచంద్రః ॥ అశ్వత్థమూలే న్యధిత స్వచాపం స్వయం కుశానాముపరి వ్యషీదత్ ॥ 17
॥
తాత్పర్యము: ప్రయాణంలో
పద్మపాదులు ఫుల్ల ముని ఆశ్రమానికి
(ప్రస్తుత తమిళనాడులోని తిరుపుల్లాణి లేదా దర్భశయనం) చేరుకున్నారు. పూర్వం
త్రేతాయుగంలో శ్రీరామచంద్రుడు సముద్రుని దారి ఇవ్వవలసిందిగా కోరుతూ, తన కోదండాన్ని
ఒక రావి చెట్టు (అశ్వత్థం) మొదలున ఉంచి, దర్భల (కుశ) మీద శయనించి తపస్సు చేసిన పరమ
పవిత్రమైన ప్రదేశం ఇది.
శ్లోకం 18-19: శ్రీరాముని
చింత - దివ్య జ్యోతి దర్శనం
తీర్త్వా సముద్రం జనకాత్మజాయాః సందర్శనోపాయమనీక్షమాణః ॥ వసుంధరాయాం ప్రవణాః ప్లవంగా న వారిరాశౌ ప్లవనం క్షమంతే ॥ 18
॥ సంచిన్తయన్నితి కుశాసనసంనివిష్టో జ్యోతిస్తదేక్షత విదూరగమేవ
కించిత్ ॥ సంవ్యాప్నువజ్జగదిదం సుఖశీతలం య
త్సంప్రార్థనీయమనిశం మునిదేవతాభిః ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము: అక్కడ రాముడు
ఇలా ఆలోచించాడు: "జానకిని చూడటానికి సముద్రాన్ని ఎలా దాటాలి? నా వానర సైన్యం
భూమి మీద దూకగలదు కానీ, ఇంతటి అగాధమైన సముద్రాన్ని దాటలేరు కదా!" అని
చింతిస్తూ దర్భలపై కూర్చుని ఉండగా.. ఆయనకు దూరంగా ఒక దివ్య జ్యోతి కనిపించింది. ఆ జ్యోతి జగత్తు అంతా వ్యాపించి, ముని దేవతలకు
సైతం ప్రార్థనీయమై, ఎంతో శీతలంగా (సుఖశీతలం) వెలుగుతోంది.
శ్లోకం 120: జ్యోతి స్వరూపం
ఆగచ్ఛదాత్మాభిముఖం నిరీక్ష్య సర్వే తదుత్తస్థురుదారవీర్యాః
॥ తతః పుమాకారమదృశ్యతేత-న్మహాప్రాభామండలమధ్యవర్తి ॥ 120
॥
తాత్పర్యము: ఆ దివ్య జ్యోతి
తన వైపు రావడం చూసి, రాముడు మరియు అక్కడున్న వీరులందరూ భక్తితో లేచి నిలబడ్డారు.
కాసేపటికి ఆ తేజోమండలం మధ్యలో ఒక పురుష ఆకారం
(దివ్య పురుషుడు) గోచరించింది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
శ్రీరామచంద్రుడు సముద్రుని అనుగ్రహం కోసం ప్రార్థించిన ఈ
క్షేత్రంలోనే పద్మపాదులు కూడా కొద్దిసేపు విశ్రమించారు. మేనమామ చేసిన ద్రోహం వల్ల
పద్మపాదుల చిత్తం కొంచెం కలత చెంది ఉండవచ్చు, కానీ ఇటువంటి
పుణ్యక్షేత్ర దర్శనం ఆయనకు ఆధ్యాత్మిక బలాన్ని ఇచ్చింది.
శ్లోకం 21: అగస్త్య మహర్షి దర్శనం
మధ్యేప్రభామణ్డలమేక్షతాఞ్చితం శివాకృతిం సర్వతపోమయం పునః ॥ లోపాదిముద్రాసహితం మహామునిం ప్రాబోధి కుమ్భోద్భవమాదరాజ్జనైః
॥ 21 ॥
తాత్పర్యము: ఆ దివ్య
తేజోమండలం మధ్యలో మంగళకరమైన శివ స్వరూపంతో, తపోమయమూర్తిగా
వెలిగిపోతున్న ఒక మహా మునిని రాముడు చూశాడు. ఆయన ఎవరో కాదు.. తన పత్ని అయిన లోపాముద్రతో కలిసి ఉన్న కుంభసంభవుడు
(అగస్త్య మహర్షి) అని అక్కడున్న
వారు గుర్తించి, ఆదరంతో ప్రణమిల్లారు.
శ్లోకం 22: మహద్దర్శనం - దుఃఖ నివారణం
అగస్త్యదృక్ష్వా రఘునందనస్తతః స ఖేదమంతఃకరణోత్థమత్యజత్ ॥ ప్రాయో మహద్దర్శనమేవ దేహినాం క్షీణోతి ఖేదం రవివన్మహత్తమః ॥
22 ॥
తాత్పర్యము: అగస్త్య
మహర్షిని చూడగానే శ్రీరామచంద్రుని మనసులోని దుఃఖం, అలసట
పటాపంచలయ్యాయి. సూర్యోదయం కాగానే గాఢాంధకారం ఎలా నశిస్తుందో, అలాగే మహాత్ముల
దర్శనం వల్ల మానవుల హృదయాలలోని తీవ్రమైన ఖేదం (దుఃఖం) వెంటనే తొలగిపోతుంది.
శ్లోకం 23: శ్రీరాముని విన్నపం
సమార్యమర్యాదిభిరర్చయిత్వా రామస్తదంఘ్రిం శిరసా ననామ ॥ తూష్ణీం ముహూర్తం వ్యసనార్ణవస్థో ధృతిం సమాస్థాయ పునర్బభాషే
॥ 23 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీరాముడు
శాస్త్రోక్తంగా అర్ఘ్యపాద్యాలతో అగస్త్యుడిని పూజించి, ఆయన పాదాలకు
శిరస్సు వంచి నమస్కరించాడు. అంతటి దుఃఖసాగరంలో ఉన్నప్పటికీ, కాసేపు మౌనంగా
ఉండి, ధైర్యాన్ని కూడగట్టుకుని మహర్షితో మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు.
శ్లోకం 24: సూర్యవంశ గౌరవం - మహర్షి కృప
దృష్ట్వా భవంతం పితృవత్ప్రమోదే యన్మామగా దుఃఖమహార్ణవస్థమ్ ॥ మన్యే మమా౽౦త్మానమవాప్తకామం వంశో మహాన్మే తపనాత్ప్రవృత్తః ॥
24 ॥
తాత్పర్యము: రాముడు ఇలా
అన్నాడు: "మహర్షీ! దుఃఖ సముద్రంలో ఉన్న నన్ను వెతుక్కుంటూ మీరు రావడం
చూస్తుంటే మా తండ్రిగారే (దశరథుడే) వచ్చినట్లుగా నాకు సంతోషం కలుగుతోంది.
మిమ్మల్ని దర్శించుకున్నాక నేను కృతార్థుడనయ్యానని భావిస్తున్నాను. సూర్యభగవానుడి
(తపన) నుండి ప్రారంభమైన నా గొప్ప వంశం నేడు మీ రాకతో మరింత ధన్యమైంది."
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'తపనః'
అంటే సూర్యుడు అని అమరకోశం ద్వారా ధృవీకరించారు. పద్మపాదాచార్యులు ఇటువంటి
పవిత్ర స్థలంలో శ్రీరాముని కథను స్మరించుకుంటూ, తన యాత్రను
రామేశ్వరం వైపు సాగించారు.
శ్లోకం 25: రాముని ఆత్మవిమర్శ - సాటిలేని దుఃఖం
న తత్ర మాదృగ్జనితా న జాతః పదచ్యుతో౽హం ప్రథమం సభార్యః ॥ సలక్ష్మణో౽రణ్యముపాగతశ్చ మారీచమాయా నిహతాన్తరఙ్గః ॥ 125
॥
తాత్పర్యము: శ్రీరాముడు
అగస్త్యునితో ఇలా అన్నాడు: "మహర్షీ! నా వంటి దురదృష్టవంతుడు ఈ వంశంలో
ఇంతకుముందు పుట్టలేదు, ఇకముందు పుట్టడు. మొదట భార్యతో కలిసి రాజ్యాధికారాన్ని
(పదవిని) కోల్పోయాను. లక్ష్మణునితో కలిసి అడవుల పాలయ్యాను. అక్కడ కూడా మాయా మృగమైన
మారీచుని మాయలో చిక్కి నా బుద్ధిని, మనస్సును కోల్పోయాను (నిహతాంతరంగః)."
శ్లోకం 26-27: సీతా వియోగం -
ఉపాయం కోరడం
స రావణో రాక్షసపుంగవో మే । సా చాధునా౽శోకవనే సమాస్తే కృశా
వియోగాత్స్వత ఏవ తన్వీ ॥ 26 ॥ తత్రాపి
భార్యామహృత చ్ఛలేన తీర్త్వా సముద్రం వినిహత్య దుష్టం బలేన సీతాం మహతా హరామి ॥ యథా తథోపాయముదాహర త్వం న మే త్వదభ్యో౽స్తి హితోపదేష్టా ॥ 27
॥
తాత్పర్యము: "ఆ మారీచుని
మాయను ఆసరాగా చేసుకుని, రాక్షసరాజైన రావణుడు కపటంతో నా భార్యను అపహరించాడు. వియోగం
వల్ల ఇప్పటికే కృశించిపోయిన జానకి, ఇప్పుడు ఆ అశోకవనంలో శోకంతో అలమటిస్తోంది. నేను సముద్రాన్ని
దాటి, ఆ దుష్టుడిని సంహరించి, నా సీతను తిరిగి ఎలా పొందగలను? నాకు నీకంటే
మిన్నయైన హితోపదేష్ట ఎవరున్నారు? దయచేసి నాకు ఉపాయాన్ని ప్రసాదించు."
శ్లోకం 28: అగస్త్యుని ఓదార్పు - ధైర్య వచనాలు
ఇతీరితో వాచమువాచ విద్వా-న్మా రామ శోకస్య వశం గతో భూః ॥ వంశద్వయే సంతి నృపా మహాంతః సంప్రాప్య దుఃఖం పరిముక్తదుఃఖాః
॥ 28 ॥
తాత్పర్యము: రాముని మాటలు
విన్న విద్వాంసుడైన అగస్త్య మహర్షి ఇలా ఓదార్చారు: "రామా! శోకానికి
లొంగిపోకు. సూర్య, చంద్ర వంశాలలో (వంశద్వయే) నీకంటే ముందు ఎందరో గొప్ప రాజులు
(హరిశ్చంద్రుడు, నలుడు వంటి వారు) తీవ్రమైన కష్టాలను అనుభవించి, చివరికి వాటి
నుండి విముక్తులయ్యారు. నీకు కూడా శుభం కలుగుతుంది."
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'అశోకవనే'
అనే పదానికి శ్లేషార్థం చెప్పారు. సీతమ్మ ఉన్నది అశోకవనం (శోకం లేని వనం)
అయినప్పటికీ, రాముని వియోగం వల్ల అది ఆమెకు 'శోకారణ్యం'
గా మారింది. అయినా ఆమె తన పాతివ్రత్య ధర్మం (సమా) నుండి చలించలేదు.
పద్మపాదులు ఈ గాథను స్మరించుకోవడం వెనుక ఉద్దేశం
ఏమిటంటే—సాక్షాత్తు శ్రీరామచంద్రుడికే అపహరణలు, మాయలు
ఎదురైనప్పుడు, ఒక సామాన్య యతికి తన గ్రంథం అపహరణకు గురవడం లేదా కాలిపోవడం
పెద్ద ఆశ్చర్యం కాదు.
శ్లోకం 29: అగస్త్యుని ధైర్యవచనాలు
త్వమగ్రణీర్దాశరథే ధనుర్భూతాం తవానుజస్యాపి సమో న లక్ష్యతే
॥ ప్లవంగమానామధిపస్య కోటిశో మా ముఞ్చ మా ముఞ్చ వచో వినార్థమ్
॥ 29 ॥
తాత్పర్యము: అగస్త్యుడు
రాముడితో ఇలా అన్నాడు: "రామా! విలుకారులందరిలోనూ నీవే అగ్రగణ్యుడివి. నీ
తమ్ముడైన లక్ష్మణుడికి సాటివచ్చే వీరుడు లోకంలోనే లేడు. ఇక నీకు సహాయంగా ఉన్న
వానరసైన్యం, వారి అధిపతి సుగ్రీవుడు సామాన్యులు కారు. కోట్లాది మంది
వానరవీరులు నీ పక్షాన ఉన్నారు. కాబట్టి, 'నేను అనాథను, నాకేమీ లేదు'
అనే దీనవచనాలను (వినార్థమ్) పలకవద్దు."
శ్లోకం 130: గోష్పాదప్రాయమైన సముద్రం
సహాయసంపత్తిరియం తవాస్తి హితోపదేష్టా౽ప్యహమస్మి కశ్చిత్ ॥ వారాం నిధిః కిం కురుతే తవాయం స్మరాధునా గోష్పదమాత్రమేనమ్ ॥
130 ॥
తాత్పర్యము: "నీకు ఇంతటి
గొప్ప సైన్య సంపత్తి ఉంది. హితాన్ని బోధించడానికి నేను ఉన్నాను. ఈ అగాధమైన సముద్రం
(వారాం నిధిః) నిన్ను ఏం చేయగలదు? దీనిని ఒక ఆవు అడుగు (గోష్పదము) వంటి చిన్న మడుగుగా భావించి,
ధైర్యంతో అడుగు వేయి."
శ్లోకం 31-32: కీర్తి
ప్రతిష్ఠల విచారం
పురేవ చార్వబ్ధిమహం పిబామి శుష్కే౽త్ర తేన ప్రతియాహి
లఙ్కామ్ ॥ ఏవం మయా కీర్తిరుపార్జితా స్యాద్బద్ధే తు వార్ధౌ
తవ సా౽ర్జితా స్యాత్ ॥ 31 ॥ సేతుం వార్ధౌ
బన్ధయిత్వా జహి త్వం దుష్టం చౌర్యాద్యేన సీతా హృతా౽౦సీత్ ॥ ప్రాప్నోషి త్వం కీర్తిమాచన్ద్రతారం తేనాత్రాబ్ధి బన్ధయ
త్వం కపీంద్రైః ॥ 32 ॥
తాత్పర్యము: అగస్త్యుడు ఒక
అద్భుతమైన ప్రతిపాదన చేశాడు: "రామా! కావాలంటే పూర్వం నేను చేసినట్లుగా ఈ
సముద్రాన్నంతటినీ తాగేస్తాను. అప్పుడు సముద్రం ఎండిపోతుంది (శుష్కే), నీవు నేరుగా
నడిచి వెళ్లి లంకను చేరవచ్చు. కానీ, అలా చేస్తే సముద్రాన్ని తాగిన వాడిగా నాకే
కీర్తి దక్కుతుంది. అదే నీవు వానరవీరులతో కలిసి ఈ సముద్రంపై 'సేతువు'
నిర్మిస్తే.. ఆ కీర్తి ఆచంద్రతారార్కం నీకే దక్కుతుంది. కాబట్టి, నీవే వారధిని
నిర్మించి, సీతను అపహరించిన ఆ దుష్టుడిని సంహరించు."
శ్లోకం 33: సేతు నిర్మాణం - విజయం
ఇత్థం యత్ర ప్రేరితో౽గస్త్యవాచా సేతుం రామో బన్ధయామాస
వార్ధౌ ॥ తుఙ్గః శృఙ్గైర్వానరైస్తేన గత్వా తం హత్వా౽జౌ
జానకీమానినాయ ॥ 33 ॥
తాత్పర్యము: అగస్త్యుని
ప్రేరణతో శ్రీరాముడు సముద్రంపై సేతువును నిర్మించాడు. ఎత్తైన పర్వత శిఖరాలను
(శృఙ్గైః) తెచ్చి వానరులు సముద్రాన్ని పూడ్చారు. ఆ వారధి ద్వారా సముద్రాన్ని దాటి,
యుద్ధంలో (ఆజౌ) రావణుడిని సంహరించి, జానకిని విజయవంతంగా తిరిగి అయోధ్యకు
తీసుకువచ్చాడు.
శ్లోకం 34-35: రామేశ్వర
దర్శనం & శిష్యులకు బోధన
తత్తాదృక్షే తత్ర తీర్థే స భిక్షుః స్నాత్వా భక్త్యా
రామనాథం ప్రణమ్య ॥ తత్ర
శ్రద్ధోత్పత్తయే మానుషాణాం శిష్యేభ్యస్తద్వైభవం సమ్యగూచే ॥ 34 ॥ తన్మాహాత్మ్యం వర్ణయంతం మునిం తం పప్రచ్ఛేనం కశ్చిదేవం
విపశ్చిత్ ॥ రామేశాఖ్యా కిం సమాసోపపన్నా
పృష్టస్త్రేధా౽వోచదేవం సమాసమ్ ॥ 35 ॥
తాత్పర్యము: అంతటి మహత్తు
గల ఆ పుణ్యతీర్థంలో పద్మపాదులు స్నానమాచరించి, భక్తితో రామలింగేశ్వరుని సేవించారు.
సామాన్య జనులలో ఆ క్షేత్రంపై భక్తిశ్రద్ధలు పెంచడానికి, ఆయన తన
శిష్యులకు ఆ క్షేత్ర వైభవాన్ని వివరించారు. అప్పుడు ఒక పండితుడు (విపశ్చిత్)
పద్మపాదులను ఇలా అడిగారు: "రామేశ్వర (రామ+ఈశ్వర) అనే
నామము ఏ 'సమాసము' చేత ఏర్పడింది? దీని అర్థం ఏమిటి?"
శ్లోకం 36: రామేశ్వర శబ్దానికి మూడు అర్థాలు (త్రేధా సమాసం)
పద్మపాదులు ఈ ప్రశ్నకు అత్యంత చాతుర్యంతో, వేదాంతపరమైన
మూడు సమాసాలను వివరించారు:
రఘూద్వహస్తత్పురుషం పరం జగౌ శివో బహువ్రీహిసమాసమేరయత్ ॥ రామేశ్వరే నామని కర్మధారయం పరం సమాహుః స్మ సురేశ్వరాదయః ॥ 36
॥
- తత్పురుష సమాసము (రామస్య ఈశ్వరః): రాముని యొక్క ఈశ్వరుడు (శివుడు). శ్రీరామచంద్రుడు
స్వయంగా శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి పూజించాడు కాబట్టి, శివుడు
తనకు ప్రభువు అని భావించి ఈ అర్థాన్ని (తత్పురుష) అంగీకరించాడు.
- బహువ్రీహి సమాసము (రామః ఈశ్వరః యస్య సః): రాముడు ఎవరికి ఈశ్వరుడో (ప్రభువో) ఆయన 'రామేశ్వరుడు'. పరమశివుడు రాముడిని తన
ఇష్టదైవంగా భావిస్తాడు కాబట్టి, ఆయన దృష్టిలో రాముడే
ప్రభువు.
- కర్మధారయ సమాసము (రామశ్చాసౌ ఈశ్వరశ్చ): రాముడే ఈశ్వరుడు, ఈశ్వరుడే
రాముడు. అద్వైత సిద్ధిని పొందిన ఇంద్రాది దేవతలు మరియు జ్ఞానుల దృష్టిలో
హరిహరులు ఇద్దరూ ఒక్కటే. ఈ అభేద స్థితిని తెలిపేదే 'కర్మధారయం'.
శ్లోకం 37-38: యాత్ర ముగింపు
- విచారకరమైన వార్త
ఏవం నిశ్చిత్యోదితం తత్సమాసం శ్రుత్వా తత్రత్యో బుధో
యో౽భ్యనందత్ ॥ అంభోజాంఘ్రిస్తైరథ
స్తూయమానః కంచిత్కాలం తత్ర యోగీడనైషీత్ ॥ 37 ॥ తస్మాదార్యః
ప్రస్థితో౽భూత్సశిష్య-స్తీర్థస్నానోపాత్తచిత్తామలత్వః ॥ పశ్యన్దేశాన్మాతులీయం
జగాహే గేహం దాహం తస్య పుస్తేన సార్థమ్ ॥ 38 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు
చెప్పిన ఈ అద్భుతమైన వ్యాకరణ, ఆధ్యాత్మిక విశ్లేషణ విని అక్కడి పండితులందరూ సంతోషించారు.
కొంతకాలం అక్కడ యోగనిష్ఠలో గడిపిన పద్మపాదులు, తన శిష్యులతో
కలిసి తిరిగి ప్రయాణమయ్యారు. దారిలో వివిధ దేశాలను దర్శిస్తూ తన మేనమామ ఇంటికి
చేరుకున్నారు. కానీ అక్కడికి వెళ్ళాక ఆయనకు పిడుగు వంటి వార్త తెలిసింది. మేనమామ ఇల్లు కాలిపోయిందని, దాంతోపాటే తన
ప్రాణప్రదమైన 'పుస్తకం' (గ్రంథం) కూడా అగ్నికి ఆహుతి అయిందని విన్నారు.
శ్లోకం 39-40: మేనమామ కపట
నాటకం
శ్రుత్వా కించిత్ఖేదమాపేదివాన్ స మత్వా మత్వా
ధైర్యమాపేదివాన్సః ॥ శ్రావం శ్రావం
మాతులీయస్య తీవ్రాం దాహం గేహస్యాన కంపాం వ్యధత్త ॥ 39 ॥ విశ్వస్య మాం నిహితవానసి పుస్తకవారం తం చాదహద్ధుతవహః పతితః
ప్రమాదాత్ ॥ తావాన్న మే సదనదాహకృతో౽నుతాపో యావాంస్తు
పుస్తకవినాశకృతో మమ స్యాత్ ॥ 40 ॥
తాత్పర్యము: మేనమామ ఇల్లు
కాలిపోయిందని విన్న పద్మపాదులు మొదట ఎంతో దిగులుపడ్డారు. కానీ వెంటనే తనను తాను
సముదాయించుకుని ధైర్యం తెచ్చుకున్నారు. తన గ్రంథం పోయినందుకు బాధపడకుండా, తన మేనమామ
ఇల్లు కాలిపోయి నష్టపోయినందుకు ఆయనపై జాలి (అనుకంప) చూపారు.
అప్పుడు ఆ మేనమామ కపటంగా ఇలా అన్నాడు: "నాయనా! నీవు
నన్ను నమ్మి నీ పుస్తకాలను నా దగ్గర దాచావు. కానీ ప్రమాదవశాత్తు అగ్ని ప్రమాదం
జరిగి నా ఇల్లు కాలిపోయింది. నా ఇల్లు పోయినందుకు నాకు అంత బాధ లేదు కానీ, నీ అమూల్యమైన
గ్రంథం నాశనమైనందుకు నేను ఎంతో కుమిలిపోతున్నాను." (ఇదంతా మేనమామ ఆడుతున్న
నాటకం).
శ్లోకం 41-42: మేనమామ రెండో
కుట్ర
ఇత్థం బ్రువంతం తమథో న్యగాదీ-త్పుస్తం గతం బుద్ధిరవస్థితా
మే ॥ ఉక్త్వా సమారబ్ధ పునశ్చ టీకాం కర్తుం స ధీరో యతిబృందధన్యః ॥
41 ॥ దృష్ట్వా
బుద్ధిం మాతులస్తస్య భూయో భీతః ప్రాస్యద్భోజనే తన్మనోఘ్నమ్ ॥ కించిద్ద్రవ్యం పూర్వవన్నాక్షమిష్ట టీకాం కర్తుం కేచిదేవం
బ్రువంతి ॥ 42 ॥
తాత్పర్యము: మేనమామ మాటలు
విన్న పద్మపాదులు ఎంతో ధైర్యంతో.. "మామయ్యా! పుస్తకం పోతే పోయింది, దాన్ని రాసిన
బుద్ధి నా దగ్గరే ఉంది కదా! నేను మళ్ళీ ఆ వ్యాఖ్యానాన్ని రాస్తాను" అని
చెప్పి మళ్ళీ రాయడం ప్రారంభించారు.
అది చూసిన మేనమామకు మళ్ళీ భయం పట్టుకుంది. "వీడు మళ్ళీ
రాస్తే నా ప్రయత్నం వృథా అవుతుంది" అని భావించి, ఈసారి
పద్మపాదుల భోజనంలో 'బుద్ధిని
నశింపజేసే (మనోఘ్నమ్)' ఒక మందును కలిపాడు. ఆ మందు ప్రభావం వల్ల పద్మపాదుల మేధస్సు
మందగించింది. ఆయన ఎంత ప్రయత్నించినా పూర్వపు వేగంతో, లోతుతో ఆ టీకను
(వ్యాఖ్యానాన్ని) రాయలేకపోయారు.
శ్లోకం 43: తోటి శిష్యుల రాక
అత్రాంతరే౽న్యైర్నిజవచ్చరద్భిః స్వైస్తీర్థయాత్రాం దయితైః
సతీర్థ్యైః ॥ అర్థాదుపేత్యా౽౦శ్రమతః కనిష్ఠై-ర్జాతః సఖేదైః స
మునిః సమైక్షి ॥ 43 ॥
తాత్పర్యము: అదే సమయంలో,
తీర్థయాత్రలు చేస్తూ వచ్చిన పద్మపాదుల తోటి శిష్యులు (సతీర్థ్యులు) కొందరు
అక్కడకు చేరుకున్నారు. పద్మపాదుల దీనస్థితిని, ఆయన మేధస్సు
మందగించడాన్ని చూసి వారు ఎంతో ఖేదం (దుఃఖం) చెందారు. తమకంటే జ్ఞానంలో ఎంతో
పెద్దవారైన పద్మపాదులు ఇలా అవ్వడం చూసి వారు తల్లడిల్లిపోయారు.
శ్లోకం 44: శిష్యుల సమాగమం
దృష్ట్వా పద్మాంఘ్రిం కమాత్తే
ప్రణేము-స్తత్పాదామ్భోజీయరేణూందధానాః ॥ అన్యోన్యం
ద్రాగాదుస్తే దదృశ్యా-నేకానేహోయోగజైక్యాన్నమాంసి ॥ 44 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులను
(పద్మాంఘ్రి) చూడగానే, అక్కడికి వచ్చిన శిష్యులందరూ ఆయన పాదపద్మాలకు భక్తితో
ప్రణమిల్లారు. ఆయన పాదధూళిని తమ శిరస్సులపై ధరించారు. చాలా కాలం తర్వాత ఒకరినొకరు
కలుసుకోవడం వల్ల కలిగిన ఆనందంతో, పరస్పరం నమస్కారాలు చేసుకుంటూ ఎంతో ఉత్సాహంగా
సంభాషించుకున్నారు.
శ్లోకం 45: గురు చరణ స్మరణం - శిష్యుల తేజస్సు
వాణీనిర్జితపన్నగేశ్వరగురుప్రాచేతసా చేతసా బిభ్రాణా చరణం
మునేర్విరచితవ్యాపల్లవం పల్లవమ్ । ధున్వన్తం
ప్రమయా నివారితతమాశఙ్కాపదం కామదం రేజే౽న్తేవసతాం సమష్టిరసుహృత్తత్యాహితాత్యాహితా ॥
45 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ
శంకరాచార్యుల శిష్యులను ఇక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించారు:
- వారి వాక్కు (వాణీ) ఆదిశేషుడిని (పన్నగేశ్వర), బృహస్పతిని (గురు), వాల్మీకిని
(ప్రాచేతస) సైతం గెలవగల పాండిత్యంతో కూడి ఉంది.
- వారు తమ హృదయాలలో నిరంతరం తమ గురువైన శంకరాచార్యుల
పాదపద్మాలను ధ్యానిస్తున్నారు.
- ఆ గురుపాదులు అజ్ఞానమనే చీకటిని (తమః), సర్వ సంశయాలను (ఆశఙ్కాపదమ్) తొలగించి, కోరిన పురుషార్థాలను ఇచ్చే కల్పవృక్షం వంటివి.
- కామక్రోధాదులనే శత్రువులను (అసుహృత్) జయించిన ఆ శిష్య
బృందం, గురుభక్తితో వెలిగిపోతోంది.
శ్లోకం 46: స్వదేశం నుండి శుభవార్త
శుశ్రావ సా౽న్తేవసతాం సమష్టిః స్వదేశకీయాం సుఖదాం
సువార్తామ్ ॥ అర్థాత్సమీపాగతతః కుతశ్చి-ద్విజేంద్రతః
సేవితసర్వతీర్థాత్ ॥ 46 ॥
తాత్పర్యము: అక్కడికి
వచ్చిన శిష్యులందరూ, తీర్థయాత్రలు చేస్తూ అక్కడికి చేరుకున్న ఒక శ్రేష్ఠుడైన
బ్రాహ్మణుడి (ద్విజేంద్ర) ద్వారా తమ స్వదేశానికి మరియు తమ గురువైన శంకరాచార్యులకు
సంబంధించిన ఒక శుభవార్తను (సువార్తామ్) విన్నారు. ఆ వార్త వారి మనస్సులకు ఎంతో సుఖాన్ని, ఆనందాన్ని
ఇచ్చింది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'అత్యాహితం'
అనే పదానికి 'మహాభయం' లేదా 'జీవనాధారమైన కర్మ' అని అర్థం చెప్పారు. శిష్యులు లౌకిక భయాలను
వదిలి, కేవలం గురుసేవే భాగ్యంగా భావిస్తున్నారని దీని అర్థం.
శ్లోకం 47-48: కేరళలో
గురు-శిష్య సమాగమం
అథ గురువరమనవేక్ష్య నితాన్త వ్యథితహృదో మునివర్యవినేయాః ॥ కథమపి విదితతదీయసువార్తాః సమధిగతాః కిల కేరలదేశాన్ ॥ 47
॥ అత్రాన్తరే యతిపతిః ప్రసువో౽న్త్యకృత్యాం కృత్వా
స్వధర్మపరిపాలనసక్తచిత్తః ॥ ఆకాశలఙ్ఘివరకేరమహీరుహేషు
శ్రీకేరలేషు మునిరాస్త చరన్విరక్తః ॥ 48 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీ
శంకరాచార్యుల ఆచూకీ తెలియక ఎంతో వ్యథ చెందుతున్న శిష్యులకు (మునివర్యవినేయాః),
ఆయన కేరళ దేశంలో ఉన్నారనే శుభవార్త తెలిసింది. వెంటనే వారందరూ కేరళకు
చేరుకున్నారు. అప్పటికే శంకరాచార్యులు తన తల్లి (ప్రసువః) అంత్యక్రియలను ముగించి,
సన్న్యాస ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, ఆకాశాన్ని అంటే ఎత్తైన కొబ్బరి చెట్లతో (కేర మహీరుహేషు)
నిండిన ఆ కేరళ భూమిలో విరాగియై సంచరిస్తున్నారు.
శ్లోకం 49: మహాసురాలయేశుని (విష్ణువు) స్తుతి
విచరన్నథ కేరలేషు విష్వఙ్-నిజశిష్యాగమనం నిరీక్ష్య మౌనీ ॥ వినయేన మహాసురాలయేశం వినమన్నస్తుత నిస్తులానుభావః ॥ 49
॥
తాత్పర్యము: కేరళలో
సంచరిస్తున్న శంకరులు, తన శిష్యులందరూ తన వద్దకు రావడం చూశారు. అయితే ఆయన వెంటనే
వారితో మాట్లాడకుండా (మౌనీ), అక్కడే ఉన్న మహాసురాలయేశుని
(కేరళలోని ఒక ప్రసిద్ధ విష్ణు క్షేత్రం) దర్శించుకుని, అత్యంత వినయంతో
ఆ జగన్నాథుని స్తుతించడం ప్రారంభించారు.
శ్లోకం 150: సృష్టి లీల - మాయాతత్త్వం
సదసత్త్వవిముక్తయా ప్రకృత్యా చిదచిద్రూపమిదం జగద్విచిత్రమ్
॥ కురుషే జగదీశ లీలయా త్వం పరిపూర్ణస్య న హి ప్రయోజనేచ్ఛా ॥ 150
॥
తాత్పర్యము: శంకరులు ఇలా
స్తుతించారు: "ఓ జగదీశ్వరా! నీవు సత్తు (ఉన్నది), అసత్తు
(లేనిది) అని చెప్పడానికి వీలులేని (అనిర్వచనీయమైన) నీ 'మాయా ప్రకృతి'
ద్వారా, చేతన-అచేతన రూపమైన (చిదచిద్రూపమ్) ఈ విచిత్ర జగత్తును కేవలం
లీలగా సృష్టిస్తున్నావు. నీవు స్వయంగా పరిపూర్ణుడివి (నిత్యతృప్తుడివి) కాబట్టి,
నీకు ఈ సృష్టి వల్ల లభించే ప్రత్యేక ప్రయోజనం ఏదీ లేదు. ఇదంతా నీ క్రీడ
మాత్రమే."
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'ప్రసువః'
అంటే తల్లి అని, 'అంత్యకృత్యామ్' అంటే అంత్యక్రియలని స్పష్టం చేశారు. సన్న్యాసికి
నిప్పు ముట్టించే అధికారం లేకపోయినా, తల్లికి ఇచ్చిన మాట ప్రకారం శంకరులు తన
యోగశక్తితో అంత్యక్రియలు నిర్వహించిన ఉదంతం ఇక్కడ స్మరించబడింది.
శ్లోకం 51: త్రిమూర్తి స్వరూపం
రజసా సృజసీశ సత్త్వవృత్తి-స్త్రిజగద్రక్షసి తామసః క్షిణోషి
॥ బహుధా పరికీర్త్యసే చ తత్త్వం విధివైకుంఠశివాభిధాభిరేకః ॥ 51
॥
తాత్పర్యము: శంకరులు
పరమాత్మను ఇలా స్తుతిస్తున్నారు: "ఓ ఈశ్వరా! నీవు రజోగుణాన్ని ఆశ్రయించి
బ్రహ్మగా సృష్టిని చేస్తున్నావు. సత్త్వగుణ సంపన్నుడవై విష్ణువుగా ముల్లోకాలను
రక్షిస్తున్నావు. తమోగుణాన్ని స్వీకరించి శివునిగా లయాన్ని చేస్తున్నావు. ఇలా
తత్త్వతః ఒక్కడవే అయినప్పటికీ.. బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ అనే పేర్లతో అనేక విధాలుగా
కీర్తించబడుతున్నావు."
శ్లోకం 52: బింబ-ప్రతిబింబ వాదం
వివిధేషు జలాశయేషు సో౽యం సవితేవ ప్రతిబిమ్బితస్వభావః ॥ బహురూపమిదం ప్రవిశ్య విశ్వం స్వయమేకో౽పి భవాన్విభాత్యనేకః ॥
52 ॥
తాత్పర్యము: "ఆకాశంలో
సూర్యుడు ఒక్కడే ఉన్నప్పటికీ, వేర్వేరు పాత్రలలోని నీటిలో ప్రతిబింబిస్తూ అనేక సూర్యులుగా
ఎలా కనిపిస్తాడో.. అలాగే పరమాత్మవైన నీవు కూడా ఒక్కడవే అయినా, ఈ విచిత్ర
విశ్వంలోని వివిధ ఉపాధులలో (జీవులలో) ప్రవేశించి అనేక రూపాలుగా
భాసిస్తున్నావు." (ఇది అద్వైతంలోని ప్రసిద్ధ ప్రతిబింబ వాదం).
శ్లోకం 53: గురు-శిష్య సమాగమం
ఇతి దేవమభిష్టువన్ విశిష్ట-స్తుతితో౽సౌ సురసద్మసంనివిష్టః ॥ చిరకాలవియోగదీనచిత్తైః శిరసా శిష్యగణైరథో వవందే ॥ 53
॥
తాత్పర్యము: ఇలా దేవాలయంలో
ఉండి విశిష్టమైన స్తోత్రాలతో భగవంతుని అర్చించిన శంకరాచార్యులకు, చాలా కాలం
తర్వాత కలుసుకున్న శిష్యబృందం భక్తితో శిరస్సు వంచి నమస్కరించారు. గురు వియోగం
వల్ల వారి చిత్తాలు అప్పటివరకు దీనంగా ఉన్నాయి, కానీ
గురుదర్శనంతో వారు పులకించిపోయారు.
శ్లోకం 54: పద్మపాదుల వేదన
గురుణా కుశలానుయోగపూర్వం సదయం శిష్యగణేషు సాంత్వితేషు ॥ అతిదీనమనాః శనైరవాదీ-దజహద్గద్గదికం స పద్మపాదః ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు
తన శిష్యులందరినీ కుశల ప్రశ్నలు అడిగి, ఎంతో దయతో వారిని ఓదార్చారు. అందరూ సంతోషంగా
ఉన్నా, పద్మపాదులు మాత్రం అత్యంత దీనమైన మనస్సుతో ఉన్నారు. ఆయన కంఠం గద్గదమై
(వణుకుతూ), కన్నీళ్లతో తన గురువుగారికి తన విన్నపాన్ని మెల్లగా చెప్పడం
ప్రారంభించారు.
శ్లోకం 155: మేనమామ ఇంటికి వెళ్లడం
భగవన్నభిగమ్య రఙ్గనాథం పథి పద్మాక్షమహం నివర్తమానః ॥ బహుధావిహితానునీతినీతో బత పూర్వాశ్రమమాతులేన గేహమ్ ॥ 155
॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు
గద్గద కంఠంతో ఇలా అన్నారు: "భగవాన్! నేను శ్రీరంగనాథుని (పద్మాక్షం)
దర్శించుకుని తిరిగి వస్తుండగా, దారిలో నా పూర్వాశ్రమ మేనమామ నన్ను కలిశారు. ఆయన ఎంతో
బ్రతిమిలాడి, నన్ను తన ఇంటికి తీసుకువెళ్లారు. (బత - అయ్యో! ఎంతటి కష్టం
వచ్చి పడిందో అని ఇక్కడ పద్మపాదుల ఆవేదన)."
శ్లోకం 56-57: అద్వైత టీక -
మేనమామపై విజయం
అహమస్య పురో భిదావదేన్దో-'రపి
పూర్వాశ్రమవాసనానుబన్ధాత్ ॥ అపథం
భవదీయభాష్యటీకా-మజయం చాత్రకృతానూయోగమేనమ్ ॥ 56 ॥ దగ్ధముద్రముఖముద్రణ మంత్రై-ర్ధ్వస్తతర్క గురుకాపిలతన్త్రైః
॥ వర్మితో నిగమసారసుధాక్తై-ర్మమాతులం తమజయం తవ సూక్తైః ॥ 57
॥
తాత్పర్యము: "ఆయన భేదవాది
(ద్వైత/మీమాంస మతస్థుడు) అయినప్పటికీ, పూర్వాశ్రమ వాసనల వల్ల (మేనమామ అనే బంధం వల్ల)
నేను మీ భాష్యంపై రాసిన నా వ్యాఖ్యానాన్ని ఆయన ముందు చదివాను. ఆయన చేసిన ప్రతి
తర్కాన్ని, ప్రశ్నను (అనుయోగం) నేను జయించాను. అది నా పాండిత్యం వల్ల
కాదు ప్రభూ!
మీ సూక్తులు (భాష్యం) ఒక కవచం (వర్మ) వలె నన్ను రక్షించాయి.
ఇతర మతాల తర్కాలను ధ్వంసం చేసే మంత్రాల వలె మీ వాక్కులు పనిచేశాయి. మీ సూక్తులలోని
వేదసారమనే అమృతము (నిగమసార సుధ) తో నేను నా మేనమామ వాదనలను పూర్తిగా
ఓడించాను."
శ్లోకం 58: గురువాక్కు - ఒక రక్షా కవచం
ఖడ్గాఖడ్గివిహారకల్పితరుజం కాణాదసేనాముఖే శస్త్రాశస్త్రి కృతం శ్రమం చ విషమం పశ్యత్పదానాం పదే ॥ యష్టీయష్టిభవం చ కాపిలబలే ఖేదం మునే తావకైః సూక్తైర్యౌక్తికవంశమౌక్తికమయైర్నా౽౦పద్యతే వర్మితః ॥ 58
॥
తాత్పర్యము: "మునీంద్రా!
కణాదుని వైశేషికం, కపిల మహర్షి సాంఖ్యం వంటి వివిధ మతాల సైన్యాలు నాపై దాడి
చేసినప్పుడు.. ముత్యాల వంటి మీ సూక్తులే నాకు రక్షణగా నిలిచాయి. ఖడ్గాలతో, శస్త్రాలతో
జరిగే యుద్ధంలా సాగిన ఆ వాదోపవాదాల్లో (ఖడ్గాఖడ్గి, శస్త్రాశస్త్రి),
మీ భాష్యమనే కవచం ధరించిన నాకు ఎటువంటి శ్రమ లేదా గాయం (రుజమ్) కలగలేదు. మీ
తర్కము (యౌక్తిక) ముందు ఆ వాదనలన్నీ నిలబడలేకపోయాయి."
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'దగ్ధముద్ర'
అనే పదానికి అద్భుతమైన అర్థం చెప్పారు. ఓడిపోయిన వాదుల ముఖాలు కోపంతో, అవమానంతో
ఎర్రగా కాలిపోయిన ఇనుములా (దగ్ధముద్ర) మారిపోయాయి. అటువంటి వారిని నోరు
మెదపనీయకుండా (ముద్రణం) చేయడానికి శంకరుల సూక్తులు శక్తివంతమైన మంత్రాల వలె
పనిచేశాయని భావం.
శ్లోకం 59: మేనమామ కపట బుద్ధి - పద్మపాదుల నిస్సందేహం
అథ గూఢహృదో యథాపురం మా-మభినంద్యా౽౦హితసత్క్రియస్య తస్య ॥ అధిసద్మ నిధాయ భాష్యటీకా-మహమస్యా౽౦యమశంకితో నిశాయామ్ ॥ 59
॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు ఇలా
విలపించారు: "ప్రభూ! వాదనలో ఓడిపోయినప్పటికీ, ఆ మేనమామ తన
హృదయంలోని అసూయను, కుట్రను బయటపడనీయకుండా (గూఢహృదః) పైకి నన్ను ఎంతో
అభినందించారు. మునుపటిలాగే నన్ను సత్కరించారు. నేను కూడా ఆయనను పూర్తిగా నమ్మి,
ఎటువంటి శంక లేకుండా (అశంకితః) నా వ్యాఖ్యాన గ్రంథాన్ని (భాష్యటీక) ఆయన ఇంట్లో
భద్రపరిచాను. తెల్లవారుజామునే నేను యాత్ర కోసం బయలుదేరి వెళ్ళిపోయాను."
శ్లోకం 160: ప్రళయాగ్ని వంటి దహనం
యుగపర్యయనృత్యదుగ్రఫాల-జ్వలనజ్వాలకరాలకీలజాలః ॥ దహనో౽ధినీశీథమస్య ధామ్నా బత టీకామపి భస్మసాదకార్షీత్ ॥ 160
॥
తాత్పర్యము: "కానీ ఎంతటి
దౌర్భాగ్యం (బత)! ప్రళయ కాలంలో శివుని మూడవ కన్ను (ఫాల జ్వలన) నుండి వెలువడే
భయంకరమైన అగ్నిజ్వాలల వలె.. ఆ అర్ధరాత్రి సమయాన (అధినీశీథమ్) అగ్నిదేవుడు ఆ ఇంటిని
దహించివేశాడు. ఆ మంటల్లో నా ప్రాణప్రదమైన 'టీక' (వ్యాఖ్యానం) కూడా పూర్తిగా బూడిదైపోయింది."
శ్లోకం 61: లోకంలో వినిపిస్తున్న చేదు నిజం
అదహత్స్వగృహం స్వయం హుతాశో విమతగ్రంథమసౌ విదగ్ధుకామః ॥ మతిమాంద్యకరం గరం చ భైక్షే వ్యధితాస్యేతి విజృంభతే స్మ
వార్తా ॥ 61 ॥
తాత్పర్యము: "స్వామీ!
ఇప్పుడు లోకమంతా ఒక వార్త వినబడుతోంది. ఆ మేనమామ తన మతానికి విరుద్ధంగా ఉన్న నా
గ్రంథాన్ని (విమతగ్రంథమ్) కాల్చివేయాలనే దుర్బుద్ధితో, తన సొంత ఇంటికి
తానే నిప్పు పెట్టుకున్నాడని అందరూ చెప్పుకుంటున్నారు. అంతేకాదు, నేను మళ్ళీ ఆ
గ్రంథాన్ని రాయలేకుండా ఉండాలని, నా బుద్ధిని మందగించేలా చేసే విషతుల్యమైన
ఔషధాన్ని (గరం) నా భోజనంలో కలిపి ఇచ్చాడని కూడా వార్తలు
వస్తున్నాయి."
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'గరం'
అనే పదానికి 'విషంతో సమానమైన దుష్ట ఆహారం' (కోద్రవ,
తుండీఫల వంటివి) అని అర్థం చెప్పారు. మేనమామ కేవలం పుస్తకాన్ని మాత్రమే దహనం
చేయలేదు, పద్మపాదుల మేధస్సును కూడా దహనం చేయాలని చూశాడు. అందుకే
పద్మపాదులు ఇప్పుడు ఆ గ్రంథాన్ని మళ్ళీ రాయలేక, జ్ఞాపకం
చేసుకోలేక గురువుగారి పాదాలపై పడి రోదిస్తున్నారు.
శ్లోకం 62-63: మందగించిన
మేధస్సు - దగ్ధమైన గ్రంథం
అధునా ధిషణా యథాపురం నో విధునానా విశయం ప్రసాదమేతి ॥ విషమా పునరీదృశీ దశా నః కిము యుక్తా భవదంఘ్రికంకరాణామ్ ॥ 62
॥ గురువర తవ యా భాష్యవరేణ్యే త్యరచి మయా లలితా కిల వృత్తిః ॥ నిరతిశయోజ్జ్వలయుక్తియుతా సా పథి కిల హా విననాశ కృశానౌ ॥ 63
॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదులు ఇలా
ప్రార్థించారు: "ప్రభూ! నా బుద్ధి (ధిషణా) మునుపటిలాగా సంశయరహితంగా, ప్రసన్నంగా
లేదు. మీ పాదసేవకులమైన మాకు ఇటువంటి విషమ స్థితి రావడం తగునా? గురుదేవా! మీ
శ్రేష్ఠమైన భాష్యంపై నేను ఎంతో శ్రమించి, అత్యంత ప్రకాశవంతమైన తర్కాలతో (యుక్తి) రాసిన ఆ
వ్యాఖ్యానం.. దారిలో అగ్నికి (కృశానౌ) ఆహుతి అయిపోయింది. ఎంతటి ఘోరం
జరిగిపోయింది!"
శ్లోకం 64: అశక్తత - పూర్వ వైభవం లేని బుద్ధి
ప్రయతే౽హం పునరేవ యదా తాం ప్రవిధాతుం బహుధాకృతయత్నః ॥ న యథాపూర్వముపక్రమతే తాః పటుయుక్తీర్భగవన్మమ బుద్ధిః ॥ 64
॥
తాత్పర్యము: "స్వామీ! పోయిన
గ్రంథాన్ని మళ్ళీ రాయడానికి నేను అనేకసార్లు ప్రయత్నించాను. కానీ, మునుపటిలాగా ఆ
లోతైన తర్కాలు, ఆ నిశితమైన యుక్తులు నా బుద్ధికి తట్టడం లేదు. ఆ మందు
ప్రభావం వల్ల నా మేధస్సు మందగించింది. నేను ఇప్పుడు ఏమీ చేయలేకపోతున్నాను."
శ్లోకం 65: గురు చరణ శరణాగతి
కృపాపారావారం తవ చరణకోణాగ్రశరణం గతా దీనా దూనాః కతి కతి న
సర్వేశ్వరపదమ్ ॥ గురో
మన్తుర్నన్తుః క ఇవ మమ పాపాంశ ఇతి చే-న్మృషా మా భాషిష్ఠాః పదకమల చిన్తావధిరసౌ ॥ 65
॥
తాత్పర్యము: "కృపా
సముద్రుడవైన ఓ గురుదేవా! మీ పాదాలనే ఆశ్రయించిన ఎందరో దీనులు, దుఃఖితులు
సర్వేశ్వర పదవిని (మోక్షాన్ని) పొందారు. మీ పాదాలకు నమస్కరించే నా యందు ఏవైనా
పాపశేషాలు (పాపాంశ) ఉంటే, అవి మీ పాదపద్మాలను ధ్యానించడం వలనే నశించిపోవాలి. నా
అపరాధాన్ని క్షమించి, నన్ను ఈ విపత్తు నుండి రక్షించండి."
వ్యాఖ్యాన విశేషం & 16వ సర్గకు
నాంది:
పద్మపాదుల ఈ దీనాలాపన విన్న శంకరాచార్యుల హృదయం
ద్రవించింది. ఆయన తన శిష్యుని ఓదార్చుతూ ఇలా అన్నారు:
"వత్సా! విచారించకు. నీవు ఆ గ్రంథాన్ని రాసి నాకు
వినిపించినప్పుడు, దానిని నేను పూర్తిగా ఏకసంధాగ్రాహిగా గుర్తుంచుకున్నాను.
అది నా స్మృతిలో నిలిచి ఉంది."
శ్లోకం 66-67: గురువుగారి
అమృత వాక్కులు
ఇతి వాదినమేనమార్ధపాదః కరుణా పూరకరం స్మితాన్తరఙ్గః ॥ అమృతాబ్ధిసఖైరపాస్తమోహై-ర్వచనైః సాంత్వయతి స్మ వల్గుబంధైః ॥
66 ॥ విషమో బత
కర్మణాం విపాకో విషమోహోపమదుర్నివార ఏషః ॥ విదితః ప్రథమం
మయా౽౦యమర్థః కథితశ్చాఙ్గ సురేశదేశికాయ ॥ 67 ॥
తాత్పర్యము: పద్మపాదుల
ఆవేదన విన్న శంకరాచార్యుల హృదయం కరుణతో నిండిపోయింది. ఆయన చిరునవ్వుతో, అమృత సముద్రము
వంటి చల్లని మాటలతో శిష్యుడిని ఓదార్చారు. "వత్సా! కర్మల విపాకం (ఫలితం) చాలా
విచిత్రమైనది, విష సర్పం కాటు వేసినప్పుడు కలిగే మొహం లాగా దీనిని
నివారించడం కష్టం. నిజానికి నీ గ్రంథానికి ఇటువంటి ఆపద కలుగుతుందని నాకు ముందే
తెలుసు. ఈ విషయాన్ని నేను ముందే సురేశ్వరాచార్యులకు
(మండన మిశ్రుడు) కూడా చెప్పాను."
శ్లోకం 68: శృంగేరిలో విన్న 'పంచపాది'
పూర్వం శృఙ్గక్ష్మాధరే మత్సమీపే ప్రేమ్ణా యా౽౦సౌ వాచితా
పఞ్చపాదీ ॥ సా మే చిత్తాన్నాపయాత్యద్య శోకో యాతాచ్ఛీఘ్రం
తాం లిఖేత్యాఖ్యదార్యః ॥ 68 ॥
తాత్పర్యము: "నాయనా! గతంలో
మనం శృంగేరి (శృంగక్ష్మాధర) లో ఉన్నప్పుడు,
నీవు ఎంతో ప్రేమతో నీవు రాసిన ఈ వ్యాఖ్యానంలోని మొదటి ఐదు పాదాలను (పంచపాది)
నాకు చదివి వినిపించావు. అవి నా చిత్తంలో (జ్ఞాపకంలో) అలాగే భద్రంగా ఉన్నాయి.
కాబట్టి నీవు శోకించకు.. నేను చెబుతుంటాను, నీవు వెంటనే
వాటిని రాసుకో!" అని శంకరులు సెలవిచ్చారు.
శ్లోకం 69: సర్వవిద్యలకు మూలమైన గురువు
ఆశ్వాస్యేత్థం జలజచరణం భాష్యకృత్పఞ్చపాదీ-మాచఖ్యౌ తాం
కృతిముపహితాం పూర్వయైవా౽౦నుపూర్వ్యా ॥ నైతచ్చిత్రం
పరమపురుషే౽వ్యాహత జ్ఞానశక్తౌ తస్మిన్మూలే త్రిభువనగురౌ సర్వవిద్యాప్రవృత్తేః ॥ 69
॥
తాత్పర్యము: అలా
పద్మపాదులను ఊరడించిన శంకరాచార్యులు, గతంలో ఆయన వినిపించిన ఆ వ్యాఖ్యానాన్ని అక్షరం
పొల్లు పోకుండా, అదే క్రమంలో (ఆనుపూర్వ్యా) మళ్ళీ వినిపించారు. సాక్షాత్తు
పరమశివ స్వరూపుడైన శంకరాచార్యులకు ఇది పెద్ద ఆశ్చర్యమేమీ కాదు. ఎందుకంటే ఆయన సర్వ
విద్యలకు మూలపురుషుడు, అడ్డంకి లేని జ్ఞానశక్తి కలిగిన త్రిభువన గురువు.
విశేషం:
ఇలా శంకరాచార్యుల ముఖతః వెలువడి, పద్మపాదుల
ద్వారా మరల లిఖితమైన ఆ గ్రంథమే 'పంచపాదిక'.
బ్రహ్మసూత్ర భాష్యంలోని మొదటి నాలుగు సూత్రాలు (చతుస్సూత్రి) మరియు ఐదవ
సూత్రంలోని కొంత భాగానికి ఇది అద్భుతమైన వివరణ. అద్వైత వేదాంతంలో 'వివరణ
ప్రస్థానము' అనే శాఖకు ఈ పంచపాదికయే మూలగ్రంథం.
శ్లోకం 70: పద్మపాదుల పరమానందం
స పద్మపాదః ప్రసభం విలిఖ్య పఞ్చపాదీ పరమానన్దభరేణ పద్మపాదః
॥ ఉదతిష్ఠతిష్ఠదభ్యరోదీ-త్పునరుద్గాయతి తు స్మ నృత్యతి స్మ ॥ 70
॥
తాత్పర్యము: శంకరాచార్యులు
చెబుతుండగా పద్మపాదులు ఆ **'పంచపాదిక'**ను తిరిగి రాసుకున్నారు. పోయిందనుకున్న తన ప్రాణప్రదమైన
గ్రంథం మళ్ళీ దొరకడంతో ఆయన ఆనందానికి అవధులు లేవు. పరమానంద భరితుడై ఆయన ఒక్కసారిగా
పైకి లేచాడు, ఆనందబాష్పాలు రాల్చుతూ ఏడ్చాడు, మళ్ళీ గట్టిగా
పాడుతూ నాట్యం చేశాడు. ఒక గొప్ప నిధిని తిరిగి పొందినవాడిలా పద్మపాదులు
పరవశించిపోయారు.
శ్లోకం 71-72: రాజశేఖరుడు -
అగ్నికి ఆహుతి అయిన నాటకాలు
కవితాకుశలో౽థ కేరళక్ష్మా-కమనః కశ్చన రాజశేఖరాఖ్యః ॥ మునివర్యమముం ముదం వితేనే నిజకోటీరనిఘృష్టపదనఖాగ్రః ॥ 71
॥ ప్రథతే కిము నాటకత్రయీ సే-త్యమునా సంయమినా తతో నియుక్తః ॥ అయముత్తరమాదదే ప్రమాదా-దనలే సా౽౦హుతితాముపాగతేతి ॥ 72
॥
తాత్పర్యము: అదే సమయంలో,
కవితా నైపుణ్యం కలిగిన కేరళ రాజు రాజశేఖరుడు శంకరాచార్యుల దర్శనానికి వచ్చాడు. తన కిరీటంలోని రత్నాలు
శంకరుల పాదనఖాలను తాకేలా ఆయనకు సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు. అప్పుడు శంకరులు ఆయనను
కుశలప్రశ్నలు వేస్తూ, "రాజా! పూర్వం నీవు రాసిన ఆ మూడు నాటకాలు
(నాటకత్రయీ) ఇప్పుడు ఎలా ఉన్నాయి? అవి బాగా ప్రసిద్ధి చెందాయా?" అని అడిగారు.
దానికి ఆ రాజు ఎంతో విచారంగా, "స్వామీ! ప్రమాదవశాత్తు ఆ మూడు నాటకాలు అగ్నికి
ఆహుతి అయ్యాయి" అని సమాధానమిచ్చాడు.
శ్లోకం173:
శంకరుల అద్భుత స్మరణ శక్తి
ముఖతః పఠితాం మునీందునా తాం విలిఖన్నేష విసిష్మియే౽థ భూపః ॥ వద కిం కరవాణి కింకరో౽హం వరదేతి ప్రణమన్వ్యజిజ్ఞపచ్చ ॥ 73
॥
తాత్పర్యము: రాజు బాధను
చూసిన శంకరాచార్యులు, గతంలో రాజు తనకు వినిపించిన ఆ మూడు నాటకాలను తన
జ్ఞాపకశక్తితో తిరిగి అప్పగెప్పారు. శంకరులు చెబుతుండగా ఆ నాటకాలను తిరిగి
రాసుకున్న రాజశేఖరుడు ఆశ్చర్యచకితుడయ్యాడు. "దేవా! మీరు సాక్షాత్తు
పరమశివుడు. మీ కింకరుడనైన నేను మీ కోసం ఏమి చేయగలను? ఆజ్ఞాపించండి"
అని వేడుకున్నాడు.
శ్లోకం 174:
కాలటి అగ్రహార శీలం - గురువుగారి ఆజ్ఞ
నృప కాలటినామకాగ్రహారా ద్విజకర్మానధికారిణో౽ద్య శప్తాః ॥ భవతా౽పి తథైవ తే విధేయా బత పాపా ఇతి దేశికో౽శిషత్తమ్ ॥ 74
॥
తాత్పర్యము: శ్రీ
శంకరాచార్యులు కేరళ రాజు రాజశేఖరునితో ఒక కఠినమైన నిర్ణయాన్ని పంచుకున్నారు:
"రాజా! కాలటి అగ్రహారంలోని వారు తమ ధర్మాన్ని విస్మరించి, నా తల్లి
అంత్యక్రియల సమయంలో నాకు సహాయం చేయలేదు. అందుకే వారు బ్రాహ్మణోచితమైన కర్మలకు
అనర్హులని నేను శపించాను. నీవు కూడా వారిని అలాగే పరిగణించు. వారు చేసిన పాపానికి
ఇది సరైన శిక్ష." (తన తల్లికి జరిగిన అవమానాన్ని, ధర్మచ్యుతిని
నిరసిస్తూ శంకరులు చేసిన హెచ్చరిక ఇది).
శ్లోకం 175: ముగింపు - ఆనంద తరంగాలు
పద్మాచార్యే ప్రతిపద్య నష్టవివృతిం తుష్టే పునః కేరళ- క్ష్మాపాలో యతిసార్వభౌమసవిధం ప్రాప్య ప్రణమ్యాఞ్జసా ॥ లబ్ధ్వా తస్య ముఖాతస్వనాటకవరాణ్యానందపాథోనిధౌ మజ్జంస్తత్పదపద్మయుగ్మమనిశం ధ్యాయన్ప్రతస్థే పురీమ్ ॥ 1562
॥
తాత్పర్యము: మొత్తానికి,
పద్మపాదాచార్యులు అగ్నిలో పోయిందనుకున్న తన వ్యాఖ్యానాన్ని (నష్ట వివృతిం)
గురువుగారి అనుగ్రహంతో తిరిగి పొంది పరమ సంతోషాన్ని పొందారు. అలాగే కేరళ రాజు
రాజశేఖరుడు కూడా యతి సార్వభౌముడైన శంకరుల వద్దకు వచ్చి, నమస్కరించి,
తన ముఖతః పోయిన నాటకాలను మళ్ళీ విని రాసుకున్నాడు. ఆనంద సముద్రంలో
మునిగితేలుతూ, శంకరుల పాదపద్మాలను నిరంతరం ధ్యానిస్తూ రాజు తన రాజధానికి
బయలుదేరాడు.
సర్గ ముగింపు ప్రశస్తి:
ఇతి శ్రీమాధవీయే తత్తీర్థయాత్రాటనార్థకః ॥ సంక్షేపశంకరజయే సర్గో౽జని చతుర్దశః ॥ 14 ॥
సారాంశం: శ్రీ
మాధవాచార్యులు రచించిన 'సంక్షేప శంకర విజయం'లోని 14వ సర్గ
(తీర్థయాత్రా ఘట్టం) ఇక్కడితో సమాప్తమైంది. ఈ సర్గలో మనం ప్రధానంగా మూడు
అంశాలను చూశాము:
- పద్మపాదుల తీర్థయాత్ర మరియు మేనమామ చేసిన ద్రోహం.
- శంకరాచార్యుల అద్భుతమైన స్మరణ శక్తి
(ఏకసంధాగ్రాహిత్వం).
- నష్టపోయిన జ్ఞానాన్ని (పంచపాదిక మరియు నాటకాలు)
గురువుగారు తిరిగి ప్రసాదించడం.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: ధనపతి సూరి
రచించిన 'డిండిమ' వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, శంకరాచార్యులు
కేవలం వేదాంత విజ్ఞాని మాత్రమే కాదు, లౌకిక విద్యలైన నాటక సాహి త్యంలో కూడా ఆయనకు
సమానమైన పట్టు ఉందని రాజశేఖరుని ఉదంతం ద్వారా స్పష్టమవుతోంది
శ్రీ శంకరభగవత్పాదుల కృపతో తాడేపల్లి పార్వతీశశాస్త్రి, సుశీలల మూడవ
కుమారుడు తాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానించిన శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయములో 14 వ సర్గ సమాప్తము
No comments:
Post a Comment