శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయము - 02 వ సర్గ

                    శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయము  -  02 వ సర్గ   శ్లోకాలు 93

                                      ( మూల శ్లోకములతో తెలుగు వ్యాఖ్య)

-          ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

శ్రీశివాయ గురవేనమః

శ్రుతి స్మృతి పురాణానామ్ ఆలయం కరుణాలయమ్ | నమామి భగవత్పాద శంకరం లోకశంకరమ్ ||

 

                                      ******

 

మాధవీయ శంకర విజయం లోని రెండవ సర్గలో శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారి అవతార ఘట్టం అత్యంత మనోహరంగా ప్రారంభమవుతుంది.

ద్వితీయ సర్గ - శ్లోకం 1

తతో మహేశః కిల కేరలేషు శ్రీమదృషాద్రౌ కరుణాసముద్రః |

పూర్ణానదీపుణ్యతటే స్వయంభూలింగాత్మనా౽నంగధగావిరాసీత్ || 1 ||

తాత్పర్యము

లోకంలో వేదోక్తమైన కర్మ మార్గం తిరిగి ప్రతిష్ఠించబడిన తర్వాత, కరుణా సముద్రుడు మరియు మన్మథుడిని దహించినవాడు అయిన ఆ పరమశివుడు, కేరళ దేశంలోని పుణ్యప్రదమైన పూర్ణా నదీ తీరమున, 'వృషాద్రి' (వృషాచలం) అనే పర్వతంపై స్వయంభూ లింగ రూపంలో ఆవిర్భవించాడు.

వ్యాఖ్య

ఈ శ్లోకం శంకరావతారానికి అవసరమైన నేపథ్యాన్ని సిద్ధం చేస్తోంది. ఇక్కడ మనం గమనించవలసిన ముఖ్య విషయాలు:

• స్థల విశేషం: కేరళ ప్రాంతంలోని పూర్ణా నది (ప్రస్తుతం పెరియార్ నదిగా పిలవబడుతోంది) అత్యంత పవిత్రమైనది. దాని ౽డ్డున ఉన్న వృషాచలంపై శివుడు వెలిశాడు.
• లింగ స్వరూపం: శివుడు ఇక్కడ మనుషులు ప్రతిష్ఠించిన రూపంలో కాకుండా, 'స్వయంభూ' లింగంగా (తనంతట తానుగా వెలసినవాడు) ఆవిర్భవించాడు. దీనిని ప్రస్తుతం కేరళలోని 'వడక్కున్నాథన్' దేవాలయంగా గుర్తిస్తారు.
• అనంగధగ: అంటే మన్మథుడిని దహించినవాడు అని అర్థం. లోకంలోని కామ క్రోధాదులను నశింపజేసి, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు పరమశివుడనే అంతరార్థం ఇందులో ఉంది.
• శ్లేషార్థం: సంస్కృత వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'వృష' అంటే ధర్మం అని కూడా అర్థం. అంటే ధర్మం అనే శిఖరం మీద పరమశివుడు ఆవిర్భవించాడని, అజ్ఞానాన్ని (అనంగం - రూపం లేని అవిద్య) ఆయన దహించివేస్తాడని ఇక్కడ సూచించబడింది.

అవిద్యాయా అవిద్యాత్య ఇదమేవ తు లక్షణమ్ |

యత్ప్రమాణాసహిష్ణుత్వమసాధారణమిష్యతే ||

తాత్పర్యము

అవిద్యను 'అవిద్య' అని పిలవడానికి గల అసలైన లక్షణం ఏమిటంటే—అది ఎటువంటి ప్రమాణాన్ని (నిరూపణను) తట్టుకోలేదు. జ్ఞానం అనే కాంతి ప్రసరించగానే అదృశ్యమైపోయేదే అవిద్య యొక్క అసాధారణ లక్షణం.

ఈ వివరణ ద్వారా మనం అర్థం చేసుకోవలసిన ముఖ్యాంశాలు:

• ప్రమాణ అసహిష్ణుత: అవిద్య లేదా అజ్ఞానం అనేది విచారణకు నిలవదు. ఉదాహరణకు, చీకటిలో తాడును చూసి పాము అనుకుంటాం. కానీ వెలుగు (ప్రమాణం) వచ్చి అది తాడు అని తెలియగానే, అక్కడ పాము అనేది లేకుండా పోతుంది. ఆ పాము ఎక్కడికి వెళ్ళింది? అది అసలు లేనే లేదు, కేవలం భ్రమ. అలాగే, బ్రహ్మజ్ఞానం కలిగినప్పుడు అజ్ఞానం అదృశ్యమవుతుంది.
• అవిద్య లక్షణం: అవిద్యకు స్వతంత్రమైన ఉనికి లేదు. అది కేవలం జ్ఞానం లేకపోవడం కాదు, జ్ఞానోదయం కాగానే నశించిపోయే ఒక అనిర్వచనీయమైన స్థితి.
• శ్లోక సందర్భం: పరమశివుడు కేరళలో స్వయంభూ లింగంగా ఆవిర్భవించినప్పుడు, ఆయనను 'అనంగధగ' అని పిలిచారు. వ్యాఖ్యాత ఈ వార్తిక శ్లోకాన్ని ఉదహరిస్తూ, శివుడు కేవలం మన్మథుడినే కాదు, ప్రమాణాలకు నిలవని 'అవిద్య' అనే అజ్ఞానాన్ని కూడా దహించివేసే జ్ఞానస్వరూపుడు అని స్పష్టం చేస్తున్నారు.

శ్లోకం 2

తచ్చోదితః కశ్చన రాజశేఖరః స్వప్నే ముహుర్దృష్టతదీయవైభవః |

ప్రాసాదమేకం పరికల్ప్య సుప్రభం ప్రవర్తయత్తస్య సమర్హణం విభోః || 2 ||

తాత్పర్యము

ఆ పరమశివునిచే ప్రేరేపించబడిన 'రాజశేఖరుడు' అనే రాజు, తన కలలో మాటిమాటికీ ఆ దేవుని మహిమను, వైభవాన్ని దర్శించాడు. వెంటనే ఆయన ఆ స్వామికి అత్యంత కాంతివంతమైన ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించి, ఆ విభునికి నిత్య పూజాదికార్యక్రమాలు జరిగేలా ఏర్పాటు చేశాడు.

వ్యాఖ్య

• తచ్చోదితః (తేన ప్రేరితః): ఇక్కడ 'తత్' అంటే ఆ లింగరూపంలో ఆవిర్భవించిన పరమశివుడు అని అర్థం. "అంతర్యామితయా తత్ప్రేరిత ఇత్యర్థః" అంటే, భగవంతుడు ఆ రాజు హృదయంలో అంతర్యామిగా ఉండి, ఈ పుణ్యకార్యం చేయమని ప్రేరేపించాడు.
• కశ్చన రాజశేఖరః: ఆ సమయంలో కేరళను పాలించే 'రాజశేఖరుడు' అనే రాజుకు ఈ భాగ్యం దక్కింది. ఈయన కేవలం రాజు మాత్రమే కాదు, గొప్ప భక్తుడు కూడా.
• ముహుర్దృష్టతదీయవైభవః: భగవంతుడు రాజుకు ౽క్కసారి మాత్రమే కాక, 'ముహుః' అంటే మాటిమాటికీ కలలో కనిపించి తన దివ్య వైభవాన్ని ప్రదర్శించాడు. ఎండ, వానల నుండి రక్షణ లేని ఆ స్వయంభూ లింగానికి ఆలయం అవసరమని రాజుకు స్ఫురించేలా చేశాడు.
• ప్రాసాదమేకం పరికల్ప్య సుప్రభం: రాజు సామాన్యమైన కట్టడం కాకుండా, 'సుప్రభం' అంటే అత్యంత ప్రకాశవంతమైన, శోభాయమానమైన ఒక గొప్ప ఆలయాన్ని (ప్రాసాదం) నిర్మించాడు.
• సమర్హణం విభోః: ఆలయ నిర్మాణంతో ఆగకుండా, ఆ స్వామికి (విభోః) తగిన రీతిలో నిత్యం అర్చనలు, అభిషేకాలు, నైవేద్యాలు వంటి 'సమర్హణలు' (పూజలు) నిరంతరం జరిగేలా ఏర్పాట్లు చేశాడు.
• ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం 'ఇంద్రవంశ' అనే ఛందస్సులో రాయబడింది.
• లింగస్య లోకాశ్రయత్వాత్కథంచిద్బోధ్యమ్". సాధారణంగా 'లింగ' శబ్దం నపుంసక లింగం. కానీ ఇక్కడ భగవంతుడిని ఉద్దేశించి 'పురుష' వాచక ప్రయోగాలు కనిపిస్తాయి. ఇది లోకరీతిని అనుసరించి (లోకాశ్రయత్వాత్), ఆ పరమశివుడే లింగరూపంలో ఉన్నాడని చెప్పడానికి వాడబడింది.

 

శ్లోకం 3

తస్యేశ్వరస్య ప్రణతార్తిహర్తుః ప్రసాదతః ప్రాప్తనిరీతిభావః |

కశ్చిత్తదభ్యాశగతో౽గ్రహారః కాలట్యభిఖ్యో౽స్తి మహాన్మనోజ్ఞః || 3 ||

తాత్పర్యము

నమస్కరించిన భక్తుల కష్టాలను తీర్చే (ప్రణతార్తిహర్తుః) ఆ పరమశివుని అనుగ్రహం వల్ల, ఎటువంటి ఈతి బాధలు లేనిదై, ఆ ఆలయానికి సమీపంలో 'కాలడి' అనే పేరు గల ఒక గొప్ప అగ్రహారం ఉంది. అది చూడముచ్చటైనది మరియు అత్యంత రమణీయమైనది.

వ్యాఖ్య

• ప్రణతార్తిహర్తుః (నమస్కరించిన వారి బాధలను హరించువాడు): శివుడు తనను శరణు కోరిన వారి కష్టాలను తొలగిస్తాడని ఇక్కడ ప్రశంసించబడింది.
• ప్రాప్తనిరీతిభావః (ఈతి బాధలు లేని స్థితి): ఈ గ్రామానికి ఎటువంటి ఈతి బాధలు లేవు. 'ఈతి బాధలు' అంటే

"అతివృష్టిరనావృష్టిర్మూషికాః శలభాః శుకాః |

అత్యాసన్నాశ్చ రాజానః షడేతా ఈతయః స్మృతాః ||"

1. అతివృష్టి: మితిమీరిన వర్షాలు.
2. అనావృష్టి: కరువు కాటకాలు.
3. మూషికాః: ఎలుకల వల్ల పంట నష్టం.
4. శలభాః: మిడతల దండు వల్ల కలిగే నష్టం.
5. శుకాః: చిలుకలు వంటి పక్షుల వల్ల పంట నాశనం.
6. అత్యాసన్నాశ్చ రాజానః: శత్రు రాజుల దండయాత్రలు లేదా పాలకుల వేధింపులు.

ఈ ఆరు రకాలైన బాధలు లేని గ్రామం కావడమే ఆ క్షేత్రం యొక్క గొప్పతనం.

• తదభ్యాశగతః (ఆ ఆలయానికి సమీపంలో): రాజశేఖర మహారాజు నిర్మించిన ఆ శివాలయానికి (వృషాచలం/వడక్కున్నాథన్) సమీపంలోనే ఈ అగ్రహారం ఉందని అర్థం.
• కాలట్యభిఖ్యః (కాలడి అనే పేరు గల): 'కాలటి' లేదా 'కాలడి' అనేది ఆ గ్రామం పేరు.
• అగ్రహారః (బ్రాహ్మణ ప్రధాన గ్రామం): వేద పండితులు, సదాచార సంపన్నులు నివసించే అగ్రహారం అని వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేస్తోంది ("అగ్రహారో బ్రాహ్మణప్రధానో గ్రామో").
• మహాన్మనోజ్ఞః: ఆ గ్రామం కేవలం భౌతికంగా పెద్దదే కాదు, మనసును రంజింపజేసే విధంగా (మనోజ్ఞః) అత్యంత సుందరంగా ఉంటుంది.

భగవంతుడు నివసించే చోట ప్రకృతి వైపరీత్యాలు గానీ, మానవ కల్పిత బాధలు గానీ ఉండవని, అటువంటి పవిత్ర వాతావరణంలోనే జగద్గురువుల అవతారానికి రంగం సిద్ధమైందని ఈ శ్లోకం సూచిస్తోంది.

మాధవీయ శంకర విజయం రెండవ సర్గలోని నాలుగవ శ్లోకం, జగద్గురువుల పితామహుడైన (తాతగారు) విద్యాధిరాజు గారి గొప్పతనాన్ని మరియు భగవంతుడు వారి వంశాన్ని ఎంచుకోవడానికి గల కారణాన్ని అత్యంత తాత్త్విక నిబద్ధతతో వివరిస్తుంది.

శ్లోకం 4

కశ్చిద్విపశ్చిదిహ నిశ్చలధీర్విరేజే విద్యాధిరాజ ఇతి విశ్రుతనామధేయః |

రుద్రో వృషాద్రినిలయో౽వతరీతుకామో యత్పుత్రమాత్మపితరం సమరోచయత్సః || 4 ||

తాత్పర్యము

ఆ కాలడి అగ్రహారంలో 'విద్యాధిరాజు' అనే ప్రసిద్ధుడైన, స్థిరమైన బుద్ధి గల ఒక పండితుడు ప్రకాశించేవాడు. వృషాచలంపై వెలసిన ఆ పరమశివుడు లోకకళ్యాణం కోసం అవతరించాలని కోరుకుని, ఆ విద్యాధిరాజు యొక్క కుమారుడిని తన తండ్రిగా ఎంచుకున్నాడు.

వ్యాఖ్య

• నిశ్చలధీః (నిశ్చల మతిః): విద్యాధిరాజు కేవలం చదువుకున్న పండితుడు మాత్రమే కాదు, ఆయన బుద్ధి నిశ్చలమైనది. "ఏతేన తత్ర యోగాభ్యాసపరిపాకో౽పి వ్యజ్యతే" అంటే, ఆయన నిరంతర యోగాభ్యాసం వల్ల పరిపక్వత చెందిన మనస్సు కలవాడని అర్థం. అటువంటి పవిత్రమైన హృదయం కలవారి వంశంలోనే భగవంతుడు జన్మిస్తాడు.
• విద్యాధిరాజ ఇతి విశ్రుతనామధేయః: 'విద్యలకు అధిరాజు' అనే పేరు ఆయనకు సార్థకమైంది. ఆయన విద్యల పట్ల ఉన్న అధికారం వల్లనే ఆ పేరు ప్రసిద్ధికెక్కింది.
• రుద్రో వృషాద్రినిలయః: వృషాచలం (వృషాద్రి) పై స్వయంభూలింగంగా వెలసిన ఆ రుద్రుడే శంకరుడిగా అవతరించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.
• యత్పుత్రమాత్మపితరం సమరోచయత్సః: ఇక్కడ ఒక అద్భుతమైన భావం ఉంది. భగవంతుడు విద్యాధిరాజును తన తాతగా, ఆయన కుమారుడిని (శివగురువును) తన తండ్రిగా ఎంచుకున్నాడు. సాధారణంగా భక్తులు భగవంతుడిని తమ బిడ్డగా కావాలని కోరుకుంటారు (దశరథుడు, వసుదేవుడు వలె). కానీ ఇక్కడ భగవంతుడే స్వయంగా ఈ వంశాన్ని ఇష్టపడి ఎంచుకోవడం (సమరోచయత్) ఆ కుటుంబం యొక్క పరమ పవిత్రతకు నిదర్శనం.
• వేద ప్రమాణం - అదృష్టం: వేదం "యం ప్రజాపతిర్వేద స పుణ్యో భవతి" (ఎవరిని బ్రహ్మదేవుడు గుర్తిస్తాడో, వాడే పుణ్యాత్ముడు) అని చెబుతుంది. మనం దేవుడిని తెలుసుకోవడం కంటే, దేవుడే మనల్ని గుర్తించడం గొప్ప విషయం. విద్యాధిరాజును భగవంతుడు తన తాతగా గుర్తించడం ఆయన అత్యున్నత అదృష్టానికి, పుణ్యానికి పరాకాష్ట.
• స్తంభం నుండి ఆవిర్భావం: భగవంతుడు సర్వవ్యాపి. ప్రహ్లాదుని కోసం స్తంభం నుండి నరసింహుడిగా వచ్చినట్లే, ఇక్కడ విద్యాధిరాజు వంటి మహనీయుల భక్తికి మెచ్చి వారి వంశం ద్వారా లోకానికి జ్ఞానాన్ని పంచడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
• ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం 'వసంతతిలక' అనే ఛందస్సులో ఉంది.

శ్లోకం 5

పుత్రో౽భవత్తస్య పురాత్తపుణ్యైః సుబ్రహ్మతేజాః శివగుర్వభిఖ్యః |

జ్ఞానే శివో యో వచనే గురుస్తస్యాన్వర్థనామాకృత లబ్ధవర్ణః || 5 ||

తాత్పర్యము

ఆ విద్యాధిరాజుకు, అనేక పూర్వజన్మల పుణ్యఫలం వల్ల, గొప్ప బ్రహ్మతేజస్సు కలవాడు మరియు 'శివగురువు' అనే పేరు గల కుమారుడు జన్మించాడు. జ్ఞానంలో సాక్షాత్తు శివుడిని, వాక్చాతుర్యంలో దేవగురువైన బృహస్పతిని పోలి ఉన్న ఆ బాలుడికి, పండితుడైన విద్యాధిరాజు ఆయన గుణాలకు తగినట్లుగా (అన్వర్థనామము) 'శివగురువు' అని నామకరణం చేశాడు.

వ్యాఖ్య

• సుబ్రహ్మతేజాః: ఆ బాలుడు పుట్టుకతోనే మిక్కిలి వేద తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నాడు.
• అన్వర్థనామము (అర్థానికి తగిన పేరు): విద్యాధిరాజు కేవలం ఒక పేరు పెట్టాలి కాబట్టి పెట్టలేదు. ఆ బాలుడిలోని లక్షణాలను చూసి ఈ పేరు నిర్ణయించాడు:
• జ్ఞానే శివః: జ్ఞాన విషయంలో ఆయన సాక్షాత్తు ఆ పరమశివుడితో సమానుడు.
• వచనే గురుః: మాట్లాడే తీరులో, పాండిత్యంలో దేవగురువు (బృహస్పతి) వంటివాడు.
• ఈ రెండు పదాలను కలిపి 'శివ-గురువు' అని పేరు పెట్టారు. ఇది ఆయన భవిష్యత్తులో శివుడికే తండ్రి (గురువు వంటి వారు తండ్రులు) కాబోతున్నారనే సంకేతాన్ని కూడా ఇస్తోంది.
• లబ్ధవర్ణః: అమరకోశం ప్రకారం "ధీమాన్సూరిః కృతీ కృష్టిర్లబ్ధవర్ణో విచక్షణః" - అంటే లబ్ధవర్ణుడు అంటే గొప్ప విద్వాంసుడు లేదా పండితుడు అని అర్థం. ఇక్కడ విద్యాధిరాజు గారిని 'లబ్ధవర్ణః' (పండితుడు) అని సంబోధించారు. ఒక పండితుడు తన కుమారుడికి పెట్టిన పేరు కూడా అర్థవంతంగా ఉండటం ఆయన పాండిత్యానికి నిదర్శనం.
• ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం 'ఇంద్రవజ్రా' అనే ఛందస్సులో ఉంది.

శ్లోకం - 6

శ్లోకం:

 స బ్రహ్మచారీ గురుగేహవాసీ తత్కార్యకారీ విహితాన్నభోజీ |

 సాయం ప్రభాతం చ హుతాశసేవీ వ్రతేన వేదం నిజమధ్యగీష్ట || 6 ||

 

తాత్పర్యము:

ఆ శివగురువు (శంకరుల తండ్రి) బ్రహ్మచారిగా గురుకులం నందు నివసిస్తూ, గురువుగారి పనులను శ్రద్ధతో నిర్వర్తించేవాడు. శాస్త్రవిహితమైన ఆహారాన్ని (భిక్షాన్నం) మాత్రమే స్వీకరించేవాడు. ఉదయం, సాయంత్రం అగ్నిహోత్రాన్ని సేవిస్తూ (సమిధాదానాదులు చేస్తూ), బ్రహ్మచర్య వ్రత నియమంతో తన వేదశాఖను అధ్యయనం చేశాడు.

వ్యాఖ్య

 * జీవన శైలి: శివగురువు కేవలం విద్యార్థి మాత్రమే కాదు, గురువుకు అత్యంత విధేయుడైన సేవకుడు. "విహితాన్నభోజీ" అంటే గురువు అనుమతితో, భిక్ష ద్వారా లభించిన అన్నాన్ని మొదట గురువుకు నివేదించి, ఆపై తను భుజించే స్వభావం కలవాడు.

 * అధ్యయనం: ఆయన తన స్వశాఖ అయిన యజుర్వేదాన్ని, అందులోనూ తైత్తిరీయ శాఖను అధ్యయనం చేశారు

 * ప్రమాణం: యజుర్వేదమూ ప్రాధాన్యత కలది. "మంత్రబ్రాహ్మణయోర్వేదనామధేయం..." అని సూక్తి.మంత్ర బ్రాహ్మణ భాగాలతో కూడినదే వేదం.,అది యజుర్వేదంలో పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది.

 * ప్రాంతీయత: ఇప్పటికీ ద్రావిడ దేశంలో (దక్షిణ భారతంలో) తైత్తిరీయ శాఖాధ్యాపనం అధికంగా ఉండటం వల్ల, శివగురువు కూడా అదే శాఖకు చెందినవారని చెప్పవచ్చు. అథాతో బ్రహ్మజిజ్ఞాసా" (బ్రహ్మసూత్రం 1.1.1) అనే మొదటి సూత్ర వ్యాఖ్యానంలో శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు తమ శారీరక మీమాంస భాష్యంలో బ్రహ్మ జిజ్ఞాసను వివరించేటప్పుడు, దానికి మూలంగా "యతో వా ఇమాని భూతాని జాయంతే..." అనే వాక్యాన్ని ఉదహరించారు. ఈ వాక్యం తైత్తిరీయ ఉపనిషత్తు (భృగువల్లి) లోనిది.

​భాష్యకారులు (శంకరులు) ఒక విషయాన్ని వివరించడానికి తమ స్వశాఖ అయిన తైత్తిరీయ వాక్యాన్నే ప్రధానంగా తీసుకున్నారు కాబట్టి, వారి తండ్రి గారైన శివగురువు కూడా తైత్తిరీయ శాఖాధ్యాయులే అని చెప్పవచ్చు.

శ్లోకం - 7

శ్లోకం:

 క్రియాద్యనుష్ఠానఫలోఽర్థబోధః స నోపజాయేత వినా విచారం |

 అధీత్య వేదానథ తద్విచారం చకార దుర్బోధతరో హి వేదః || 7 ||

 

తాత్పర్యము:

వేదోక్త కర్మలను ఆచరించడం వల్ల కలిగే ఫలం, వేదార్థాన్ని సరిగ్గా తెలుసుకోవడం పైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆ వేదార్థ జ్ఞానం అనేది 'విచారణ' (విశ్లేషణ/మీమాంస) చేయకుండా కలగదు. అందుకే శివగురువు వేదాలను చదివిన తర్వాత, వాటిని విచారణ చేయడం (పూర్వ మీమాంస శాస్త్ర అధ్యయనం) ప్రారంభించారు ఎందుకంటే వేదార్థం గ్రహించడం చాలా కష్టతరమైనది.

వ్యాఖ్య :

 

 * విచారణ ఆవశ్యకత: వేద మంత్రాలను కేవలం వల్లె వేయడం వల్ల ప్రయోజనం ఉండదు. వాటి అర్థాన్ని విశ్లేషించినప్పుడే అనుష్ఠానంలో ఫలితం దక్కుతుంది. శివగురువు వేదాల తర్వాత 'పూర్వ మీమాంస'ను అధ్యయనం చేశారని ఇక్కడ అర్థం.

 * దుర్బోధత్వం: వేదాలు ఎందుకు కష్టమైనవి? విచారణ లేకపోతే వేదార్థం సామాన్యులకు అంతుచిక్కదు. అందుకే ఆయన తర్కబద్ధమైన విచారణను చేపట్టారు.

 * వార్తిక సూక్తి:  "వస్తుతంత్రో భవేద్బోధః కర్తృతంత్రముపాసనమ్".

   వస్తుతంత్రో భవేద్బోధః (జ్ఞానం వస్తువుపై ఆధారపడి ఉంటుంది)

​అర్థం: 'బోధ' అంటే జ్ఞానం. ఇది 'వస్తుతంత్రం', అంటే ఏ వస్తువును చూస్తున్నామో ఆ వస్తువు ఎలా ఉందో అలాగే జ్ఞానం కలగాలి.

​వివరణ: ఉదాహరణకు, చీకటిలో ఉన్న ఒక తాడును చూసి పాము అనుకున్నాం అనుకోండి, అది భ్రమ. కానీ వెలుతురు వేసి చూసినప్పుడు అది 'తాడు' అని తెలిస్తే, అది వస్తువు యొక్క యథార్థ స్థితి. ఇక్కడ మన ఇష్టాఇష్టాలతో పనిలేదు. వస్తువు తాడు అయితే, మనకు తాడు అనే జ్ఞానమే కలగాలి.

​వేదాంత అన్వయం: బ్రహ్మ జ్ఞానం (ఆత్మ జ్ఞానం) కూడా అంతే. ఆత్మ ఏ స్థితిలో ఉందో అలాగే తెలుసుకోవడం జ్ఞానం. ఇది మనం సృష్టించుకునేది కాదు, ఉన్నది ఉన్నట్లుగా గుర్తించడం మాత్రమే. అందుకే ఇది వస్తువు (Object) మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.

​2. కర్తృతంత్రముపాసనమ్ (ఉపాసన కర్తపై ఆధారపడి ఉంటుంది)

​అర్థం: 'ఉపాసన' లేదా ధ్యానం అనేది 'కర్తృతంత్రం'. అంటే అది చేసే వ్యక్తి (కర్త) యొక్క ఇచ్ఛ, ప్రయత్నం మరియు సంకల్పం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.

​వివరణ: ఒక విగ్రహాన్ని చూసినప్పుడు, దానిని దైవంగా భావించి పూజించడం లేదా ధ్యానం చేయడం అనేది మన మనసుపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

​కర్తుం శక్యం: ఉపాసన చేయవచ్చు.

​అకర్తుం శక్యం: ఉపాసన చేయకపోవచ్చు.

​అన్యథా కర్తుం శక్యం: ఒక రూపంలో ఉన్న దైవాన్ని మరొక రూపంలో (ఉదాహరణకు విష్ణువును శివుడిగా) భావించి ధ్యానం చేయవచ్చు.

​వేదాంత అన్వయం: కర్మలు లేదా ఉపాసనలు చేసేవాని ఇష్టానుసారం మారుతుంటాయి. కానీ జ్ఞానం అలా మారదు.శివగురువు వేదార్థ విచారణ ఎందుకు చేశారంటే—కేవలం మంత్రాలు చదవడం (కర్మ) వేరు, ఆ మంత్రాలలోని పరమార్థాన్ని (జ్ఞానాన్ని) గ్రహించడం వేరు. జ్ఞానం అనేది వస్తుస్థితిని బట్టి కలుగుతుంది కాబట్టి, ఆ 'వస్తువు' (పరబ్రహ్మము) గురించి సరైన అవగాహన కోసం ఆయన మీమాంస శాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించారు.

 * తైత్తిరీయ ఆరణ్యక వాక్యాల ఉదాహరణ

​:

​"ఉద్యంతమస్తం యంతమాదిత్యమభిధ్యాయన్ కుర్వన్ బ్రాహ్మణో విద్వాన్ సకలం భద్రమశ్నుతే"

(ఉదయిస్తున్న, అస్తమిస్తున్న సూర్యుని ధ్యానిస్తూ, వేదోక్త కర్మలు చేసే విద్వాంసుడైన బ్రాహ్మణుడు సకల శుభాలను పొందుతాడు.)

​ఇక్కడ 'విద్వాన్' (తెలిసినవాడు) అనే పదం ముఖ్యం. అంటే కేవలం కర్మలు చేసేవాడు కాకుండా, ఆ కర్మల వెనుక ఉన్న అర్థాన్ని, పరమార్థాన్ని తెలిసినవాడే సంపూర్ణ ఫలాన్ని పొందుతాడని దీని ఉద్దేశ్యం.

​2. "అసావాదిత్యో బ్రహ్మ" - పరమార్థ జ్ఞానం

​మరో ముఖ్యమైన వాక్యం: "అసావాదిత్యో బ్రహ్మ".

​అంటే, కనిపిస్తున్న ఆ సూర్యుడు సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మ స్వరూపమే అని భావించడం.

​"బ్రహ్మైవ సన్ బ్రహ్మాప్యేతి య ఏవం వేద" - ఎవడైతే బ్రహ్మను (సత్యాన్ని) తెలుసుకుంటాడో, వాడు బ్రహ్మముగానే మారిపోతాడు.

​ఇక్కడ 'తెలుసుకోవడం' అంటే కేవలం సమాచారం కాదు, అది 'అనుభవ పూర్వక జ్ఞానం'. ఈ జ్ఞానం కలగాలంటే వేదార్థ విచారణ (Inquiry) తప్పనిసరి.

​3. జ్ఞానము - కర్మల మధ్య తేడా "జ్ఞానస్య తు వస్తుతంత్రత్వేనాఽతథాత్వాచ్చ".

​కర్మ (Action): ఇది మనం చేసే విధానంపై ఆధారపడి ఉంటుంది (కర్తృతంత్రం).

​జ్ఞానం (Knowledge): ఇది వస్తువు ఎలా ఉందో అలానే ఉంటుంది (వస్తుతంత్రం).

వస్తువు యొక్క యథార్థ స్థితిని మార్చలేము, కేవలం తెలుసుకోగలము. ఈ 'యథార్థ జ్ఞానం' కలగడమే వేద అధ్యయనం యొక్క పరమావధి.

​4.  వేద మంత్రాలలోని గూఢార్థాలను విశ్లేషించకపోతే, అవి కేవలం శబ్దాలుగా మిగిలిపోతాయి. శివగురువు గారు అందుకే మీమాంస శాస్త్రం ద్వారా అర్థ విచారణ చేశారు.

​అర్థం తెలిసి చేసే కర్మ (విద్వాన్) వల్లనే "సకలం భద్రం" (అన్ని శుభాలు) కలుగుతాయి.

​దుర్బోధత్వం: వేదం అనేది "దుర్బోధతరో హి వేదః" (అత్యంత కష్టంగా అర్థమయ్యేది). కాబట్టి సామాన్య పఠనం కంటే లోతైన విచారణే శ్రేష్ఠమయినది్

​ముగింపు:

శివగురువు కేవలం ఒక పండితుడిలా వేదాలను వల్లె వేయలేదు; ఆయన ఒక జిజ్ఞాసువుగా వేదార్థాన్ని శోధించి, ఆ సత్యాన్ని (బ్రహ్మమును) తెలుసుకున్నారు. అందుకే ఆయన కుమారుడిగా సాక్షాత్తు పరమశివుడే శంకరాచార్యులుగా జన్మించారని ఈ శ్లోకం సూచిస్తోంది.

శ్లోకం 8

 వేదేష్వధీతేషు విచారితే౽ర్థే శిష్యానురాగీ గురురాహ తం స్మ |

 అపాఠి మత్తః సషడంగవేదో వ్యచారి కాలో బహురత్యగాత్తే || 8 ||

 తాత్పర్యము:

వేదాలన్నీ చదవడం పూర్తయ్యాక, వాటి అర్థాలను క్షుణ్ణంగా చర్చించిన తర్వాత, శిష్యుడిపై ఎంతో ప్రేమ ఉన్న గురువు ఇలా అన్నాడు: "నాయనా! నా దగ్గర నువ్వు ఆరు అంగములతో (శిక్ష, కల్పం, వ్యాకరణం, నిరుక్తం, ఛందస్సు, జ్యోతిష్యం) కూడిన వేదాలను అభ్యసించావు. ఈ విద్యాభ్యాసంలో నీకు చాలా కాలం గడిచిపోయింది."

వ్యాఖ్య

 * గురు-శిష్య సంబంధం: ఇక్కడ "శిష్యానురాగీ" అనే పదం గురువుకు శిష్యుడిపై ఉన్న వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది. విద్య పూర్తయ్యాక శిష్యుడిని పంపడం గురువుకు ఇష్టం లేకపోయినా, శిష్యుడి కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నారు.

 * వేదాంగాలు: వేదాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడానికి ఆరు అంగాలను చదవడం ముఖ్యం. అవేమిటో కింద చూడవచ్చు:

శ్లోకం 9

 మత్తో౽పి గేహం వ్రజ సంప్రతి త్వం జనో౽పి తే దర్శనలాలసః స్యాత్ |

 గత్వా కదాచిత్స్వజనప్రమోదం విధేహి మా తాత విలంబయస్వ || 9 ||

 

తాత్పర్యము:

"ఇక ఇప్పుడు నువ్వు నా దగ్గర సెలవు తీసుకుని ఇంటికి వెళ్ళు. నీ దర్శనం కోసం నీ బంధుమిత్రులు, ముఖ్యంగా నీ తల్లి ఎంతో ఆశగా ఎదురుచూస్తూ ఉంటారు. ఇంటికి వెళ్లి నీ స్వజనులకు ఆనందాన్ని కలిగించు. నాయనా! ఇక ఆలస్యం చేయకు."

వ్యాఖ్య

 * మాతృభక్తి: ఇక్కడ "స్వజనప్రమోదం" అంటే ప్రధానంగా తల్లికి సంతోషం కలిగించడం. శంకరుల తండ్రి అప్పటికే స్వర్గస్థులయ్యారు కాబట్టి, ఒంటరిగా ఉన్న తల్లి వద్దకు వెళ్లడం కుమారుడిగా ఆయన ప్రథమ కర్తవ్యం అని గురువు బోధిస్తున్నారు.

 * తాత (నాయనా): గురువు శిష్యుడిని "తాత" అని సంబోధించడం ఆయనపై ఉన్న పుత్రవాత్సల్యానికి నిదర్శనం.

శ్లోకం 10

 విధాతుమిష్టం యదిహాపరాహ్ణే విజానతా తత్పురుషేణ పూర్వమ్ |

 విధేయమేవం యదిహ శ్వ ఇష్టం కర్తుం తదద్యేతి వినిశ్చితో౽ర్థః || 10 ||

 

తాత్పర్యము:

"ఒకవేళ మధ్యాహ్నం తర్వాత ఏదైనా పని చేయాలని అనుకుంటే, తెలివైనవాడు ఆ పనిని ఉదయమే పూర్తి చేయాలి. అలాగే, రేపు చేయాలనుకున్న పనిని ఈరోజే పూర్తి చేయాలి. ఇదే పెద్దలు నిశ్చయించిన నీతి."

వ్యాఖ్య

 * సమయపాలన: ఈ శ్లోకం జగత్ప్రసిద్ధమైన నీతిని చెబుతోంది: "శ్వః కార్యం అద్య కర్తవ్యం, పూర్వాహ్ణే చాహపరాహ్ణిగమ్" (రేపటి పనిని ఈరోజే చేయి, సాయంత్రం పనిని ఉదయమే చేయి).

 * జీవిత పరమార్థం: కాలం ఎంతో విలువైనది, మనిషి జీవితం క్షణభంగురం. కాబట్టి మంచి పనులను వాయిదా వేయకుండా వెంటనే చేయాలని గురువు శంకరుడికి దిశానిర్దేశం చేస్తున్నారు.

​"శ్వఃకార్యమద్య కర్తవ్యం పూర్వాహ్ణే చాహపరాహ్ణికమ్"

​అర్థం: రేపు చేయవలసిన పనిని ఈరోజే చేయాలి; అలాగే సాయంత్రం (అపరాహ్ణం) చేయవలసిన పనిని ఉదయమే (పూర్వాహ్ణం) పూర్తి చేయాలి.

​విశేషం: మనిషి జీవితం క్షణభంగురం ("క్షణభంగురతాం") కాబట్టి, ధర్మకార్యాలను వాయిదా వేయకూడదని దీని ఉద్దేశ్యం.

ముఖ్య గమనిక:

ఈ శ్లోకాలలో గురువు గారు కేవలం వేద విద్యనే కాకుండా, లోకరీతిని, గృహస్థ ధర్మాన్ని మరియు సమయ స్ఫూర్తిని కూడా బోధిస్తున్నారు.

శ్లోకం 11

 కాలోత్థబీజాదిహ యాదృశం స్యాత్ సస్యం న తాదృగ్విపరీతకాలాత్ |

 తథా వివాహాది కృతం స్వకాలే ఫలాయ కల్పేత న చేద్వృథా స్యాత్ || 11 ||

 

తాత్పర్యము:

"సరైన కాలంలో (ఋతువులో) నాటిన విత్తనం నుండి వచ్చే పంట ఎంత బాగుంటుందో, కాలం కాని కాలంలో నాటిన దాని నుండి అటువంటి పంట రాదు. అలాగే, వివాహం వంటి శుభకార్యాలైనా, ఇతర పనులైనా సరే.. అవి సరైన సమయంలో చేసినప్పుడే మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. సమయం మించిపోతే అవి వ్యర్థమవుతాయి."

వ్యాఖ్య

 * కాల మహిమ: ఇక్కడ గురువు గారు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని చెబుతున్నారు. విత్తనం నాణ్యమైనదైనా, నేల సారవంతమైనదైనా 'కాలం' అనుకూలించకపోతే ఆశించిన ఫలితం రాదు. అలాగే మనిషి జీవితంలో ప్రతి దశకు ఒక సమయం ఉంటుంది.

శ్లోకం 12

 ఆ జన్మనో గణయతో నను తాన్ గతాబ్దా-

 న్మాతా పితా పరిణయం తవ కర్తుకామౌ ||

 పిత్రోరియం ప్రకృతిరేవ పురోపనీతిం

 యద్వచ్చాయతస్తనుభవస్య తతో వివాహమ్ || 12 ||

 

తాత్పర్యము:

"నాయనా! నువ్వు పుట్టినప్పటి నుండి గడిచిన సంవత్సరాలను లెక్కిస్తూ, నీ తల్లిదండ్రులు నీకు వివాహం చేయాలని ఎంతో ఆశగా ఉన్నారు. పుత్రుడికి సరైన సమయంలో ఉపనయనం చేయడం, ఆ తర్వాత వివాహం జరిపించడం అనేది తల్లిదండ్రుల సహజ స్వభావం."

వ్యాఖ్య

 * తల్లిదండ్రుల నిరీక్షణ: బిడ్డ ఎదుగుతున్న కొద్దీ, వారికి ఉపనయనం ఎప్పుడు చేయాలి, విద్యాభ్యాసం ఎప్పుడు పూర్తవుతుంది, వివాహం ఎప్పుడు జరుగుతుంది అని తల్లిదండ్రులు లెక్కలు వేసుకుంటూ ఎదురుచూస్తుంటారు.

 * ప్రకృతి (స్వభావం): సంతానం యొక్క శ్రేయస్సు కోరడం, వారిని ఒక ఇంటివారిని చేయడం పితృధర్మంగా ఇక్కడ వర్ణించబడింది.విశేష విషయం (Specific Point): శంకరుని తల్లిదండ్రులు ఆయన పుట్టినప్పటి నుండి ఏళ్లు లెక్కపెడుతూ, ఆయనకు వివాహం చేయాలని ఆశపడటం అనేది ఇక్కడ ఒక ప్రత్యేకమైన (విశేష) సందర్భం.

​సామాన్య విషయం (General Truth): లోకంలో ఎవరైనా సరే, తమ సంతానానికి సరైన వయస్సు రాగానే ఉపనయనం, వివాహం జరిపించడం అనేది తల్లిదండ్రుల సహజ స్వభావం (ప్రకృతి) అని చెప్పడం ఒక సామాన్య సత్యం.

​ఇక్కడ శంకరుని తల్లిదండ్రుల వ్యక్తిగత ఆకాంక్షను (విశేషం), లోక సహజమైన తల్లిదండ్రుల స్వభావంతో (సామాన్యం) సమర్థించారు కాబట్టి, ఇది అర్థాంతరన్యాస అలంకారం అయ్యింది.

శ్లోకం 13

 తత్తత్కులీనపితరః స్పృహయంతి కామం

 తత్తత్కులీనపురుషస్య వివాహకర్మ ||

 పిండప్రదాతృపురుషస్య ససంతతిత్వే

 పిండావిలోపముపరి స్ఫుటమీక్షమాణాః || 13 ||

 

తాత్పర్యము:

"ఉత్తమ కులంలో జన్మించిన తండ్రులు తమ కుమారులకు వివాహం జరిపించాలని బలంగా కోరుకుంటారు. ఎందుకంటే, కుమారుడికి సంతానం కలిగితేనే పితృదేవతలకు అందే 'పిండ ప్రదానం' నిరంతరాయంగా సాగుతుందని, తద్వారా తమ వంశం మరియు పితృలోకాలు తరిస్తాయని వారు ఆశిస్తారు."

వ్యాఖ్య

 * వంశాభివృద్ధి: హిందూ ధర్మం ప్రకారం, పితృ రుణం తీర్చుకోవడానికి సంతానం (పుత్రుడు) అవసరమని భావిస్తారు.

 * పిండావిలోపం: వంశం ఆగిపోకుండా ఉంటేనే పితృదేవతలకు తర్పణాలు అందుతాయి. ఆ ఉద్దేశంతోనే తల్లిదండ్రులు కుమారుడి వివాహం గురించి ఆరాటపడతారని గురువు వివరిస్తున్నారు.

శ్లోకం 14

 అర్థావబోధనఫలో హి విచార ఏష

 తత్రాపి చిత్రబహుకర్మవిధానహేతోః ||

 అత్రాధికారమధిగచ్ఛతి సద్వితీయః

 కృత్వా వివాహమితి వేదవిదాం ప్రవాదః || 14 ||

 తాత్పర్యము:

"వేద విచారణ (చదువు) యొక్క ముఖ్య ఫలితం అందులోని అర్థాన్ని తెలుసుకోవడమే. అయితే, వేదాల్లో చెప్పబడిన అనేక యజ్ఞ యాగాదులు, ధర్మ కార్యాలు నిర్వహించాలంటే మనిషికి 'సద్వితీయః' (భార్య) తోడుండాలి. వివాహం చేసుకున్న వాడికే అటువంటి కర్మలు చేసే అధికారం ఉంటుందని వేదకోవిదుల మాట."సహోభౌ చరతాం ధర్మమ్"

​అర్థం: "మీరిద్దరూ (భార్యాభర్తలు) కలిసి ధర్మాన్ని ఆచరించండి" అని వేదశ్రుతి చెబుతోంది.

​విశేషం: వేదాల్లో చెప్పబడిన యజ్ఞ యాగాది కర్మలను ఆచరించడానికి కేవలం జ్ఞానం ఉంటే సరిపోదు, వివాహం చేసుకుని భార్యతో కలిసి ఉన్నప్పుడే ఆ కర్మలు చేయడానికి పూర్తి అధికారం ("అధికారశ్రవణాత్") లభిస్తుంది.

విశేషాలు

 * గృహస్థాశ్రమ ప్రాశస్త్యం: కేవలం జ్ఞానం సంపాదిస్తే సరిపోదు, ఆ జ్ఞానాన్ని అనుష్ఠానంలోకి (కర్మల్లోకి) తీసుకురావాలంటే గృహస్థుడిగా ఉండాలి. "సహధర్మచారిణి" తోడు లేకుండా చేసే ధర్మ కార్యాలు సంపూర్ణం కావని ఇక్కడ గురువు గుర్తుచేస్తున్నారు.

 * వేద విదుల ప్రవాదం: వేదాలను తెలిసిన వారు చెప్పే సిద్ధాంతం ప్రకారం, వివాహం అనేది ఒక పవిత్రమైన సంస్కారం, ఇది ఆధ్యాత్మిక ఎదుగుదలకు కూడా తోడ్పడుతుంది.

 * కర్తవ్య బోధ: శంకరుడు విద్యాభ్యాసం పూర్తి చేసుకున్నాడు కాబట్టి, ఇప్పుడు ఆయన ఇంటికి వెళ్లి తల్లిని సేవించాల్సిన సమయం ఆసన్నమైందని, దీనిని వాయిదా వేయకూడదని గురువు పరోక్షంగా హెచ్చరిస్తున్నారు.

 * విద్యాభ్యాసం పరిపూర్ణత: శంకరుడు కేవలం వేదాలే కాకుండా షడంగాలను (శిక్ష, వ్యాకరణం మొదలైనవి), న్యాయ శాస్త్రం, సాంఖ్య యోగం, మీమాంస వంటి దర్శనాలను కూడా అభ్యసించారని వ్యాఖ్యానం పేర్కొంటోంది.

 * పుత్రునితో సమానమైన శిష్యుడు: వ్యాఖ్యానంలో "శిష్యస్య పుత్రతుల్యత్వాత్" అని ఉంది. అంటే గురువు శిష్యుడిని తన సొంత కొడుకులా భావించి, హితవు పలుకుతున్నారు. అందుకే "తాత" (నాయనా) అని సంబోధించారు.

 * తల్లి ప్రేమ: "మాత్రాది వాస్తవిక స్వజన ప్రమోద విధానం" - అంటే, పరాయి వాళ్ల కంటే ముందు తనను కన్న తల్లికి ఆనందాన్ని కలిగించడం ఒక పుత్రుని యొక్క ప్రథమ బాధ్యత అని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.

శ్లోకం 15

 సత్యం గురో న నియమో౽స్తి గురోరధీత-

 వేదో గృహీ భవతి నాన్యపదం ప్రయాతి ||

 వైరాగ్యవాన్వజతి భిక్షుపదం వివేకీ

 నో చేద్గృహీ భవతి రాజపదం తదేతత్ || 15 ||

 

తాత్పర్యము:

శంకరుడు తన గురువుతో ఇలా అంటున్నాడు: "గురుదేవా! మీరు చెప్పింది నిజమే. కానీ, వేదాలు చదివిన వాడు తప్పనిసరిగా గృహస్థాశ్రమంలోకే వెళ్లాలి, వేరే ఆశ్రమానికి (సన్న్యాసానికి) వెళ్లకూడదు అనే నియమం ఏమీ లేదు. తీవ్రమైన వైరాగ్యం, వివేకం ఉన్నవాడు నేరుగా సన్న్యాస ఆశ్రమాన్ని (భిక్షుపదం) స్వీకరించవచ్చు. అటువంటి వైరాగ్యం లేని పక్షంలో మాత్రమే గృహస్థాశ్రమం అనేది అందరూ వెళ్లే రాజమార్గం వంటిది."

వ్యాఖ్య

 * నియమ నిరాకరణ: సాధారణంగా బ్రహ్మచర్యం తర్వాత గృహస్థాశ్రమం రావడం క్రమం. కానీ ఇక్కడ శంకరులు "నియమో౽స్తి" (అటువంటి కఠిన నియమం లేదు) అని వాదిస్తున్నారు.

 * వైరాగ్యం: ఎవరికైతే ప్రాపంచిక విషయాల మీద విరక్తి కలుగుతుందో, వారు నేరుగా మోక్ష మార్గమైన సన్న్యాసాన్ని స్వీకరించవచ్చని శంకరుల అభిప్రాయం.

వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యమైన శ్లోకాలు & ప్రమాణాలు

వ్యాఖ్యానకర్త (ధనపతి సూరి) శంకరుల వాదనను సమర్థిస్తూ కొన్ని వేద, స్మృతి వాక్యాలను ఇక్కడ పేర్కొన్నారు:

1. ఆశ్రమ పరివర్తన గురించి

 "యదహరేవ విరజేత్తదహరేవ ప్రవ్రజేత్"

 

 * అర్థం: "ఏ రోజైతే నీకు వైరాగ్యం కలుగుతుందో, ఆ రోజే సన్న్యాసం స్వీకరించు".

 * విశేషం: ఇది శంకరుల వాదనకు ప్రధాన ఆధారం. అంటే గృహస్థాశ్రమం అనేది అందరికీ తప్పనిసరి కాదు, అది కేవలం వైరాగ్యం లేని వారికే.

2. మోక్ష సాధన గురించి

 "న కర్మణా న ప్రజయా ధనేన త్యాగేనైకే అమృతత్వమానశుః"

 

 * అర్థం: కర్మల వల్ల గానీ, సంతానం (ప్రజయా) వల్ల గానీ, సంపద వల్ల గానీ మోక్షం రాదు. కేవలం 'త్యాగం' (సన్న్యాసం) ద్వారానే అమృతత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతారు.

 * విశేషం: 13వ శ్లోకంలో గురువు గారు 'సంతానం' వల్ల పితృదేవతలు తరిస్తారని చెప్పిన దానికి, ఇక్కడ వ్యాఖ్యానం 'త్యాగం' యొక్క గొప్పతనాన్ని గుర్తుచేస్తోంది.

3. సంస్కారాల ప్రాముఖ్యత

 "మహాయజ్ఞైశ్చ యజ్ఞైశ్చ బ్రాహ్మీయం క్రియతే తనుః"

 

 * అర్థం: వివిధ యజ్ఞాల ద్వారా, సంస్కారాల ద్వారా ఈ శరీరం బ్రాహ్మీ స్థితిని (జ్ఞానాన్ని) పొందుతుంది.

 * విశేషం: వ్యాఖ్యానంలో "అష్టచత్వారింశత్సంస్కారాః" (48 సంస్కారాల) గురించి ప్రస్తావించారు. చిత్తశుద్ధి కోసం ఈ సంస్కారాలు అవసరమని, కానీ జ్ఞానం ఉదయించిన వారికి ఇవి బంధం కాకూడదని భావం.

గురువు గారు గృహస్థాశ్రమం (వివాహం) గురించి చెప్పగా, శంకరులు తన నైష్ఠిక బ్రహ్మచర్య నిశ్చయాన్ని మరియు లౌకిక సుఖాల పట్ల తనకున్న వైరాగ్యాన్ని ఇక్కడ వ్యక్తపరుస్తున్నారు.

 

శ్లోకం 16

 శ్రీనైష్ఠికాశ్రమమహం పరిగృహ్య యావ-

 జ్జీవం వసామి తవ పార్శ్వగతశ్చిరాయుః ||

 దండాజినీ సవినయో బుధ జుహ్వదగ్నౌ

 వేదం పఠన్ పఠితవిస్మృతిహానిమిచ్ఛన్ || 16 ||

 

తాత్పర్యము:

శంకరులు తన గురువుతో ఇలా అంటున్నారు: "ఓ పండితవర్యా! నేను 'నైష్ఠిక బ్రహ్మచర్య ఆశ్రమాన్ని' స్వీకరించి, జీవితాంతం మీ దగ్గరే ఉండిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను. దండము, కృష్ణాజినము ధరించి, వినయముతో అగ్నిహోత్రాన్ని అర్చిస్తూ, చదివిన వేదాలను మర్చిపోకుండా నిరంతరం మననం చేస్తూ మీ సేవలోనే గడుపుతాను."

వ్యాఖ్య

 * నైష్ఠిక బ్రహ్మచర్యం: బ్రహ్మచర్యం రెండు రకాలు. ఒకటి విద్యాభ్యాసం ముగిశాక గృహస్థాశ్రమంలోకి వెళ్లడం (ఉపకుర్వాణ), రెండోది జీవితాంతం బ్రహ్మచారిగా ఉండి గురువు వద్దే విద్యను, సేవను కొనసాగించడం (నైష్ఠిక).

 * వినయం: విద్యార్థికి ఉండవలసిన ప్రధాన లక్షణం వినయం ("సవినయః") అని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.

శ్లోకం 17

 దారగ్రహో భవతి తావదయం సుఖాయ

 యావత్కృతో౽నుభవగోచరతాం గతః స్యాత్ ||

 పశ్చాచ్చనైర్విరసతాముపయాతి సో౽యం

 కిం నిహ్నుషే త్వమనుభూతిపదం మహాత్మన్ || 17 ||

 

తాత్పర్యము:

"మహాత్మా! వివాహం (దారగ్రహం) అనేది అది అనుభవంలోకి రానంత వరకే సుఖంగా అనిపిస్తుంది. కానీ ౽క్కసారి ఆ సుఖం అనుభవంలోకి వచ్చాక, క్రమంగా అది తన రుచిని కోల్పోయి విరక్తిని కలిగిస్తుంది (విరసతాం). ఈ అనుభవపూర్వక సత్యాన్ని మీరు మాత్రం ఎరుగనిదా?"

వ్యాఖ్య

 * వైరాగ్య బోధ: శంకరులు ఇక్కడ లౌకిక సుఖాల అశాశ్వతతను వివరిస్తున్నారు. కోరికలు తీరనంత వరకే వాటిపై వ్యామోహం ఉంటుందని, తీరిన తర్వాత అవి అసంతృప్తినే మిగిలిస్తాయని ఆయన వాదన.17వ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో "అనుభవగమ్యం" అని పేర్కొన్నారు. అంటే లౌకిక సుఖాల అసారత అనేది కేవలం చదివితే తెలిసేది కాదు, అది లోతైన అనుభవం ద్వారా తెలిసే సత్యం.

 * ఫలదుర్విధత్వమ్: కర్మలు ఫలించకపోవడాన్ని లేదా విరుద్ధ ఫలితాలు ఇవ్వడాన్ని ఇక్కడ వివరించారు.

శంకరుల ఈ సమాధానాలు ఆయనలోని అచంచలమైన వైరాగ్యాన్ని, శాస్త్ర పరిజ్ఞానాన్ని చాటుతున్నాయి. గురువు గారు లౌకిక ధర్మాన్ని బోధిస్తుంటే, శంకరులు పారమార్థిక సత్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్నారు.

శ్లోకం 18

 యాగో౽పి నాకఫలదో విధినా కృతశ్చే-

 త్ప్రాయః సమగ్రకరణం భువి దుర్లభం తత్ ||

 వృష్ట్యాదివన్న హి ఫలం యది కర్మణి

 స్యాద్విఘ్నయా యథోక్తవిరహే ఫలదుర్విధత్వమ్ || 18 ||

 

తాత్పర్యము:

"యజ్ఞాలు (యాగః) స్వర్గ సుఖాలను ఇస్తాయన్నది నిజమే. కానీ ఆ యజ్ఞాలను వేదంలో చెప్పిన విధివిధానాల ప్రకారం సంపూర్ణంగా ("సమగ్రకరణం") నిర్వహించడం ఈ భూమిపై చాలా కష్టం. ఒకవేళ ఆ కర్మల్లో ఏ చిన్న లోపం జరిగినా, వర్షం కోసం చేసే యజ్ఞం విఫలమైనట్టుగానే, ఆ కర్మల వల్ల ఆశించిన ఫలితం రాకపోగా అనర్థం కూడా జరగవచ్చు."

వ్యాఖ్య

 * కర్మ మార్గంలోని క్లిష్టత: గురువు గారు 14వ శ్లోకంలో యజ్ఞాది కర్మల కోసం వివాహం అవసరమన్నారు. దానికి బదులుగా శంకరులు ఆ కర్మల నిర్వహణలో ఉండే కష్టాలను, విఘ్నాలను (విఘ్నయా) ఇక్కడ ఎత్తిచూపుతున్నారు.

 * తైత్తిరీయ శ్రుతి:  "యో వై స్వాం దేవతామతియజతే..." అనే శ్రుతిని ఉదహరించారు. దీని ప్రకారం పద్ధతి తప్పి చేసే యజ్ఞం పాపాన్ని కలిగిస్తుందని హెచ్చరించారు.

.

శ్లోకం 19

నిఃస్వో భవేద్యది గృహీ నిరయీ స నూనం

భోక్తుం న దాతుమపి యః క్షమతే౽ణుమాత్రమ్ ||

పూర్ణో౽పి పూర్తిమభిమన్తుమశక్నువన్యో

మోహేన శం న మనుతే ఖలు తత్ర తత్ర || 19 ||

 

తాత్పర్యము:

గృహస్థుడైన వాడు ధనం లేని పేదవాడైతే, అతను అనుభవించడానికి లేదా దానం చేయడానికి ఏమీ లేక నరకప్రాయమైన బాధను అనుభవిస్తాడు. ఒకవేళ సంపద ఉన్నప్పటికీ, మోహం వల్ల తృప్తి చెందక ఎప్పుడూ అశాంతితోనే ఉంటాడు.

వ్యాఖ్య

 * నరకప్రాయం: పేదరికంలో ఉన్న గృహస్థుడు అటు ధర్మాన్ని ఆచరించలేక, ఇటు సుఖాలను అనుభవించలేక సతమతమవుతాడు. అందుకే వ్యాఖ్యానంలో దీనిని 'నిరయీ' (నరకవాసి) అని పేర్కొన్నారు.

 * కోరికల స్వభావం: ఇక్కడ వ్యాఖ్యానకర్త ఒక గొప్ప నీతిని ఉదహరించారు: "న జాతు కామః కామానాముపభోగేన శామ్యతి". అంటే, కోరికలు అనుభవించడం వల్ల ఎప్పుడూ శాంతించవు; నెయ్యి పోస్తే అగ్ని ఎలా ప్రజ్వరిల్లుతుందో, కోరికలు తీరిన కొద్దీ ఇంకా పెరుగుతూనే ఉంటాయని హెచ్చరించారు.

 * దుఃఖానికి మూలం: కోరికలే దుఃఖానికి కారణమని చెబుతూ "తృష్ణావహ్న్యాః ఫలానీహ తాని దుఃఖాని రాఘవ" అనే నీతి వాక్యాన్ని ఇక్కడ జతచేశారు. మనిషికి ఎంత ఉన్నా 'తృప్తి' అనే వివేకం లేకపోతే అది సుఖాన్ని ఇవ్వదని దీని సారాంశం.

శ్లోకం 20

యావత్సు సత్సు పరిపూర్తిరథో అమీషాం

సాధో గృహోపకరణేషు సదా విచారః ||

ఏకత్ర సంహతవతః స్థితపూర్వనాశ-

స్తచ్చాపయాతి పునరప్యపరేణ యోగః || 20 ||

 

తాత్పర్యము:

గృహస్థుడు తన ఇంటి అవసరాల కోసం, వస్తువులను సమకూర్చుకోవడానికే ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉంటాడు. ఒక వస్తువును సంపాదిస్తే, అంతకుముందున్నది నశిస్తూ ఉంటుంది; మళ్ళీ దానిని భర్తీ చేసే ప్రయత్నంలోనే జీవితం గడిచిపోతుంది.

వ్యాఖ్య

 * అశాశ్వతమైన సంపాదన: మనిషి ఎంతో కష్టపడి సంపదను పోగుచేస్తాడు (సంహతవతః), కానీ ప్రకృతి సిద్ధంగా పాతవి నశిస్తూ ఉంటే, కొత్త వాటి కోసం నిరంతరం ఆరాటపడుతూనే ఉంటాడు. ఇది ఒక ముగింపు లేని చక్రం వంటిది.

 * ప్రమాద హెచ్చరిక: ఈ లౌకిక వస్తువుల మీద వ్యామోహంతో మనిషి తన అసలైన ధర్మాన్ని మర్చిపోతాడని చెబుతూ వ్యాఖ్యానంలో "ప్రమత్తో హి ధర్మమతిక్రమతి" అనే నీతిని పేర్కొన్నారు. అంటే, ఏమరుపాటుగా లేదా అజ్ఞానంతో ఉండేవారు ధర్మ మార్గాన్ని వదిలివేస్తారని దీని అర్థం.

 * వివేక హీనత: గృహస్థాశ్రమంలో సంపూర్ణమైన తృప్తి అనేది తాత్కాలికమే తప్ప శాశ్వతం కాదని, వివేకం లేని వాడు ఎప్పుడూ 'ప్రమాదానికే' (పతనానికే) గురవుతాడు.

శ్లోకం 21

ఏవం గురౌ వదతి తజ్జనకో నినీషు-

రాగచ్ఛదత్ర తనయం స్వగృహం గృహేశః ||

తేనానునీయ బహుళం గురవే ప్రదాప్య

యత్నాన్నికేతనమనాయి గృహీతవిద్యః || 21 ||

 

తాత్పర్యము:

గురువు గారు ఆ విధంగా బోధిస్తుండగా, ఆ గృహయజమాని అయిన శంకరుడి తండ్రి (శివగురువు) తన కుమారుడిని ఇంటికి తీసుకువెళ్లాలనే కోరికతో అక్కడికి వచ్చాడు. ఆయన గురువుగారిని ఎంతో వినయంతో ప్రార్థించి, తగిన గురుదక్షిణను సమర్పించి, విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తన కుమారుడిని ప్రయత్నపూర్వకంగా ఇంటికి తీసుకువెళ్లాడు.

వ్యాఖ్య

 * తండ్రి ప్రేమ: ఇక్కడ శివగురువు తన కుమారుడిని "నినీషుః" (తీసుకువెళ్లాలనే కోరిక గలవాడు) అని వర్ణించారు. ఇది తండ్రికి కొడుకుపై ఉన్న వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది.

 * గురుదక్షిణ: విద్య పూర్తయ్యాక గురువుకు "దక్షిణాద్రవ్యం" (దక్షిణ) ఇవ్వడం శిష్యుడి లేదా తండ్రి బాధ్యత. దీనిని అనుసరించి శివగురువు గురువును ప్రసన్నం చేసుకున్నారు్

శ్లోకం 22

గత్వా నికేతనమసౌ జననీం వవందే

సాఽఽలింగ్య తద్విరహజం పరితాపమౌజ్ఝత్ ||

ప్రాయేణ చందనరసాదపి శీతలం తత్-

త్పుత్రగాత్రపరిరంభణనామధేయమ్ || 22 ||

 

తాత్పర్యము:

ఇంటికి వెళ్ళిన తర్వాత ఆ బాలకుడు (శంకరుడు) తన తల్లికి నమస్కరించాడు. ఆమె తన కుమారుడిని కౌగిలించుకుని, ఇన్నాళ్లూ తనను వేధించిన విరహ తాపాన్ని వదిలివేసింది. పుత్రుని శరీరాన్ని కౌగిలించుకోవడం అనేది చందన రసం కంటే కూడా ఎంతో చల్లదనము, శాంతిని ఇస్తుంది కదా!.

వ్యాఖ్య

 * మాతృ హృదయం: తల్లి తన బిడ్డను కౌగిలించుకున్నప్పుడు ఆమె పొందిన ఉపశమనాన్ని చందనంతో పోల్చారు.

 * కావ్యలింగ అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో కావ్యలింగ అలంకారం ఉంది. తల్లి పరితాపం తగ్గడానికి కారణం పుత్రుని కౌగిలింత అని సమర్థించడం వల్ల ఇది అలంకారప్రాయమైంది. దీనినే "సమర్థనీయస్యార్థస్య కావ్యంలింగం సమర్థనమ్" అని అంటారు.

శ్లోకం 23

శ్రుత్వా గురోః సదనతశ్చిరమాగతం తం

తద్బంధురాగమదథ త్వరితేక్షణాయ ||

ప్రత్యుద్గమాదిభిరసావపి బంధుతాయాః

సంభావనాం వ్యధిత విత్తకులానురూపామ్ || 23 ||

 

తాత్పర్యము:

చాలా కాలం తర్వాత శంకరుడు గురుకులం నుండి తిరిగి వచ్చాడని తెలిసి, బంధువులందరూ ఆయనను చూడటానికి త్వరత్వరగా వచ్చారు. శంకరుడు (లేదా ఆయన తండ్రి) కూడా వచ్చిన బంధువులందరినీ ఎదురేగి ఆహ్వానించి, తమ కులానికి మరియు శక్తికి (విత్తం) తగినట్లుగా గౌరవ సత్కారాలు చేశారు.

వ్యాఖ్య

 * మర్యాద: అతిథులకు లేదా బంధువులకు చేసే సత్కారం తమ స్తోమతకు ("విత్త") మరియు వంశాచారానికి ("కుల") అనుగుణంగా ఉండాలని ఇక్కడ నీతి.

 * త్వరితేక్షణాయ:  చాలా కాలం తర్వాత తిరిగి వచ్చిన ఆ అసాధారణ బాలుడిని (శంకరుడిని) చూడాలనే అత్యుత్సాహం వారిలో ఉందని భావం.

 * బంధుతాయాః సంభావనాం: బంధువుల పట్ల చూపించవలసిన మర్యాదను వివరిస్తూ "బంధుసమూహస్య ప్రత్యుద్గమప్రణామాదినా" అని పేర్కొన్నారు. అంటే, బంధువులు వచ్చినప్పుడు ఎదురువెళ్లి ఆహ్వానించడం (ప్రత్యుద్గమ), వారికి నమస్కరించడం (ప్రణామం) వంటివి చేయాలి.

 

 * విత్తకులానురూపామ్: సత్కారాలు ఎలా ఉండాలో చెబుతూ "విత్తకులానురూపాం సపర్యాం వ్యధిత విహితవాన్" అని చెప్పారు. అనగా తన ఆర్థిక స్తోమతకు (విత్త), తన వంశ గౌరవానికి (కుల) తగినట్లుగా పూజా సత్కారాలను నిర్వహించారని అర్థం.

.

శ్లోకం 24

వేదే పదక్రమజటాదిషు తస్య బుద్ధిం

సంవీక్ష్య తజ్జనయితా బహుశో౽ప్యపృచ్ఛత్ ||

యస్యాభవత్ప్రథితనామ వసుంధరాయాం

విద్యాధిరాజ ఇతి సంగతవాచ్యమస్య || 24 ||

 

తాత్పర్యము:

వేద పాఠాలలోని పద, క్రమ, జట, శిఖ, ఘన వంటి కఠినమైన పద్ధతులలో కుమారుని అద్భుతమైన బుద్ధిని చూసి, తండ్రి ఆయనను అనేక ప్రశ్నలు అడిగారు. వేదాలను అక్షరక్షరమూ మార్పు లేకుండా, అత్యంత పవిత్రంగా తరతరాలకు అందించడానికి మన మహర్షులు ఎనిమిది రకాల పారాయణ పద్ధతులను (అష్ట వికృతులు) రూపొందించారు. .

 

వేద పారాయణ పద్ధతులు (వికృతి పాఠాలు)

వేద మంత్రాలను చదివే విధానాన్ని ప్రధానంగా ప్రకృతి పాఠం, వికృతి పాఠం అని రెండుగా విభజిస్తారు.

1. ప్రకృతి పాఠాలు (ప్రాథమిక పద్ధతులు)

 * సంహితా పాఠం: మంత్రాలను విడదీయకుండా వరుసగా చదవడం.

 * పద పాఠం: సంహితలోని పదాలను విడివిడిగా (సంధి విడదీసి) చదవడం. శంకరుల బుద్ధి ఈ పద పాఠాది ప్రక్రియలలో ఎంతో నిశితంగా ఉండేదని గ్రంథం వివరిస్తోంది.

 * క్రమ పాఠం: రెండు రెండు పదాలను కలిపి చదవడం (ఉదాహరణకు: 1-2, 2-3, 3-4...). దీనివల్ల పదాల మధ్య సంబంధం స్పష్టమవుతుంది.

2. వికృతి పాఠాలు (కఠినమైన పద్ధతులు)

వేద రక్షణ కోసం రూపొందించిన ఎనిమిది వికృతులలో జట, శిఖ, ఘన వంటివి అత్యంత ముఖ్యమైనవి. వీటిని అభ్యసించడం వల్ల మంత్రంలోని అక్షరం కూడా పొల్లు పోకుండా రక్షించబడుతుంది.

 * జట పాఠం: పదాలను ముందుకు, వెనుకకు కలిపి చదవడం. అంటే 1-2, 2-1, 1-2; మళ్ళీ 2-3, 3-2, 2-3 అన్నట్లుగా జడ అల్లినట్లు చదువుతారు.

 * శిఖ పాఠం: జట పాఠం లాగే చదువుతూ, చివరలో మూడవ పదాన్ని అదనంగా చేరుస్తారు.

 * ఘన పాఠం: ఇది అన్నిటికంటే క్లిష్టమైనది మరియు అత్యున్నతమైనది. దీని క్రమం: 1-2, 2-1, 1-2-3, 3-2-1, 1-2-3. ఇలా చదవడం వల్ల మేఘం (ఘనము) లాగా మంత్రం గంభీరంగా, శక్తివంతంగా వినిపిస్తుంది.

 

ఈ శ్లోకంలో "వేదే పదక్రమజటాదిషు" అని పేర్కొనబడింది.

 * శంకరుల తండ్రి (లేదా తాతగారు) ఆయన బుద్ధిని ఈ కఠినమైన పద్ధతులలో పరీక్షించారు.

 * కేవలం మంత్రాలను వల్లె వేయడమే కాకుండా, వాటిలోని అర్థాన్ని ("విచారితే౽ర్థే") కూడా శంకరులు క్షుణ్ణంగా గ్రహించారనివిచారితే౽ర్థే వలన తెలుస్తున్నది.

 * ఈ అసాధారణ ప్రతిభను చూసి, వేదపండితుడైన ఆయన తండ్రి ఆశ్చర్యపోయి, తన కుమారుని మేధస్సును లోకానికి చాటిచెప్పారు.

 

ఈ తండ్రికి భూలోకంలో 'విద్యాధిరాజ' అనే ప్రసిద్ధమైన పేరు ఉంది, అది ఆయన పాండిత్యానికి తగినట్లుగా సార్థకమైంది.

 

 

శ్లోకం 25

భాట్టే నయే గురుమతే కణభుజ్మతాదౌ

ప్రశ్నం చకార తనయస్య మతిం బుభుత్సుః ||

శిష్యో౽ప్యువాచ నతపూర్వగురుః సమాధిం

పిత్రోదితః స్మితముఖో హసితాంబుజాస్యః || 25 ||

 

తాత్పర్యము:

కుమారుని మేధస్సును పరీక్షించాలనే కోరికతో తండ్రి భాట్ట మీమాంస, గురు మతం (ప్రభాకర మీమాంస), వైశేషికం (కణాద మతం), గౌతమ న్యాయం, సాంఖ్యం వంటి శాస్త్రాలలో ప్రశ్నలు వేశారు. దానికి ఆ బాలుడు (శంకరుడు) తన పూర్వ గురువులకు నమస్కరించి, చిరునవ్వుతో పద్మం వంటి ముఖముతో తండ్రి అడిగిన ప్రశ్నలకు సరైన సమాధానాలు ఇచ్చారు.

వ్యాఖ్య

 * శంకరుల తండ్రి ఆయనను పరీక్షించిన వివిధ దర్శనాల (శాస్త్రాల) ప్రాథమిక వివరాలు

1. భాట్ట మీమాంస (కుమారిల భట్టు సిద్ధాంతం)

దీనిని పూర్వ మీమాంస అని కూడా అంటారు.

 * కర్త: కుమారిల భట్టు.

 * ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: వేదాలలో చెప్పబడిన కర్మకాండలను (యజ్ఞ యాగాదులు) ఎలా నిర్వహించాలి, వాటి అర్థం ఏమిటో వివరిస్తుంది.

 * విశేషం: "వేదం స్వతః ప్రమాణం" అని ఈ సిద్ధాంతం నమ్ముతుంది. శంకరులు ఈ క్లిష్టమైన కర్మకాండల అర్థాలను అత్యంత వేగంగా గ్రహించారని వ్యాఖ్యానం చెబుతోంది.

2. గురు మతం (ప్రభాకర మీమాంస)

మీమాంస శాస్త్రంలోనే ఇది రెండవ విభాగం.

 * కర్త: ప్రభాకరుడు (ఈయన కుమారిల భట్టు శిష్యుడు, కానీ గురువునే మించిన ప్రతిభ చూపడంతో 'గురు మతం' అని పేరు వచ్చింది).

 * ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: ఇది కూడా వేద ప్రమాణాల గురించి చర్చిస్తుంది, కానీ జ్ఞానాన్ని గ్రహించే విధానంలో భాట్ట మతానికి, దీనికి కొన్ని సూక్ష్మమైన తేడాలు ఉన్నాయి.

 * విశేషం: శంకరులు ఈ రెండు పరస్పర విరుద్ధ వాదనలను కూడా క్షుణ్ణంగా అర్థం చేసుకున్నారు.

3. వైశేషికం (కణాద మతం)

దీనిని కణభుజ్మతం అని కూడా అంటారు.

 * కర్త: కణాద మహర్షి.

 * ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: సృష్టిలోని ప్రతి వస్తువు 'పరమాణువుల' (Atoms) కలయిక వల్ల ఏర్పడిందని ఈ శాస్త్రం చెబుతుంది.

 * విశేషం: ప్రపంచాన్ని పదార్థాలుగా విభజించి విశ్లేషించే తర్కాన్ని ఇది నేర్పుతుంది.

4. గౌతమ న్యాయం (న్యాయ శాస్త్రం)

వ్యాఖ్యానంలో దీనిని అక్షచరణన్యాయం అని కూడా పేర్కొన్నారు.

 * కర్త: గౌతమ మహర్షి.

 * ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: ఇది పూర్తిగా 'తర్క శాస్త్రం' (Logic). ఒక విషయాన్ని నిరూపించడానికి ప్రమాణాలు, హేతువులను ఎలా వాడాలి అనేది ఇందులో ఉంటుంది.

 * విశేషం: శంకరులు పరమత వాదనలను ఖండించడానికి ఈ న్యాయ శాస్త్రాన్ని ఆయుధంగా వాడేవారు.

5. సాంఖ్యం (కపిల మతం)

 * కర్త: కపిల మహర్షి.

 * ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: ఇది ప్రకృతి మరియు పురుషుడు (ఆత్మ) అనే రెండు తత్వాల గురించి వివరిస్తుంది.

 * విశేషం: సృష్టి ఎలా పరిణామం చెందిందో శాస్త్రీయంగా వివరించే అత్యంత ప్రాచీన సిద్ధాంతం ఇది.

వ్యాఖ్యానంలోని విశేషాలు:

వ్యాఖ్యానకర్త ధనపతి సూరి ప్రకారం, శంకరులు ఈ అన్ని శాస్త్రాలలోనూ ఎంతటి ప్రతిభను కనబరిచారంటే, ఆయన తండ్రి వేసే ప్రతి క్లిష్టమైన ప్రశ్నకు "స్మితముఖో" (చిరునవ్వుతో) సమాధానం ఇచ్చేవారు.

 * ప్రశ్నోత్తర నైపుణ్యం: పరమత ఖండన (ఇతర వాదనలలోని తప్పులను చూపడం), స్వమత స్థాపన (వేదాంత సత్యాన్ని నిరూపించడం) చేయడంలో శంకరులు చూపిన నైపుణ్యం చూసి తండ్రి నివ్వెరపోయారు.

 * శాస్త్ర పరిజ్ఞానం: ఈ శాస్త్రాలన్నింటినీ అభ్యసించడం వల్లే శంకరులు తర్వాతి కాలంలో 'సర్వజ్ఞపీఠాన్ని' అధిరోహించగలిగారు.

 

శంకరుల వినయాన్ని వర్ణిస్తూ, ఆయనను ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తులోని శ్వేతకేతువుతో పోల్చారు. అయితే, ఇక్కడ శ్వేతకేతువు ప్రస్తావన ఆయనకున్న అహంకారాన్ని సూచించడానికి కాదు, ఆ అహంకారాన్ని తొలగించుకున్న తర్వాత కలిగే నిజమైన వినయాన్ని మరియు జిజ్ఞాసను ఉదహరించడానికి వాడారు.

​దీనికి సంబంధించిన పూర్వ కథ మరియు వ్యాఖ్యాన విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

​శ్వేతకేతువు కథ (నేపథ్యం)

​శ్వేతకేతువు ఉద్దాలక ఆరుణి కుమారుడు. అతను పన్నెండేళ్ల వయసులో గురుకులానికి వెళ్లి, పన్నెండేళ్ల పాటు సమస్త వేదశాస్త్రాలను అభ్యసించి తిరిగి వస్తాడు. తాను గొప్ప విద్వాంసుడిననే గర్వంతో (ఉద్ధతః) తండ్రి వద్దకు చేరుతాడు. అప్పుడు తండ్రి అతడిని ఇలా అడుగుతాడు:

​"నాయనా! దేనిని తెలుసుకుంటే తెలియనివన్నీ తెలుస్తాయో, దేనిని వింటే విననివన్నీ వినబడతాయో అటువంటి 'ఆదేశం' గురించి నీ గురువును అడిగావా?"

​అప్పుడు శ్వేతకేతువు తన అజ్ఞానాన్ని తెలుసుకుని, అహంకారాన్ని వీడి, వినయంతో తిరిగి తండ్రిని శిష్యుడిలా ప్రార్థిస్తాడు. అప్పుడు తండ్రి అతడికి "తత్త్వమసి" (అదే నీవు) అనే మహావాక్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు.

​వ్యాఖ్యానంలోని విశేషాలు (శ్లోకం 25)

​ఔద్ధత్య విధూననార్థం: వ్యాఖ్యానంలో "ఛాందోగ్యప్రసిద్ధోద్దాలకపుత్రశ్వేతకేతువదౌద్ధత్యవిధూననార్థమేవ" అని పేర్కొన్నారు. అంటే, విద్య నేర్చుకున్న వారికి సహజంగా కలిగే గర్వాన్ని తొలగించుకోవడం ఎంత ముఖ్యమో ఇక్కడ గుర్తుచేస్తున్నారు.

​నతపూర్వగురుః: శ్వేతకేతువు మొదట గర్వించినా, తర్వాత ఎలాగైతే వినయంగా మారాడో, శంకరులు మాత్రం మొదటి నుంచీ అపారమైన పాండిత్యం ఉన్నా ఏమాత్రం గర్వం లేకుండా తన గురువులకు మరియు తండ్రికి నమస్కరించి (నతః) సమాధానాలు చెప్పేవారు.

​శిష్యపద ప్రయోగం: శంకరులు సాక్షాత్తు పరమేశ్వరుని అవతారమే అయినా, ఇక్కడ "శిష్య" అనే పదాన్ని వాడటం ద్వారా ఆయన శాస్త్ర మర్యాదను, వినయాన్ని ఎలా పాటించారో వ్యాఖ్యానం వివరిస్తోంది.

ఈ శ్లోకం కుమారుని ప్రజ్ఞను చూసి ఒక తండ్రి పొందే పరమానందాన్ని అత్యంత సహజంగా వర్ణిస్తుంది.

శ్లోకం 26

వేదే చ శాస్త్రే చ నిరీక్ష్య బుద్ధిం

ప్రశ్నోత్తరాదావపి నైపుణీం తామ్ ||

దృష్ట్వా తుతోషాతితరాం పితా౽స్య

స్వతః సుఖా యా కిము శాస్త్రతో వాక్ || 26 ||

 

తాత్పర్యము:

వేదాలలోనూ, శాస్త్రాలలోనూ తన కుమారుని బుద్ధిని, అలాగే ప్రశ్నలకు సమాధానాలు చెప్పడంలో ఆయనకున్న అసాధారణ నైపుణ్యాన్ని చూసి శంకరుని తండ్రి (శివగురువు) అత్యంత ఆనందాన్ని పొందారు. పుత్రుని నోటి నుండి వచ్చే మాటలు సహజంగానే తండ్రికి సుఖాన్నిస్తాయి; ఇక ఆ మాటలు శాస్త్రబద్ధంగా, జ్ఞానయుక్తంగా ఉంటే ఆ ఆనందాన్ని వర్ణించలేము కదా!

వ్యాఖ్య

 

 * నిపుణత (నైపుణీం): శంకరులు కేవలం విషయాలను గుర్తుపెట్టుకోవడమే కాకుండా, "ప్రశ్నోత్తరాదావపి" అంటే ఎదుటివారు వేసే ప్రశ్నలకు తార్కికంగా సమాధానం చెప్పడంలో, పరమతాలను ఖండించి స్వమతాన్ని స్థాపించడంలో (పరమతఖండనే స్వమతస్థాపనే చ) గొప్ప నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించారు.

 * పితృ హృదయం: లోకంలో పుత్రుని మాటలు తండ్రికి ఎప్పుడూ సుఖాన్నిస్తాయి ("స్వతః సుఖా"). కానీ ఇక్కడ శంకరుని మాటలు కేవలం ముద్దులొలికే మాటలు కావు, అవి వేద శాస్త్రాల రహస్యాలను వెల్లడించే జ్ఞాన వాక్కులు. అందుకే తండ్రి పొందిన ఆ సంతోషం రెట్టింపు అయ్యింది.

 * పౌనరుక్త్య పరిహారం: 25వ శ్లోకంలో తండ్రి ప్రశ్నించడం, 26వ శ్లోకంలో సంతోషించడం ఉన్నాయి. ఇక్కడ "స్మితముఖ్య" వంటి పదాల పునరావృతం కాకుండా ఉండటానికి, శంకరుల సమాధానాల్లోని గాంభీర్యాన్ని, తండ్రి పొందిన తృప్తిని కవి ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా నొక్కి చెప్పారు.

శ్లోకం 27

కన్యాం ప్రదాతుమనసో బహవో౽పి విప్రా-

స్తన్మందిరం ప్రతి యయుర్గుణపాశకృష్టాః ||

ఏవం వివాహసమయాదపి తస్య గేహం

సంబంధవత్కిల బభూవ వరీతుకామైః || 27 ||

 

తాత్పర్యము:

శంకరుల అద్భుతమైన గుణాలనే తాడుతో ఆకర్షితులైన (గుణపాశకృష్టాః) అనేకమంది బ్రాహ్మణులు, తమ కుమార్తెలను ఆయనకు ఇచ్చి వివాహం చేయాలనే కోరికతో ఆయన ఇంటికి రాసాగారు. ఈ విధంగా వివాహ వయస్సు రాకముందే, ఆయన ఇల్లు సంబంధాలు కోరుకునే వారితో (వరీతుకామైః) కళకళలాడుతూ బంధుమిత్రులతో నిండిపోయింది.

వ్యాఖ్య

 * గుణపాశకృష్టాః: శంకరుల పాండిత్యం, ప్రజ్ఞ మరియు సౌశీల్యం అనే గుణాలే ఇక్కడ బలమైన ఆకర్షణగా మారాయి.

 * వసంతతిలకా వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉన్నది.

 * కామః సంకల్పః:  "వేద పాఠంలో "కామస్తదగ్రే సమవర్తతాధి మనసో రేతః ప్రథమం యదాసీత్" అని ఒక మంత్రం ఉంది. దీని ప్రకారం సృష్టికి ముందే "సంకల్పం" అనే బీజం మనస్సులో కలిగింది. అదే విధంగా ఇక్కడ శంకరుల వివాహ సంబంధాలకు కూడా వారి తల్లిదండ్రుల మరియు కన్యాదాతల "మనస్సంకల్పమే" ప్రధాన కారణం.శ్రుతి (వేదం) ప్రకారం కామము (కోరిక), సంకల్పము, విచారణ ఇవన్నీ మనస్సే. అంటే మనిషి చేసే ఏ పనికైనా మనస్సులో కలిగే దృఢమైన ఆలోచనే (సంకల్పమే) మొదటి అడుగు.

శ్లోకం 28

బహ్వర్థదాయిషు బహుష్వపి సత్సు దేశే

కన్యాప్రదాతృషు పరీక్ష్య విశిష్టజన్మ ||

కన్యామయాచత సుతాయ స విప్రవర్యో

విప్రం విశిష్టకులజం ప్రథితానుభావమ్ || 28 ||

 

తాత్పర్యము:

ఆ దేశంలో కన్యాదానం చేసేటప్పుడు గొప్పగా ధనకనక వస్తువులను ఇచ్చే దాతలు (బహ్వర్థదాయిషు) చాలామంది ఉన్నప్పటికీ, విద్యాధిరాజు (శంకరుల తండ్రి/తాత) మాత్రం కేవలం ఉత్తమమైన కులము మరియు గొప్ప ప్రజ్ఞాపాటవాలు ఉన్న కుటుంబాన్ని వెతికారు. చివరికి, అత్యున్నతమైన కులంలో జన్మించినవాడు మరియు గొప్ప ప్రభావం గలవాడైన 'మఘ పండితుడు' అనే బ్రాహ్మణుడిని తన కుమారుని కోసం కన్యాదానం చేయమని అర్థించారు.

వ్యాఖ్య

 * విశిష్టజన్మ: కేవలం సంపదను కాకుండా, వంశ గౌరవాన్ని మరియు శాస్త్ర జ్ఞానాన్ని (మఘపండితాభిధం) ప్రాధాన్యతగా తీసుకున్నారని అంతరార్థం.

 * పాణిని సూత్రం: 'అకథితం చ' (1-4-51)

​సాధారణంగా ఒక వాక్యంలో క్రియా ఫలాన్ని పొందేది 'కర్మ' అవుతుంది. అయితే కొన్ని ప్రత్యేక ధాతువుల (క్రియల) విషయంలో, 'అపాదాన' (నుండి), 'సంప్రదాన' (కొరకు) వంటి ఇతర కారకాలు రావాల్సిన చోట కూడా వాటిని కర్మగానే పరిగణించాలని ఈ సూత్రం చెబుతుంది. ఇలాంటి ధాతువులను ద్వికర్మక ధాతువులు అంటారు (అంటే వీటికి రెండు కర్మలు ఉంటాయి).

​2. ఈ శ్లోకంలో అన్వయం

​శ్లోకంలోని వాక్యం: "మఘపండితాభిధం కన్యామయాచత" (మఘ పండితుడిని కన్యను ఇవ్వమని అర్థించాడు).

​ధాతువు: ఇక్కడ 'యాచ్' (యాచించు/అడుగు) అనే ధాతువు ఉంది. ఇది ద్వికర్మక ధాతువులలో ఒకటి.

​ముఖ్య కర్మ: దేనిని అడిగాడు? "కన్యామ్" (కన్యను). ఇది నేరుగా ద్వితీయా విభక్తిలో ఉంది.

​అకథిత కర్మ: ఎవరిని అడిగాడు? "మఘపండితమ్" (మఘ పండితుడిని). నిజానికి ఇక్కడ 'మఘ పండితుని నుండి' అని ఉండాలి (అపాదాన కారకం). కానీ 'యాచ్' ధాతువు ప్రయోగం వల్ల, 'అకథితం చ' సూత్రం ప్రకారం ఆ పండితుడికి కూడా కర్మసంజ్ఞ ఏర్పడింది. అందుకే 'మఘపండితాత్' అని కాకుండా 'మఘపండితమ్' అని ద్వితీయా విభక్తిలో ప్రయోగించారు.

శ్లోకం 29

కన్యాపితుర్వరపితుశ్చ వివాద ఆసీ-

దిత్యం తయోః కులజుషోః ప్రథితోరుభూత్యోః ||

కార్యస్త్వయా పరిణయో గృహమేత్య పుత్రీ-

మానీయ సజ్ఞ తనయాయ సుతా ప్రదేయా || 29 ||

 

తాత్పర్యము:

గొప్ప కీర్తి ప్రతిష్ఠలు కలవారైన కన్యాదాత (మఘపండితుడు) మరియు వరుని తండ్రి (విద్యాధిరాజు) మధ్య వివాహం గురించి ఒక సుహృద్భావ చర్చ (వివాదః) జరిగింది. "నీవు మా ఇంటికి వచ్చి, నా కుమారుడితో నీ కుమార్తె వివాహం జరిపించాలి" అని ఒకరు, "నేను నా పుత్రికను నీ ఇంటికి తీసుకువచ్చి నీ కుమారుడికి సమర్పిస్తాను" అని మరొకరు పరస్పరం ఎంతో గౌరవంగా మాట్లాడుకున్నారు.

వ్యాఖ్య

 * వివాదః: ఇక్కడ 'వివాదం' అంటే తగాదా అని కాదు, ఒక శుభకార్యం విషయంలో ఇద్దరు పెద్దల మధ్య జరిగిన ఆలోచనల మార్పిడి లేదా సంభాషణ అని అర్థం.

 * కులజుషోః: ఇరువురు కూడా తమ తమ కులాచారాలను మరియు వంశ మర్యాదలను గౌరవించే వారు.

శ్లోకం 30

సంకల్పితాద్ద్విగుణమర్థమహం ప్రదాస్యే

మద్గేహమేత్య పరిణీతిరియం కృతా చేత్ ||

అర్థం వినా పరిణయం ద్విజ కారయిష్యే

పుత్రేణ మే గృహగతా యది కన్యకా స్యాత్ || 30 ||

 

తాత్పర్యము:

మఘ పండితుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ బ్రాహ్మణోత్తమా! మీరు మా ఇంటికి వచ్చి ఈ వివాహం జరిపిస్తే, నేను ముందుగా అనుకున్న దానికంటే రెట్టింపు ధనాన్ని (ద్విగుణమర్థం) కన్యాదాన సమయంలో ఇస్తాను." దానికి విద్యాధిరాజు బదులిస్తూ: "ఒకవేళ మీ అమ్మాయి మా ఇంటికి కోడలిగా వస్తే, నేను మీ నుండి ఎలాంటి ధనాన్ని ఆశించకుండానే (అర్థం వినా) నా కుమారుడితో వివాహం జరిపిస్తాను" అని అన్నారు.

వ్యాఖ్య

 * ఉదారత: ఇద్దరు పెద్దలు కూడా ధనం కంటే సంబంధానికే ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత ఇచ్చారు.

 * పుత్రేణ మే: ఇక్కడ 'పుత్రేణ' అంటే శివగురువు (శంకరుల తండ్రి) అని అర్థం.

శ్లోకం 31

కశ్చిత్తు తస్యాః పితరం బభాషే

మిథః సమాహూయ విశేషవాదీ ||

అస్మాసు గేహం గతవత్స్వముష్మై

విగృహ్య కన్యామపరః ప్రదద్యాత్ || 31 ||

 

తాత్పర్యము:

వారిద్దరూ అలా చర్చించుకుంటుండగా, లోకజ్ఞానమున్న ఒక హితైషి (విశేషవాదీ) కన్యాదాతను ఏకాంతంగా పిలిచి ఇలా అన్నాడు: "మనం ఇప్పుడు ఈ సంబంధం విషయంలో పట్టుదలకు పోయి ఆలస్యం చేస్తే, రేపు వేరొకరు వచ్చి ఈ అబ్బాయిలోని గొప్ప గుణాలను చూసి తమ కన్యను ఇచ్చి వివాహం చేసేస్తారు. అప్పుడు మనం పశ్చాత్తాపపడాల్సి వస్తుంది."

వ్యాఖ్య

 * విగృహ్య: 'విగృహ్య' అంటే లోక రీతులను, శాస్త్రాలను అనుసరించి ప్రత్యేక శ్రద్ధతో అని అర్థం.

 * ఆఖ్యానకీ వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం ఆఖ్యానకీ వృత్తంలో ఉంది.

శ్లోకం 32

తేనానునీతో వరతాతభాషితం

ద్విజో౽నుమేనే వరరూపమోహితః ||

దృష్టో గుణః సంవరణాయ కల్పతే

మంత్రో౽భిజపాచ్చికాలభావితః || 32 ||

 

తాత్పర్యము:

ఆ హితైషి మాటలతో ప్రభావితుడైన మఘ పండితుడు, వరుని తండ్రి మాటలకు అంగీకరించాడు. వరుని (శివగురువు) యొక్క అద్భుతమైన రూపానికి, గుణాలకు ముగ్ధుడై తన కుమార్తెను ఇవ్వడానికి నిశ్చయించుకున్నాడు. లోకంలో మంచి గుణం అనేది ఎలాగైతే ఒక వ్యక్తిని ఎంచుకునేలా చేస్తుందో, అలాగే చాలా కాలం జపించిన మంత్రం (అభిజాపాత్) ఎలాగైతే సిద్ధించి రక్షణ కల్పిస్తుందో, ఇక్కడ వరుని గుణాలే ఆ వివాహ నిశ్చయానికి కారణమయ్యాయి.

వ్యాఖ్య

 * వాచకలుప్తోపమాలంకారః: ఈ శ్లోకంలో మంత్రాన్ని, వరుని గుణాలను పోల్చడం ద్వారా ఉపమాలంకారం వాడబడింది.

 * ఉపజాతి ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం వంశస్థ మరియు ఇంద్రవంశ ఛందస్సుల కలయిక అయిన 'ఉపజాతి'లో ఉంది.

 * గుణము:  'గుణః' అంటే కేవలం రూపమే కాదు, కులం, శీలం, విద్య మరియు వినయం అని అర్థం.

శ్లోకం 33

విద్యాధిరాజమఘపండితనామధేయౌ

సంప్రత్యయం వ్యతనుతామభిపూజ్య దైవమ్ ||

సమ్యఙ్ముహూర్తమవలంబ్య విచారణీయా

మౌహూర్తికా ఇతి పరస్పరమూచివాంసౌ || 33 ||

 

తాత్పర్యము:

విద్యాధిరాజు మరియు మఘపండితుడు ఇద్దరూ కలిసి తమ కులదైవమైన గణపతిని భక్తితో పూజించి, వాగ్దాన రూపమైన నమ్మకాన్ని (సంప్రత్యయం) స్థిరపరచుకున్నారు. అనంతరం, వివాహానికి సరైన శుభ ముహూర్తాన్ని నిర్ణయించడం కోసం జ్యోతిష్కులను (మౌహూర్తికాః) సంప్రదించాలని ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకున్నారు.

వ్యాఖ్య

 * దైవమ్: ఏ శుభకార్యానికైనా విఘ్నాలు కలగకుండా గణపతిని పూజించడం సంప్రదాయం. ఇక్కడ "గణానాం త్వా" వంటి మంత్రాలతో పూజించారని వ్యాఖ్య.

 * వసంతతిలకా వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉంది.

శ్లోకం 34

ఉద్వాహ్య శాస్త్రవిధినా విహితే ముహూర్తే

తౌ సంముదం బహుమవాపతురాప్తకామౌ ||

తత్రాస్గతో భృశమమోదత బంధువర్గః

కిం జల్పితేన బహునా ముదమాప వర్గః || 34 ||

 

తాత్పర్యము:

జ్యోతిష్కులు నిర్ణయించిన శుభ ముహూర్తంలో, శాస్త్రోక్తంగా వివాహం జరిపించారు. కోరికలు నెరవేరిన ఆ ఇద్దరు పెద్దలు (విద్యాధిరాజు, మఘపండితుడు) అమితమైన ఆనందాన్ని పొందారు. అక్కడికి విచ్చేసిన బంధుమిత్రులందరూ కూడా ఎంతో సంతోషించారు; క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే ఆ వివాహ వేడుకలో అందరూ ఆనందపరవశులయ్యారు.

వ్యాఖ్య

 * శాస్త్రవిధి: జ్యోతిశ్శాస్త్ర నియమాల ప్రకారం ("జ్యోతిఃశాస్త్రనియమేన") సరైన సమయంలో వివాహం జరిగింది.

శ్లోకం 35

తౌ దంపతీ సువసనౌ శుభదంతపంక్తీ

సంభూషితౌ వికసితాంబుజరమ్యవక్త్రౌ ||

సవ్రీడహాసముఖవీక్షణసంప్రహృష్టౌ

దేవావివాస్పతురనుత్తమశర్మ నిత్యమ్ || 35 ||

 

తాత్పర్యము:

ఉత్తమ వస్త్రాలను ధరించి, అందమైన పలువరుసలతో, ఆభరణాలతో అలంకరించుకున్న ఆ నూతన దంపతులు (శివగురువు, ఆర్యమ్మ) వికసించిన పద్మాల వంటి ముఖాలతో ప్రకాశిస్తున్నారు. సిగ్గుతో కూడిన చిరునవ్వుతో ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ ఎంతో సంతోషిస్తున్న ఆ జంట, సాక్షాత్తు పార్వతీ పరమేశ్వరుల వలె నిరంతరం సాటిలేని సుఖాన్ని పొందారు.

వ్యాఖ్య

 * దేవౌ పార్వతీపరమేశ్వరౌ: ఆ దంపతులను వ్యాఖ్యానంలో పార్వతీ పరమేశ్వరులతో పోల్చారు.

 * సవ్రీడహాస: కొత్తగా పెళ్ళైన దంపతుల మధ్య ఉండే సహజమైన సిగ్గు మరియు మందహాసాన్ని ("మందహసితేన") కవి ఇక్కడ రమ్యంగా వర్ణించారు.

శ్లోకం 36

అగ్నీనథా౽౽ధిత మహోత్తరయాగజాతం

కర్తుం విశేషకుశలైః సహితో ద్విజేశః ||

తత్తత్ఫలం హి యదనాహితహవ్యవాహః

స్యాదుత్తరేషు విహితేష్వపి నాధికారీ || 36 ||

 

తాత్పర్యము:

వివాహానంతరం బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడైన శివగురువు, యజ్ఞకర్మల్లో ఆరితేరిన పండితులతో కలిసి అగ్నిహోత్రాలను ప్రతిష్ఠించాడు (అగ్న్యాధానం). ఎందుకంటే, శాస్త్రప్రకారం అగ్న్యాధానం చేయని వ్యక్తి (అనాహితహవ్యవాహః), ఇతర ఉత్తమమైన యజ్ఞయాగాదులు చేయడానికి అర్హుడు కాడు. ఆయా యజ్ఞాల ఫలితాలను పొందాలంటే ముందుగా అగ్నులను ఆరాధించడం అనివార్యం.

వ్యాఖ్య

 

 

 * అగ్న్యాధానం (అగ్నుల ప్రతిష్ఠ): వివాహానంతరం శివగురువు "విశేషకుశలైః" అంటే యజ్ఞ ప్రక్రియలలో ఆరితేరిన పండితులతో కలిసి అగ్నులను ప్రతిష్ఠించాడు. దీనినే "అగ్న్యాధానం" అంటారు. గార్హపత్య, ఆహవనీయ, దక్షిణ అనే మూడు అగ్నులను నిత్యం ఉపాసించడం శ్రౌతకర్మలకు ఆరంభం.

 * అధికార ప్రాప్తి: . ఎవరైతే అగ్న్యాధాన సంస్కారం చేసుకోరో, వారు ఆ తర్వాత చేయబోయే ఏ గొప్ప యజ్ఞానికైనా (ఉత్తరేషు యాగేషు) అర్హులు కారు. అంటే, పునాది వంటి అగ్నిహోత్రం లేకుండా చేసే ఇతర యజ్ఞాలకు ఫలం లభించదు.

 * యజ్ఞ ఫల సిద్ధి: "తత్తత్ఫలం హి" - ఏ యజ్ఞం చేసినా దాని ఫలితాన్ని దేవతలకు చేరవేసేది అగ్నిదేవుడే (హవ్యవాహః). అగ్నిని ప్రతిష్ఠించని వాడు హవిస్సును సమర్పించే అధికారాన్ని కోల్పోతాడు, కావున అగ్న్యాధానమే సర్వ యజ్ఞాలకు మూలం.

 * తైత్తిరీయ శ్రుతి ప్రమాణం:

   "యో వై స్వాం దేవతామతియజతే ప్ర స్వాయై దేవతాయై చ్యవతే న పరాం ప్రాప్నోతి పాపియాన్భవతి"

   అంటే, తన స్వంత దేవతను (అగ్నిని) వదిలివేసి ఇతర యజ్ఞాలు చేసేవాడు, తన స్థానం నుండి భ్రష్టుడై, పరమగతిని పొందలేక పాపిగా మిగిలిపోతాడు.

   కనుక శివగురువు తన గృహస్థ ధర్మంలో భాగంగా ముందుగా అగ్నులను ప్రతిష్ఠించడం ద్వారా తర్వాతి మహత్తర యజ్ఞాలకు (మహోత్తర యాగజాతం) కావాల్సిన అధికారాన్ని సంపాదించుకున్నారు. ఇది ఆయన సంస్కారబద్ధమైన జీవితానికి మరియు శ్రౌత మార్గ నిష్ఠకు నిదర్శనం.

 

 

శ్లోకం 37

యాగైరనేకైర్బహువిత్తసాధ్యై-

ర్విజేతుకామో భువనాన్యయష్ట ||

వ్యస్మారి దేవైరమృతం తదాశై-

ర్దినే దినే సేవితయజ్ఞభాగైః || 37 ||

 

తాత్పర్యము:

శివగురువు స్వర్గాది లోకాలను జయించాలనే కోరికతో, అధిక ధనంతో కూడిన అనేక యజ్ఞాలను నిర్వహించాడు. ఆయన ప్రతిరోజూ చేసే యజ్ఞాల్లో దేవతలు తమ యజ్ఞభాగాలను (హవిస్సును) భుజించడం వల్ల, వారు తమ సొంత ఆహారమైన అమృతాన్ని కూడా మర్చిపోయారు. అనగా ఆయన యజ్ఞాలు అంతటి తృప్తిని దేవతలకు కలిగించాయి.

వ్యాఖ్య

 * సంబంధాతిశయోక్తి అలంకారం: అమృతాన్ని మర్చిపోవడం సాధ్యం కాకపోయినా, శివగురువు హవిస్సు అంత రుచికరంగా ఉందని చెప్పడం ద్వారా ఇక్కడ 'సంబంధాతిశయోక్తి' అలంకారం వాడబడింది. వ్యాఖ్యానంలో దీనిని "యోగే౽ప్యయోగః సంబంధాతిశయోక్తిరితీర్యతే" అని వివరించారు.

 * దేవతల అమృతం: దుర్వాస మహర్షి శాపం వల్ల దేవతలు తమ ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోయినప్పుడు, సముద్ర మథనం ద్వారా పొందిన అమృతం వారిని రక్షించింది. అటువంటి అమృతాన్ని సైతం శివగురువు యజ్ఞం ముందు దేవతలు విస్మరించారని కవి చమత్కరించారు.

 * ఆఖ్యానకీ వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం ఆఖ్యానకీ వృత్తంలో ఉందని వ్యాఖ్యానం ధ్రువీకరించింది.

శివగురువు నిర్వహించిన ఈ మహత్తర యజ్ఞాలే తర్వాతి కాలంలో శంకరుల వంటి దివ్య సంతానం కలగడానికి నేపథ్యంగా నిలిచాయి.

శ్లోకం 37

యాగైరనేకైర్బహువిత్తసాధ్యై-

ర్విజేతుకామో భువనాన్యయష్ట ||

వ్యస్మారి దేవైరమృతం తదాశై-

ర్దినే దినే సేవితయజ్ఞభాగైః || 37 ||

 

తాత్పర్యము:

శివగురువు స్వర్గాది లోకాలను (భువనాని) జయించాలనే కోరికతో, అధిక ధనంతో కూడిన అనేక యజ్ఞాలను శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహించాడు. ఆయన ప్రతిరోజూ చేసే ఆ యజ్ఞాలలో దేవతలు తమకు లభించే యజ్ఞభాగాన్ని (హవిస్సును) ఆరగిస్తూ, ఆ రుచికి ముగ్ధులై తమ స్వంత ఆహారమైన అమృతాన్ని కూడా మర్చిపోయారు.

వ్యాఖ్య

 

 * అమృత విస్మరణం: దేవతలకు అమృతం అనేది నిత్యం లభించే ఆహారం. కానీ శివగురువు సమర్పించే హవిస్సు అంతటి పవిత్రతను, రుచిని కలిగి ఉండటం వల్ల వారు అమృతాన్ని సైతం విస్మరించారని (వ్యస్మారి) కవి వర్ణించారు.

 * సంబంధాతిశయోక్తి అలంకారం: లోకంలో ఎవరూ అమృతాన్ని మర్చిపోరు, కానీ ఇక్కడ యజ్ఞం యొక్క గొప్పదనాన్ని చాటి చెప్పడానికి "మర్చిపోయారు" అని చెప్పడం ద్వారా 'సంబంధాతిశయోక్తి' అలంకారం ఏర్పడింది.

 * దూర్వాస మహర్షి శాపం: ఒకప్పుడు దూర్వాసుని శాపం వల్ల దేవతలు తమ శక్తిని, ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోయినప్పుడు సముద్ర మథనం ద్వారా అమృతాన్ని పొందారు. అంతటి కష్టపడి సంపాదించుకున్న అమృతాన్ని కూడా శివగురువు చేసే యజ్ఞం ముందు వారు తక్కువగా భావించారని చెప్పడం ఇక్కడ విశేషం.

 * ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం ఆఖ్యానకీ వృత్తంలో ఉంది.

 

శివగురువు యొక్క నిష్ఠ, ఆయన నిర్వహించిన యజ్ఞాల వైభవం దేవతలనే ముగ్ధులను చేశాయి. ఇటువంటి మహత్తరమైన ధర్మకార్యాలే ఆయనకు జగద్గురువులైన ఆదిశంకరాచార్యులు కుమారుడిగా జన్మించడానికి కారణమయ్యాయి.

శ్లోకం 38

సంతర్పయంతం పితృదేవమానుషాన్

స్తత్తత్పదార్థైరభివాంఛితైః సహ ||

విశిష్టవిత్తైః సుమనోభిరశ్రితం

తం మేనిరే జంగమకల్పపాదపమ్ || 38 ||

 

తాత్పర్యము:

పితృదేవతలను, దేవతలను, మనుష్యులను వారు కోరుకున్న పదార్థాలతో సంతృప్తి పరుస్తూ, గొప్ప విద్యాధనము కలిగి పండితులచే ఆశ్రయించబడిన ఆ శివగురువును చూసి, ప్రజలు ఆయనను నడిచే కల్పవృక్షముగా (జంగమకల్పపాదపమ్) భావించారు.

వ్యాఖ్య

 * జంగమకల్పవృక్షం: స్వర్గంలో ఉండే కల్పవృక్షం ౽కే చోట ఉంటుంది (స్థావరం), కానీ శివగురువు తిరుగుతూ అందరి కోరికలు తీరుస్తున్నారు కాబట్టి ఆయనను 'నడిచే కల్పవృక్షం' అన్నారు.

 * వ్యతిరేకలంకారం: ఉపమానమైన కల్పవృక్షం కంటే ఉపమేయమైన శివగురువు గొప్పవాడని చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ 'వ్యతిరేక' అలంకారం వాడబడింది.

 * ఉపజాతి వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది.

శ్లోకం 39

పరోపకారవ్రతినో దినే దినే

ఘృతేన వేదం పఠతో మహాత్మనః ||

శ్రుతిస్మృతిప్రోక్తకర్మ కుర్వతః

సమా వ్యతీయూర్దినమాససమ్మితాః || 39 ||

 

తాత్పర్యము:

పరోపకారమే వ్రతంగా పెట్టుకుని, ప్రతిరోజూ వేదాధ్యయనం చేస్తూ, శ్రుతి స్మృతులలో చెప్పబడిన ధర్మకార్యాలను ఆచరిస్తున్న ఆ మహాత్ముడైన శివగురువుకు, సంవత్సరాలు (సమాః) రోజులు మరియు నెలల వలె చాలా వేగంగా గడిచిపోయాయి.

వ్యాఖ్య

 * కాల గమనం: ధర్మాచరణలో నిమగ్నమైన వారికి కాలం తెలియకుండానే గడిచిపోతుందని ఇక్కడ భావం.

 * వంశస్థ వృత్తమ్: 'జతౌ తు వంశస్థముదీరితం జరౌ' అనే లక్షణం కలిగిన వంశస్థ వృత్తంలో ఈ శ్లోకం ఉంది.

శ్లోకం 40

రూపేషు మారః క్షమయా వసుంధరా

విద్యాసు వృద్ధో ధనినాం పురస్సరః ||

గర్వానిభిజ్ఞో వినయీ సదా నతః

స నోపలేభే తనయాననం జరన్ || 40 ||

 

తాత్పర్యము:

రూపంలో మన్మథుని వంటివాడు (మారః), ఓర్పులో భూదేవి వంటివాడు (వసుంధరా), విద్యలలో వృద్ధుడు (అనుభవజ్ఞుడు), ధనికులలో అగ్రగణ్యుడు, ఏమాత్రం గర్వం లేనివాడు మరియు వినయశీలి అయిన శివగురువు వృద్ధాప్యం దగ్గర పడుతున్నా, కుమారుని ముఖాన్ని చూసే భాగ్యానికి (సంతానానికి) నోచుకోలేదు.

వ్యాఖ్య

 * ఉల్లేఖాలంకారం: ౽కే వ్యక్తిని రూపం, ఓర్పు, విద్య వంటి వివిధ విషయాల పరంగా వేర్వేరుగా వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉల్లేఖ' అలంకారం ఏర్పడింది.

 * విషాదం: ఇన్ని సద్గుణాలు, సంపద ఉన్నప్పటికీ సంతానం లేదనే వెలితి ఆయనను బాధించిందని వ్యాఖ్యానం వివరిస్తోంది.

 

లోకంలో భూమి (వసుంధర) అన్నిటినీ భరిస్తుంది. శివగురువు కూడా అంతే ఓర్పుతో, క్షమాగుణంతో ఉండేవారని చెప్పడానికి "క్షమయా వసుంధరా" అని ప్రయోగించారు.

​లింగ భేదం ఉన్నప్పటికీ: ఇక్కడ శివగురువు పురుషుడైనప్పటికీ, ఆయనలోని 'క్షమ' (ఓర్పు) అనే గుణాన్ని భూమితో పోల్చడం కోసం ఈ పదాన్ని వాడారు.  "విభిన్నలింగకే౽ప్యుద్దేశ్యవిధేయభావే" అని పేర్కొన్నారు, అంటే వర్ణించే వస్తువు (శివగురువు) మరియు పోలిక (భూమి) మధ్య లింగ భేదం ఉన్నా, గుణ సామ్యం ఉంటే ఇలాంటి ప్రయోగాలు చేయవచ్చు.

శ్లోకం 41

గావో హిరణ్యం బహుసస్యమాలినీ

వసుంధరా చిత్రపదం నికేతనమ్ ||

సంభావనా బంధుజనైశ్చ సంగమో

న పుత్రహీనం బహవో౽ప్యముముహన్ || 41 ||

 

తాత్పర్యము:

గోవులు, బంగారము, పంటపొలాలు (బహుసస్యమాలినీ వసుంధరా), అందమైన ఇల్లు (చిత్రపదం నికేతనమ్), లోకంలో గౌరవమర్యాదలు, బంధుమిత్రుల సాంగత్యము - ఇన్ని సంపదలు ఉన్నప్పటికీ, సంతానం లేని శివగురువును అవేవీ సంతోషపెట్టలేకపోయాయి.

వ్యాఖ్య

 * అముముహన్: సాధారణంగా సంపదలు మనిషిని మోహింపజేస్తాయి, కానీ పుత్రహీనుడైన శివగురువుకు ఆ వస్తువులపై ఏమాత్రం ఆసక్తి కలగలేదు్

 * చిత్రపదం: ఆశ్చర్యపరిచే రీతిలో అందంగా అలంకరించబడిన గృహం అని అర్థం.

శ్లోకం 42

అస్యామజాతా మమ సంతతిశ్చే-

చ్ఛరద్యవశ్యం భవితోపరిష్టాత్ ||

తత్రాప్యజాతా తత ఉత్తరస్యా-

మేవం స కాలం మనసా నినాయ || 42 ||

 

తాత్పర్యము:

"ఈ ఋతువులో నాకు సంతానం కలగలేదు, బహుశా వచ్చే శరదృతువులో తప్పకుండా కలుగుతుంది; ఒకవేళ అప్పుడు కూడా కలగకపోతే వచ్చే హేమంత ఋతువులో కలుగుతుంది" అని శివగురువు తన మనస్సులో రకరకాల ఊహలతో (మనోరాజ్యము) కాలాన్ని గడిపారు.

వ్యాఖ్య

 * మనోరాజ్యం: శివగురువు తన కోరికలు నెరవేరుతాయని ఆశతో, తన మనస్సులోనే ఆలోచనలు చేసుకుంటూ కాలాన్ని గడిపారు.

శ్లోకం 43

ఖిందన్మనాః శివగురుః కృతకార్యశేషో

జాయామచష్ట సుభగే కిమతః పరం నౌ ||

సాంకం వయో౽ర్ధమగమత్కులజే న దృష్టం

పుత్రాననం యదిహలోకముదాహరంతి || 43 ||

 

తాత్పర్యము:

ఖిన్నమైన మనస్సుతో ఉన్న శివగురువు, ఒకనాడు తన భార్యతో (ఆర్యమ్మ) ఇలా అన్నారు: "ఓ సుభగే! మన జీవితం సగం గడిచిపోయింది. ఇప్పటికీ మనకు కుమారుని ముఖం చూసే భాగ్యం కలగలేదు. ఈ లోకంలో పుత్రుని వల్ల కలిగే సుఖమే గొప్పదని పెద్దలు చెబుతుంటారు కదా (పుత్రేణాయం లోకః)."

వ్యాఖ్య

 * ఖిందన్మనాః: సంతానం కలగలేదనే దిగులుతో ఆయన మనస్సు వ్యాకులపడిందని అర్థం.

 * శ్రుతి ప్రమాణం: "పుత్రేణాయం లోకః" అనే శ్రుతి వాక్యం ప్రకారం, పుత్రుని ద్వారానే లోకము (సద్గతి) లభిస్తుందని శివగురువు తన భార్యకు వివరిస్తున్నారు.

 * వసంతతిలకా వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉంది.

శివగురువు పడుతున్న ఈ ఆవేదనే ఆయనను కాలడిలోని పరమశివుని శరణు వేడేలా చేస్తుంది. జగద్గురువుల జననానికి ముందున్న ఈ మానసిక నేపథ్యం భక్తులలో ఎంతో కరుణను కలిగిస్తుంది.

శ్లోకం 44

ఏవం ప్రియే గతవతోః సుతదర్శనం చే-

త్పశ్చాత్త్వమేష్యదథ నౌ శుభమాపతిష్యత్ ||

అస్యాభ్యుపాయమనిశం భువి వీక్షమాణో

నేక్షే తతః పితృజనిర్విఫలా మమాభూత్ || 44 ||

 

తాత్పర్యము:

శివగురువు తన భార్యతో ఇలా అన్నారు: "ప్రియే! ఒకవేళ మనకు కుమారుడు కలిగి ఉంటే, మన మరణానంతరం కూడా మనకు శుభగతులు కలిగి ఉండేవి. సంతాన ప్రాప్తి కోసం నేను ఈ భూమిపై అనేక ఉపాయాలను వెతికాను, కానీ ఏదీ కనిపించడం లేదు. దీనివల్ల నా తండ్రి ద్వారా నాకు కలిగిన ఈ జన్మ నిష్ఫలమైనట్లు అనిపిస్తోంది".

వ్యాఖ్య:

 * పితృజనిర్విఫలా: ఇక్కడ విద్యాధిరాజు వంటి గొప్ప తండ్రికి పుట్టినందుకు, వంశాన్ని నిలబెట్టే సంతానం లేకపోవడం తన జన్మకు వ్యర్థమని ఆయన భావించారు.

శ్లోకం 45

భద్రే సుతేన రహితౌ భువి కే వదంతి

నౌ పుత్రపౌత్రసరణిక్రమతః ప్రసిద్ధిః ||

లోకే న పుష్పఫలశూన్యముదాహరంతి

వృక్షం ప్రవాలసమయే ఫలితం విహాయ || 45 ||

 

తాత్పర్యము:

"ఓ సాధ్వీ! కుమారుడు లేని మనలను ఈ లోకంలో ఎవరూ గౌరవంగా చెప్పుకోరు. పుత్ర పౌత్రాది పరంపర ఉంటేనే వంశానికి లోకంలో ప్రసిద్ధి కలుగుతుంది. చిగురించే కాలంలో పుష్పాలు, ఫలాలు లేని వృక్షాన్ని చూసి ఎవరూ మెచ్చుకోనట్లే, సంతానం లేని మన జీవితం కూడా అటువంటిదే".

వ్యాఖ్య:

 * వృక్ష ఉపమానం: చిగుళ్లు వచ్చే వసంత కాలంలో కూడా పూలు, కాయలు లేని చెట్టును లోకం ఎలాగైతే నిందిస్తుందో, వయస్సు ఉన్నప్పుడే సంతానం లేని జీవితాన్ని లోకం అలాగే చూస్తుందని ఇక్కడ ఉపమానంతో వివరించారు.

శ్లోకం 46

ఇతీరితే ప్రాహ తదీయమార్యా

శివాఖ్యకల్పద్రుమమాశ్రయావః ||

తత్సేవనాన్నో భవితా సునాథ

ఫలం స్థిరం జంగమరూపమైశమ్ || 46 ||

 

తాత్పర్యము:

భర్త మాటలు విన్న ఆర్యమ్మ ఇలా బదులిచ్చింది: "నాథా! మనం చింతించవద్దు. శివుడనే పేరు గల కల్పవృక్షాన్ని మనం ఆశ్రయిద్దాము (సేవిద్దాము). ఆ పరమశివుని సేవించడం వల్ల మనకు సాక్షాత్తు ఆ ఈశ్వరుని అంశతో కూడిన, స్థిరమైన ఫలితం (సంతానం) లభిస్తుంది".

వ్యాఖ్య

 * శివాఖ్యకల్పద్రుమమ్: కల్పవృక్షం కోరిన కోరికలు తీరుస్తుంది. ఇక్కడ సాక్షాత్తు శివుడినే కల్పవృక్షంగా భావించి పూజించాలని ఆమె సూచించింది.

 * ఉపేంద్రవజ్రా వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం ఉపేంద్రవజ్రా వృత్తంలో ఉంది.

శ్లోకం 47

భక్తేప్సితార్థపరికల్పనకల్పవృక్షం

దేవం భజావ కమిశం సకలార్థసిద్ధ్యై ||

తత్రోపమన్యుమహిమా పరమం ప్రమాణం

నో దేవతాసు జడిమా జడిమా మనుష్యే || 47 ||

 

తాత్పర్యము:

"భక్తులు కోరిన కోరికలను తీర్చే కల్పవృక్షము వంటివాడు, సమస్త ఐశ్వర్యాలకు అధిపతి అయిన ఆ పరమశివుడిని మన కోరికల సిద్ధికై భజిద్దాము. ఇందుకు మహాభారతంలోని ఉపమన్యు మహర్షి వృత్తాంతమే గొప్ప నిదర్శనం. దేవతలలో ఎప్పుడూ జడత్వం (అశక్తత) ఉండదు; ఆ జడత్వం కేవలం శ్రద్ధాభక్తులు లేని మనుష్యులలోనే ఉంటుంది."

వ్యాఖ్య:

 * ఉపమన్యు మహర్షి కథ:  చిన్నతనంలో పాలు కావాలని కోరిన ఉపమన్యువుకు, ఆయన తల్లి దారిద్ర్యం వల్ల బియ్యపు పిండిని నీళ్లలో కలిపి ఇస్తుంది. అది అసలైన పాలు కాదని తెలుసుకున్న ఉపమన్యువు శివుడిని ప్రార్థించి, సాక్షాత్తు 'క్షీరసముద్రాన్నే' పొందుతాడు. శివుడిని సేవిస్తే సాధ్యం కానిది లేదని చెప్పడానికి ఇది నిదర్శనం.

 * జడిమా (జడత్వం): పాషాణ రూపంలో ఉన్న దేవతలు మన కోరికలను ఎలా తీరుస్తారని కొందరు శంకించవచ్చు. కానీ జడత్వం అనేది భక్తి లేని మనిషిలోనే ఉంటుంది తప్ప, సర్వవ్యాప్తమైన దైవంలో కాదని వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేస్తోంది.

 * వసంతతిలకా వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉంది.

శ్లోకం 48

ఇత్థం కలత్రోక్తిమనుత్తమాం స

శ్రుత్వా సుతార్థీ ప్రణతైకవశ్యమ్ ||

ఇయేష సంతోషయితుం తపోభిః

సోమార్ధమూర్ధానముమార్థమీశమ్ || 48 ||

 

తాత్పర్యము:

తన భార్య (కలత్రం) చెప్పిన అత్యుత్తమమైన మాటలను విని, సంతానం కోరుతున్న శివగురువు ఆ మాటలను అంగీకరించాడు. శరణు కోరిన వారికి లొంగిపోయేవాడు, చంద్రకళను శిరస్సున ధరించినవాడు మరియు పార్వతీదేవిని తన శరీరంలో సగభాగంగా కలిగినవాడైన (ఉమార్థమ్) ఆ పరమశివుడిని తపస్సుతో ప్రసన్నం చేసుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.

వ్యాఖ్య

 * స్త్రీ వాక్యం: భార్య చెప్పిన మాటలే కదా అని ఆయన ఉపేక్షించలేదు. "యుక్తియుక్తం వచో గ్రాహ్యం బాలాదపి శుకాదపి" (యుక్తితో కూడిన మాట పసిపిల్లవాడు లేదా చిలుక చెప్పినా వినాలి) అనే సూత్రం ప్రకారం ఆయన ఆర్యమ్మ సలహాను పాటించారు.

 * ప్రణతైకవశ్యమ్: శివుడు కేవలం భక్తితో నమస్కరించే వారికి సులభంగా లొంగిపోతాడని (వశ్యుడు) ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

 * ఉపజాతి వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది.

శివగురువు తన భార్య మాటలోని సత్యాన్ని గ్రహించి, కాలడిలోని వృషాచల శివుడిని సేవించడానికి సిద్ధపడటంతో ఈ ఘట్టం ముగుస్తుంది. జగద్గురువుల అవతారానికి భక్తితో కూడిన ఈ తపస్సే పునాది.

శ్లోకం 49

తస్యోపధామ కిల సన్నిహితా౽౽పగైకా

స్నాత్వా సదాశివముపాస్త జలే స తస్యాః ||

కందాశనః కతిచిదేవ దినాని పూర్వం

పశ్చాత్తదా స శివపాదయుగాబ్జభృంగః || 49 ||

 

తాత్పర్యము:

ఆ వృషాచల క్షేత్రము (దేవాలయం) సమీపంలోనే ఒక నది ప్రవహిస్తోంది. శివగురువు ఆ నదిలో స్నానం చేసి, నీటిలో నిలబడి సదాశివుడిని ఉపాసించాడు. మొదట కొన్ని రోజులు కేవలం దుంపలను (కందములు) మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకున్న ఆయన, ఆ తర్వాత శివుని పాదపద్మాల వద్దే ఉండిపోయిన తుమ్మెద వలె, ఆహారాన్ని కూడా విస్మరించి తపస్సులో నిమగ్నమయ్యాడు.

వ్యాఖ్య

 * ఆపగా: ఆ నది పురాణ ప్రసిద్ధమైనది, అత్యంత శీతలమైన, నిర్మలమైన జలము కలిగినది.

 * శివపాదయుగాబ్జభృంగః: ఇక్కడ శివగురువును తుమ్మెదతో, శివుని పాదాలను పద్మాలతో పోల్చారు. తుమ్మెద పద్మములోని మకరందాన్ని ఆస్వాదిస్తూ ఎలాగైతే ఇతర ఆహారాలను మర్చిపోతుందో, శివగురువు కూడా శివధ్యానంలో పడి ఆహారాన్ని త్యజించాడని భావము.

 * వసంతతిలకా వృత్తమ్: ఈ శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉంది.

శ్లోకం 50

జాయాపి తస్య విమలా నియమోపతాపై-

శ్చికేశ కాయమనిశం శివమర్చయంతీ ||

క్షేత్రే వృషస్య నివసంతమజం స మర్తుః

కాలో౽త్యగాదితి తయోస్తపతోరనేకః || 50 ||

 

తాత్పర్యము:

నిర్మలమైన మనస్సు కలిగిన ఆయన భార్య (ఆర్యమ్మ) కూడా కఠినమైన నియమాలతో, వ్రతాలతో తన శరీరాన్ని శుష్కింపజేస్తూ నిరంతరం శివార్చనలో గడిపింది. ఆ వృషాచల క్షేత్రంలో నివసిస్తున్న అజన్ముడైన శివుడిని సేవించడంలో ఆ దంపతులకు చాలా కాలం గడిచిపోయింది.

వ్యాఖ్య

 * నియమోపతాపైః: ఆమె శరీర కష్టాన్ని లెక్కచేయకుండా శివారాధనలో నిమగ్నమయిందని అర్థం.

 * వృషస్య క్షేత్రే: కాలడిలోని వృషాచల క్షేత్రము (శివాలయము) లోనే వారు ఈ తపస్సు నిర్వహించారు.

శ్లోకం 51

దేవః కృపాపరవశో ద్విజవేషధారీ

ప్రత్యక్షతాం శివగురుం గత ఆత్తనిద్రమ్ ||

ప్రోవాచ భోః కిమభివాంఛసి కిం తపస్తే

పుత్రార్థితేతి వచనం స జగౌ విప్రః || 51 ||

 

తాత్పర్యము:

వారి తపస్సుకు మెచ్చిన పరమశివుడు కృపతో ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుని వేషం ధరించాడు. నిద్రావస్థలో ఉన్న శివగురువుకు కలలో ప్రత్యక్షమై, "ఓ శివగురూ! నీకు ఏమి కావలెను? నీవు ఎందుకు ఇంత కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నావు?" అని అడిగాడు. దానికి ఆ బ్రాహ్మణుడైన శివగురువు "పుత్రుని కోసమే ఈ ప్రార్థన" అని సమాధానమిచ్చాడు.

వ్యాఖ్య

 * ద్విజవేషధారీ: శివుడు తన నిజరూపంలో కాకుండా ఒక సాధు బ్రాహ్మణుని రూపంలో పరీక్షించడానికి లేదా అనుగ్రహించడానికి వచ్చాడు.

 * పుత్రార్థితా: నిష్కామంగా తపస్సు చేసే శివగురువుకు కూడా ఏదో ఒక కోరిక ఉంటుందని గ్రహించి, శివుడు ఆయనే స్వయంగా అడిగి తెలుసుకున్నాడు.

ఈ విధంగా శివగురువుకు కలలో పరమశివుని దర్శనం లభించింది.

శ్లోకం 52

దేవో౽ప్యపృచ్ఛదథ తం ద్విజ విద్ధి సత్యం

సర్వజ్ఞమేకమపి సర్వగుణోపపన్నమ్ ||

పుత్రం దదానియథ బహూన్విపరీతాంస్తే

భూయా యుషస్తనుగుణానవదద్ద్విజేశః || 52 ||

 

తాత్పర్యము:

అప్పుడు ఆ దేవదేవుడు (బ్రాహ్మణ వేషధారియైన శివుడు) శివగురువును ఇలా అడిగాడు: "ఓ బ్రాహ్మణోత్తమా! నా మాట సత్యమని నమ్ము. నీకు అన్ని విద్యలు తెలిసినవాడు (సర్వజ్ఞుడు), సమస్త సద్గుణాలు కలవాడు అయిన ౽కే ఒక కుమారుడిని ఇవ్వనా? లేదా ఆయుష్మంతులైనప్పటికీ, అల్ప గుణాలు కలిగిన (అల్పజ్ఞులైన) అనేకమంది కుమారులను ఇవ్వనా? నీకు ఏది ఇష్టమో తెలుపుము". దానికి ఆ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడైన శివగురువు బదులిచ్చారు.

వ్యాఖ్య

 * సర్వజ్ఞమ్: ఈ పదప్రయోగం ద్వారా పుట్టబోయే కుమారుడు సాక్షాత్తు సర్వజ్ఞుడైన పరమశివుని అంశ అని ధ్వనిస్తోంది.

 * ప్రశ్న వైఖరి: శివుడు ఇక్కడ రెండు విరుద్ధమైన అంశాలను (జ్ఞానము vs సంఖ్య/ఆయుష్షు) శివగురువు ముందు ఉంచి ఆయన విజ్ఞతను పరీక్షించారు.

శ్లోకం 53

పుత్రో౽స్తు మే బహుగుణః ప్రథితానుభావః

సర్వజ్ఞతాపదమితీరిత ఆబభాషే ||

దద్యాముదీరితపదం తనయం తపో మా

పూర్ణో భవిష్యసి గృహం ద్విజ గచ్ఛ దారైః || 53 ||

 

తాత్పర్యము:

శివగురువు ఇలా అన్నాడు: "స్వామీ! నాకు సద్గుణశీలుడు, గొప్ప ప్రభావం కలవాడు మరియు సర్వజ్ఞుడైన ౽కే కుమారుడు చాలు". శివగురువు అభీష్టాన్ని విన్న శివుడు ఇలా అన్నాడు: "సరే! నీవు కోరినట్లుగానే సర్వజ్ఞుడైన కుమారుడిని ప్రసాదిస్తాను. ఇక తపస్సు చాలించు. నీ కోరిక నెరవేరబోతోంది, నీవు నీ భార్యతో కలిసి సంతోషంగా ఇంటికి వెళ్ళు".

వ్యాఖ్య

 * మృకణ్డుముని వృత్తాంతం: ఇక్కడ వ్యాఖ్యానంలో మార్కండేయుని కథను గుర్తు చేశారు. మృకణ్డు మహర్షి కూడా ఇలాగే అల్పాయుష్కుడైన జ్ఞానిని కోరుకున్నట్లే, శివగురువు కూడా గుణానికే ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు.

 * తపో మా: "ఇక తపస్సు చేయవలసిన అవసరం లేదు" అని చెప్పడం ద్వారా శివుడు ఆయనను అనుగ్రహించారని స్పష్టమవుతోంది.

శ్లోకం 54

ఆకర్ణయన్నితి బుబోధ స విప్రవర్య-

స్తం చాబ్రవీన్నిజకలత్రమనిందితాత్మా ||

స్వప్నం శశంస వనితామణిరస్య భార్యా

సత్యం భవిష్యతి తు నౌ తనయో మహాత్మా || 54 ||

 

తాత్పర్యము:

శివుని మాటలను విన్న శివగురువు నిద్ర నుండి మేల్కొన్నారు. తాను కన్న ఆ దివ్య స్వప్నాన్ని ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా తన భార్యకు వివరించారు. ఆ మాటలు విన్న పతివ్రతా శిరోమణి అయిన ఆర్యమ్మ కూడా తనకు కలిగిన అటువంటి స్వప్నాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ, "నిశ్చయముగా మనకు మహాత్ముడైన కుమారుడు కలుగుతాడు" అని విశ్వాసంతో పలికింది.

వ్యాఖ్య

 * సత్యం భవిష్యతి: స్వప్నంలో శివుడు కనిపించి వరం ఇచ్చాడంటే అది తప్పక నిజమవుతుందని ఆ దంపతులు దృఢంగా నమ్మారు.

 * నిజకలత్రం: ఈ దివ్యవార్తను మొదట తన ధర్మపత్నితో పంచుకోవడం ద్వారా వారిద్దరి ఏకాభిప్రాయాన్ని, భక్తిని కవి ఇక్కడ సూచించారు.

శ్లోకం 55

తౌ దంపతీ శివపరౌ నియతౌ స్మరంతౌ

స్వప్రేక్షితం గృహగతౌ బహుదక్షిణాభిః ||

సంతర్ప్య విప్రనికరం తదుదీరితాభి-

రాశీర్భిరాపతురనల్పముదం విశుద్ధౌ || 55 ||

 

తాత్పర్యము:

పరమశివుని పట్ల అత్యంత భక్తి కలిగిన ఆ దంపతులు (శివగురువు, ఆర్యమ్మ), కలలో తాము చూసిన విశేషాలను స్మరించుకుంటూ తిరిగి తమ ఇంటికి చేరుకున్నారు. తపస్సు వల్ల విశుద్ధమైన మనస్సు కలిగిన వారు, అనేకమంది బ్రాహ్మణులను పిలిచి వారికి బహుమతులు, దక్షిణలు ఇచ్చి సంతృప్తి పరిచారు. ఆ బ్రాహ్మణులు ఇచ్చిన దీవనల వల్ల వారు అమితమైన ఆనందాన్ని పొందారు.

వ్యాఖ్య

 * విప్రనికరం: బ్రాహ్మణ సమూహము అని అర్థం.

 * విశుద్ధౌ: తపస్సు ద్వారా వారి పాపాలు నశించి, మనస్సు నిర్మలమైనదని వ్యాఖ్యానం వివరిస్తోంది.

శ్లోకం 56

తస్మిన్దినే శివగురోరుపభుజ్యమాణే

భక్తే ప్రవిష్టమభవత్కిల శైవతేజః ||

ముక్తాన్నవిప్రవచనాదుపముక్తశేషం

సో౽భుఙ్క్త సా౽పి నిజభర్తృపదాబ్జభృఙ్గీ || 56 ||

 

తాత్పర్యము:

ఆ శుభదినమున శివగురువు భుజిస్తున్న అన్నమునందు సాక్షాత్తు 'శైవతేజస్సు' (పరమశివుని అంశ) ప్రవేశించింది. భోజనం ముగించిన బ్రాహ్మణుల అనుమతితో, మిగిలిన ఆ పవిత్రమైన అన్నాన్ని (శివతేజస్సుతో కూడిన అన్నాన్ని) శివగురువు భుజించాడు. తన భర్త పాదపద్మాలను సేవించే తుమ్మెద వంటిదైన ఆర్యమ్మ కూడా ఆ అన్నమును స్వీకరించింది.

వ్యాఖ్య

 * శైవతేజః: పరమశివుడు అన్నము ద్వారా శివగురువులోకి, ఆయన ద్వారా ఆర్యమ్మ గర్భంలోకి ప్రవేశించాడని ఇక్కడ ధ్వని.

 * నిజభర్తృపదాబ్జభృఙ్గీ: ఆర్యమ్మ పతివ్రతా శిరోమణి అని, భర్త పట్ల ఆమెకున్న అనన్య భక్తిని ఈ పోలిక సూచిస్తోంది.

శ్లోకం 57

గర్భం దధార శివగర్భమసౌ మృగాక్షీ

గర్భో౽ప్యవర్ధత శనైరవచచ్ఛరీరమ్ ||

తేజోతిరేకవినివారితదృష్టిపాత-

విశ్వం రవేర్దివసమధ్య ఇవోగ్రతేజః || 57 ||

 

తాత్పర్యము:

జింక కన్నుల వంటి కన్నులు కలిగిన ఆర్యమ్మ, సాక్షాత్తు శివుడిని తన గర్భంలో ధరించింది. ఆమె గర్భం మెల్లమెల్లగా పెరుగుతూ, శరీరంలో మార్పులు రాసాగాయి. మధ్యాహ్న కాలపు సూర్యుని ప్రచండ తేజస్సును ఎవరూ నేరుగా చూడలేనట్లే, ఆమె గర్భంలోని శివతేజస్సు అధికమవ్వడం వల్ల ఇతరులు ఆమెను నేరుగా చూడలేనంతటి దివ్యకాంతితో ఆమె ప్రకాశించింది.

వ్యాఖ్య

 * శివగర్భమ్: ఆమె ధరించిన గర్భము సామాన్యమైనది కాదు, అది సాక్షాత్తు శివుడే అని వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేస్తోంది.

 * తేజోతిరేక: ఆమెలోని దివ్యతేజస్సు ఇతరుల దృష్టిని సైతం నిలువరించగలిగేంత శక్తివంతంగా ఉంది.

శ్లోకం 58

గర్భాలసా భగవతీ గతిమాంద్యమీష-

దాపేతి నాద్భుతమిదం ధరతే శివం యా ||

యో విష్టపాని బిభృతే హి చతుర్దశాపి

యస్యాపి మూర్తయ ఇమా వసుధాజలాద్యాః || 58 ||

 

తాత్పర్యము:

గర్భము వల్ల కలిగిన భారముతో ఆర్యమ్మ నడకలో కొంత మందకొడితనం (గతిమాంద్యము) కలిగింది. పదునాలుగు లోకాలను భరించేవాడు, పంచభూతాల రూపంలో విశ్వమంతా నిండి ఉన్నవాడైన పరమశివుడిని తన గర్భంలో ధరించిన ఆ తల్లికి నడక భారమవ్వడం ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమీ కాదు.

వ్యాఖ్య

 * చతుర్దశ విష్టపాని: పాతాళము నుండి సత్యలోకము వరకు ఉన్న పదునాలుగు లోకాలను మోసే శివుడే ఆమె గర్భంలో ఉన్నాడని కవి వర్ణన.

 * వసుధాజలాద్యాః: భూమి, నీరు మొదలైన అష్టమూర్తుల స్వరూపుడైన శివుని బరువును ఆమె మోస్తోంది.

జగద్గురువుల అవతారానికి ముందు ఆర్యమ్మ ధరించిన ఈ దివ్య గర్భము సర్వలోకాలకు మంగళప్రదమైనది.

 

 

 

 

 

 

శ్లోకం 59

సంవ్యాప్తవానపి శరీరమశేషమేవ నోపాస్తిమావిరసకావకృతాత్ర కాంచిత్ ౹౹

యత్పూర్వమేవ మహసా దురతి క్రమేణ వ్యాప్తం శరీరమదసీయమముష్య హేతోః ౹౹ 59 ౹౹

---

తాత్పర్యము:

ఆ శివుడు (శంకరాచార్యుల రూపంలో) శరీరమంతా పూర్తిగా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, ఈ శరీరంలో ఎటువంటి ప్రత్యేకమైన బాహ్య వికారాలను లేదా అదనపు మార్పులను ప్రకటించలేదు. ఎందుకంటే, అతిక్రమించరాని తేజస్సుతో కూడిన సతీదేవి యొక్క ఈ శరీరం ముందే వ్యాపించి ఉండటమే దీనికి కారణం.

వ్యాఖ్య:

శివుడు సర్వవ్యాపి అయినప్పటికీ, శంకరునిగా అవతరించినప్పుడు ఆ శరీరంలో కొత్తగా ఎటువంటి భౌతిక మార్పులను చూపలేదు. సతీదేవికి సంబంధించిన ఆ శరీరం అప్పటికే గొప్ప తేజస్సుతో నిండి ఉండటం వల్ల, శివుని ప్రవేశం ప్రత్యేకంగా బయటకు కనిపించలేదని భావం. ఇక్కడ 'నిమిత్తపర్యాయప్రయోగే సర్వాసాం ప్రాయదర్శనమ్' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం షష్ఠీ విభక్తి ప్రయోగింపబడింది.

శ్లోకం 60

రమ్యాణి గంధకుసుమాన్యపి గధిమస్యై నా౽౽ధాతుమైశత భరాత్కిము భూషణాని ౹౹

యద్యద్గురుత్వపద‌మస్తి పదార్థజాతం తత్తద్విధారణవిధవలసా బభూవ ౹౹ 60 ౹౹

---

తాత్పర్యము:

మనోజ్ఞమైన సుగంధ పుష్పాలు కూడా ఆ సతీదేవికి సంతోషాన్ని కలిగించలేకపోయాయి. ఆ పూలనే మోయలేని భారంగా భావిస్తున్నప్పుడు, ఇక ఆభరణాల గురించి చెప్పేదేముంది? బరువుగా ఉన్న ఏ వస్తువునైనా ధరించడంలో లేదా పట్టుకోవడంలో ఆమె ఉత్సాహం చూపలేదు (అలసత్వం వహించింది).

వ్యాఖ్య:

దమనక మంజరి వంటి పుష్పాలకు సుగంధం ఉన్నా సౌందర్యం తక్కువ, దానిమ్మ పూలకు సౌందర్యం ఉన్నా సుగంధం ఉండదు. కానీ ఇక్కడ 'రమ్యాణి గంధకుసుమాని' అని చెప్పడం ద్వారా సౌందర్యం, సుగంధం రెండూ ఉన్న శ్రేష్ఠమైన పుష్పాలను ప్రస్తావించారు. అటువంటి అత్యంత తేలికైన పూలనే ఆమె భారంగా భావించిందంటే, ఆమె స్థితి ఎంత సుకుమారంగా మారిందో అర్థం చేసుకోవచ్చు. బరువైన ఏ పదార్థాన్నైనా ధరించడానికి ఆమె విముఖత చూపింది.

---

 

శ్లోకం 61

తాం దౌహృదం భృశమబాధత దుఃశరారిః ప్రాయః పరం కిల న ముఞ్చతి ముఞ్చతే౽పి ౹౹

ఆనీతదుర్లభమపోహతి యాచతే౽న్యత్తచ్చాప్యపోహ్య పునరత్తి సా౽న్యవస్తు ౹౹ 61 ౹౹

---

తాత్పర్యము:

ఆ గర్భవతికి కలిగే కోరికలు (దౌహృదం) ఒక దుష్టమైన 'శరారి' అనే పక్షిలాగా ఆమెను మిక్కిలి బాధించాయి. ఆ పక్షి తన వేటను పట్టుకుని, వదిలిపెట్టి, మళ్ళీ పట్టుకున్నట్లుగా - ఆమె ఒక వస్తువును కోరుకోవడం, అది లభించగానే దాన్ని వద్దని తిరస్కరించడం, మళ్ళీ వేరొక వస్తువును కావాలని అడగడం చేసేది. తెచ్చిన వస్తువును వదిలేసి, మళ్ళీ కొత్తదాన్ని కోరుకుంటూ ఆమె ఇబ్బంది పడింది.

వ్యాఖ్య:

'దౌహృదం' అంటే గర్భిణీ స్త్రీకి కలిగే ప్రత్యేకమైన కోరికలు. ఇక్కడ ఆమె మనస్థితిని 'శరారి' (ఆడి అనే పక్షి) తో పోల్చారు. క్రూరమైన ఆ పక్షి తన ఆహారాన్ని పట్టుకుని కూడా పూర్తిగా వదలకుండా వేధిస్తున్నట్లుగా, ఈమె కోరికలు కూడా స్థిరంగా ఉండక ఆమెను వేధించాయి. కష్టపడి తెచ్చిన అరుదైన వస్తువులను కూడా ఆమె వద్దు అనుకుంటూ, నిరంతరం కొత్త వస్తువుల మీద మనసు పడేది. గర్భధారణ సమయంలో మనస్సులో కలిగే సహజమైన మార్పులను కవి ఇక్కడ వివరించారు.

శ్లోకం 62

తాం బంధుతా౽౽గమదుపశ్రుతదోహదాతి-రాదాయ దుర్లభమనఘమపూర్వవస్తు ౹౹

ఆస్వాద్య బంధుజనదత్తమసౌ జహర్ష హా హంత గర్భధరణం ఖలు దుఃఖహేతుః ౹౹ 62 ౹౹

---

తాత్పర్యము: ఆమెకు (ఆర్యంబకు) కలిగిన గర్భధారణ సంబంధిత కోరికల వల్ల కలిగే ఇబ్బందులను గురించి విన్న బంధువులందరూ, అత్యంత అరుదైనవి, దోషరహితమైనవి మరియు అపూర్వమైనవి అయిన వస్తువులను తీసుకుని ఆమె వద్దకు వచ్చారు. బంధువులు తెచ్చిన ఆ వస్తువులను స్వీకరించి, రుచి చూసి ఆమె సంతోషించింది. ఆహా! గర్భం ధరించడం అనేది నిశ్చయంగా అనేక కష్టాలకు కారణం కదా!

వ్యాఖ్య: గర్భిణీ స్త్రీకి కలిగే వింత కోరికలను (దౌహృదము) తెలుసుకున్న బంధువులు, ఆమెను సంతోషపెట్టడం కోసం లోకంలో దొరకని అపురూపమైన వస్తువులను కానుకలుగా తెచ్చారు. ఆమె వాటిని చూసి ఆనందించినప్పటికీ, ఆ స్థితిలో కలిగే శారీరక, మానసిక మార్పులు మరియు ఇబ్బందులను బట్టి "గర్భధరణం దుఃఖహేతువు" అని ఇక్కడ పేర్కొనబడింది. బంధువుల రాక మరియు వారు చూపిన ప్రేమ ఆమెకు కొంత ఉపశమనాన్ని కలిగించాయి.

శ్లోకం 63

మానుష్యధర్మమనుసృత్య మయేదముక్తం కా౽పి వ్యథా శివమహోభరణే న వధ్వాః ౹౹

 సర్వవ్యథావ్యతికరమ్ పరిహర్తుకామా దేవం భజంత ఇతి తత్త్వవిదాం ప్రవాదః ౹౹ 63 ౹౹

---

తాత్పర్యము: "హా హంత" (అయ్యో పాపం) అని నేను పైన చెప్పిన మాటలు కేవలం మానవ స్వభావాన్ని అనుసరించి చెప్పినవి మాత్రమే. సాక్షాత్తు శివతేజస్సును గర్భంలో ధరించిన ఆ సాధ్వికి (ఆర్యంబకు) ఎటువంటి బాధా లేదు. ఎందుకంటే, సమస్త దుఃఖాలను పోగొట్టుకోవడానికే ప్రజలు దైవాన్ని భజిస్తారని తత్త్వవేత్తల నిర్ణయం కదా!

వ్యాఖ్య:

• "అయ్యో" అనే ఈ మాటను నేను లోకంలోని మానవ ధర్మాన్ని అనుసరించి చెప్పానని కవి మాట.
• ఎందుకంటే, శివతేజస్సును ధరించిన ఆ వధువుకు (శివగురువు భార్యకు) ఎటువంటి పీడ లేదా వ్యధ లేదు.
• అది ఎలా సాధ్యం అంటే - సమస్త పీడల సంబంధాన్ని పోగొట్టుకోవాలని కోరుకునే వారు దేవుడిని భజిస్తారని తత్త్వవేత్తల ప్రసిద్ధమైన వాదం.
• ఎవరి భజన చేయడం వల్ల భక్తుల సకల బాధలు నశిస్తాయని శాస్త్రం చెబుతోందో, ఆ సాక్షాత్తు శంకరుడే అంశరూపంలో ఎవరి ఉదరంలో ఉన్నాడో, ఆమెకు ఈ దౌహృద (గర్భ సంబంధిత) పీడలు ఎలా సంభవిస్తాయి?
• కాబట్టి, కవి పైన చెప్పినవన్నీ కేవలం మనుష్య జాతి స్వభావాన్ని అనుసరించి వర్ణించినవే.
• వాస్తవానికి ఆమెకు ఎటువంటి బాధా కలగలేదు అనేది ఇక్కడ కవి ఉద్దేశ్యం.

 

శ్లోకం 64

ఉక్ష్ణా నిసర్గధవలేన మహీయసా సా స్వాత్మానమైక్షత సమూఢసుపాత్తనిద్రా ౹౹

సంగీయమానమపి గీతవిశారదాఢ్యైర్విద్యాధరప్రభృతిభిర్వినయోపయాతైః ౹౹ 64 ౹౹

తాత్పర్యము:

నిద్రలో ఉన్న ఆ సాధ్వి (ఆర్యంబ), స్వభావసిద్ధమైన తెల్లని రంగుతో ఉన్న ఒక గొప్ప వృషభము తనను మోస్తున్నట్లుగా, గీత కోవిదులైన విద్యాధరులు మొదలైనవారు వినయంతో సమీపించి తనను కీర్తిస్తున్నట్లుగా కలగన్నది.

వ్యాఖ్య:

• స్వభావసిద్ధంగా తెల్లగా ఉన్న అతిశయమైన పెద్ద వృషభము తనను చక్కగా మోస్తున్నట్లుగా ఆమె చూసింది.
• అలాగే గీత శాస్త్రంలో ఆరితేరిన గంధర్వాదులతో కూడిన విద్యాధరులు మొదలైనవారు వినయంతో తన సమీపానికి వచ్చి గానం చేస్తుండగా ఆమె నిద్రలో చూసింది.
• 'నిసర్గధవలేన' అంటే స్వభావసిద్ధమైన తెలుపు అని అర్థం. దీనివల్ల అది కృత్రిమమైన తెలుపు కాదని తెలుస్తోంది.

---

శ్లోకం 65

ఆకర్ణయజ్జయ జయేతి వరం దధానా రక్షేతి శబ్దమవలోకయ మా దృశేతి ౹౹

ఆకర్ణ్య నోత్థితవతీ పునరుక్తశబ్దం సా విస్మితా కిల గృణోతి నిరీక్షమాణా ౹౹ 65 ౹౹

తాత్పర్యము:

"జయ జయ", "రక్షించు", "నన్ను కృపాదృష్టితో చూడు" అని పలుకుతూ వరం కోరుతున్న శబ్దాలను ఆమె విన్నది. ఆ శబ్దాలు విని విస్మయంతో లేచి చుట్టూ చూసింది, కానీ ఆ శబ్దాలు మరలా వినిపించలేదు.

వ్యాఖ్య:

• "జయ జయ", "రక్షించు", "నన్ను కృపాదృష్టితో చూడు" అని పలుకుతూ వరాలను కోరుతున్న శబ్దాలను ఆమె విన్నది.
• ఆ శబ్దాలు విని ఆశ్చర్యంతో నిద్రలేచి ఇటు అటు చూసింది, కానీ ఆ శబ్దాలు మరలా వినిపించలేదు.

---

శ్లోకం 66

నర్మౌక్తికృత్యామపి ఖిద్యమానా కిఞ్చాపి చఞ్చత్తరమఞ్చరోహే ౹౹

జిత్వా ముదా౽న్యాన్ అతిహృద్యవిద్యాసింహాసనే౽సౌ స్థితిమీక్షతే స్మ ౹౹ 66 ౹౹

తాత్పర్యము:

ఆమె పరిహాసపు మాటలకు బాధపడేది, ఊగుతున్న మంచం ఎక్కడానికి కూడా శ్రమపడేది. కానీ మనసులో మాత్రం ఇతరులను జయించి, అత్యంత మనోహరమైన విద్యా సింహాసనంపై (సరస్వతీ పీఠం) తాను కూర్చున్నట్లుగా చూసుకునేది.

వ్యాఖ్య:

• మిక్కిలిగా ఊగుతున్న మంచం ఎక్కడానికి కూడా శ్రమపడుతున్నప్పటికీ, పరిహాసపు మాటలకు కూడా ఖేదం పొందుతున్నప్పటికీ, ఆమె ఇతరులను జయించి అతి మనోహరమైన సరస్వతీ దేవి విద్యా సింహాసనంపై తాను ఉన్నట్లుగా చూసుకునేది.
• ఇక్కడ 'అన్యాన్' అంటే మీమాంసకులు మొదలైన సమస్త వాదులను అని అర్థం.
• 'ముదా' అంటే సంతోషంతో అని అర్థం, అంటే శ్రమ లేకుండానే అని భావం.
• దీనివల్ల భవిష్యత్తులో భగవత్పాదులు (శంకరాచార్యులు) భాష్యకారులై అద్వైత విరోధులను కేవలం లీలగా భంజించబోతున్నారని సూచించబడుతోంది.

---

శ్లోకం 67

సమానతా సాత్వికవృత్తిభాజాం విరాగతా వైషయికప్రవృత్తౌ ౹౹

తస్యాః స్ట్రియా గర్భగపుత్రచిత్రచరిత్రశంసిన్యజనిష్ట చేష్ట ౹౹ 67 ౹౹

తాత్పర్యము:

సాత్విక గుణం కలవారి పట్ల సమానత్వము, ఇంద్రియ విషయాల పట్ల వైరాగ్యము - ఆ స్త్రీకి కలిగిన ఇటువంటి ప్రవర్తన, ఆమె గర్భంలో ఉన్న పుత్రుని యొక్క అద్భుతమైన చరిత్రను ముందుగానే సూచిస్తున్నట్లుగా ఉంది.

వ్యాఖ్య:

• సాత్విక వృత్తి కలవారైన సత్పురుషుల పట్ల సమానత్వం, ప్రాపంచిక విషయాల పట్ల వైరాగ్యం - ఆ స్త్రీకి కలిగిన ఇటువంటి చేష్టలు ఆమె గర్భంలో ఉన్న కుమారుని యొక్క ఆశ్చర్యకరమైన చరిత్రను తెలియజేస్తున్నాయి.
• 'సాత్విక' అంటే సత్వగుణం ప్రధానంగా ఉండి అనసూయ మొదలైన సద్గుణాలు కలిగిన రమణుల పట్ల అని అర్థం.

శ్లోకం 68

తద్రోమవలీ రురుచే కుచాయా-వృణ్వత్యమాధున్యురుశైవలాళిః ౹౹

యత్నాచ్ఛిశోరస్య కృతే ప్రశస్తో న్యస్తో విధాత్రేవ నవీనవేణుః ౹౹ 68 ౹౹

తాత్పర్యము:

ఆమె కుచములనే పర్వతాలను ఆవరించి ఉన్న రోమరాజి (నూగారు), నదిలో దట్టంగా ఉన్న పాచి (శైవాలము) వలె ప్రకాశించింది. పుట్టబోయే ఈ శిశువు కోసమే బ్రహ్మదేవుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా ఒక ఉత్తమమైన కొత్త వేణువును (వంశదండమును) అక్కడ ఉంచాడా అన్నట్లుగా అది ఒప్పారుతోంది.

వ్యాఖ్య:

• కుచములనే కొండలను ఆవరించి ఉన్న ఆ రోమరాజి యొక్క కాంతి, నదిలోని గొప్ప శైవాల పంక్తి (పాచి) వలె ప్రకాశించింది.
• ఈ శిశువు కోసం బ్రహ్మదేవుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా ఉంచిన శ్రేష్ఠమైన వేణువు (వంశదండము) వలె అది ఉందని ఉత్ప్రేక్షించబడింది.
• ఈ శిశువుకు (శంకరునికి) భవిష్యత్తులో అవసరమయ్యే పారమహంస్య దీక్షకు (సన్యాసానికి) ఉపయోగపడేలా, శాస్త్రసమ్మతమైన సూక్ష్మత్వాది ధర్మాలు కలిగిన దండం వలె అది ఉంది.
• దీని ద్వారా ఈ శిశువు 'గర్భసన్యాసి' అని ధ్వనిస్తోంది.

---

శ్లోకం 69

పయోధరద్వంద్వమిషాదముష్యాః పయః పిబత్యర్థవిధానయోగ్యౌ ౹౹

కుమ్భౌ నవీనామృతపూరితౌ ద్వా-వమ్భోజయోనిః కలయాంబభూవ ౹౹ 69 ౹౹

తాత్పర్యము:

ఆమె కుచద్వయం అనే నెపంతో, పాలు త్రాగడానికి వీలుగా నవీనమైన అమృతంతో నింపబడిన రెండు కుంభాలను బ్రహ్మదేవుడు సృష్టించాడా అన్నట్లుగా అవి ఉన్నాయి.

వ్యాఖ్య:

• కుచద్వయం అనే మిషతో (నెపంతో) పాలు త్రాగడానికి వీలుగా, నవీనమైన అమృతంతో నిండిన రెండు కుంభాలను బ్రహ్మదేవుడు నిర్మించాడు.
• 'నవీన' అంటే - దేవతలంతా కలిసి క్షీరసాగరాన్ని మధించినప్పుడు వచ్చినది పాత అమృతం; కానీ ఇది సమస్త వేదాంతాలను మధించి తీసిన అభినవమైన అమృతం.
• అమరకోశం ప్రకారం ముక్తికే అమృతమని పేరు. జీవన్ముక్తి, సద్యోముక్తి అనే రెండు విధాల శ్రేయస్సు (అమృతం) తో నిండిన కుంభాల వంటివని అర్థం. దీనివల్ల ఆ కుచాలకు అలౌకికత్వం సూచించబడింది.

---

శ్లోకం 70

ద్వైతప్రవాదం కుచకుమ్భమధ్యే మధ్యే పునర్మాధ్యమికం మతం చ ౹౹ సుభ్రూమణేర్గర్భగ ఏవ సో౽ర్భో ద్రాగ్గర్హయామాస మహాత్మగర్హ్యమ్ ౹౹ 70 ౹౹

---

తాత్పర్యము: ఆ సుందరీమణి కుచ కుంభాల మధ్య 'ద్వైత' వాదాన్ని, వాటి మధ్యలో ఉండే ఖాళీ ప్రదేశం (శూన్యం) లో 'మాధ్యమిక' (శూన్య) వాదాన్ని - మహాత్ములచే నిందింపబడే ఈ రెండింటిని ఆ గర్భస్థ శిశువు ముందే నిరసించాడు.

వ్యాఖ్య:

• అందమైన కనుబొమ్మలు కలిగి, ముల్లోక సుందరీమణులలో రత్నం వలె శ్రేష్ఠురాలైన ఆ తల్లికి ఈశ్వర మాతృత్వ యోగ్యత ఈ లక్షణాల వల్ల ధ్వనిస్తోంది.
• గర్భంలో ఉన్నప్పుడే ఈ శిశువు ఇలా చేశాడంటే, ఇక అవతరించిన తర్వాత ఏమి చేయబోతున్నాడో ఎవరికి తెలుసు? దీనివల్ల ఆయన అచింత్యమైన ఐశ్వర్యం (మహిమ) సూచించబడుతోంది.
• తార్కికులు మొదలైనవారు చెప్పే సకల భేదవాదమును (ద్వైతమును) ఆయన నిరసించాడు. స్తనద్వయం ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయి మిక్కిలి పుష్టిగా ఉండటం వల్ల ఆ 'భేదం' లేదా 'రెండవది' అనే ప్రసక్తే లేకుండా చేయబడింది.
• ఇక్కడ 'చ' కారం నిశ్చయార్థంలో వాడబడింది.
• ఆమె నడుము (మధ్య భాగం) సాటిలేని విధంగా అత్యంత కృశించి ఉండటం వల్ల, అక్కడ ఏమీ లేని 'శూన్యత్వాన్ని' లేదా నాస్తిక సిద్ధాంతమైన 'మాధ్యమిక' మతాన్ని కూడా ఆయన తిరస్కరించాడు.
• దేశ కాల వస్తువుల పరిమితి లేని బ్రహ్మాత్మైక్య రూపమైన అద్వైతంలో స్థిరపడిన బుద్ధి గల వ్యాసాది మహాత్ములచే నిందింపదగినవి ఈ ద్వైత, శూన్య వాదాలు.
• కుచద్వయానికి పీనత్వాన్ని (పెద్దవిగా ఉండటం), ఉదరానికి కృశత్వాన్ని (సన్నగా ఉండటం) కలిగించడం ద్వారా ఆ గర్భస్థ శిశువు ఆ రెండు మతాలను తిరస్కరించాడు.

శ్లోకం 71

లగ్నే శుభే శుభయుతే సుషువే కుమారం శ్రీపార్వతీవ సుఖినీ శుభవీక్షితే చ ౹౹

జాయా సతీ శివగురోర్నిజతుంగసంస్థే సూర్యే కుజే రవిసుతే చ గురౌ చ కేన్ద్రే ౹౹ 71 ౹౹

---

తాత్పర్యము:

సూర్యుడు, కుజుడు, శని తమ తమ ఉచ్చ స్థానాలలో ఉన్నప్పుడు, గురువు కేంద్ర స్థానంలో ఉన్నప్పుడు, శుభ గ్రహముతో కూడినది మరియు శుభ గ్రహముచే చూడబడేది అయిన శుభ లగ్నంలో శివగురువు భార్య అయిన ఆర్యంబ కుమారుడిని ప్రసవించింది. పార్వతీదేవి కుమారస్వామిని ప్రసవించినట్లుగా, ఆమె ఇతర స్త్రీల వలె ప్రసవ వేదన అనుభవించకుండా అత్యంత సుఖంగా ఈ బిడ్డను కన్నది.

వ్యాఖ్య (సంస్కృత వ్యాఖ్యాన అనువాదం):

• శుభ గ్రహము అధిపతిగా ఉన్న పుణ్య లగ్నంలో, శుభ గ్రహముతో కూడి, శుభ గ్రహముచే చూడబడుతున్న సమయాన ఆమె కుమారుడిని కన్నది.
• సూర్యుడు మొదలైన గ్రహాలు తమ ఉచ్చ స్థానాలలో ఉన్నాయి.
• గ్రహాల ఉచ్చ స్థానాల క్రమం ఈ విధంగా చెప్పబడింది: మేషము, వృషభము, మకరము, కన్య, కర్కాటకము, మీనము మరియు తులా రాశులు వరుసగా సూర్యుడు మొదలైన గ్రహాలకు ఉచ్చ స్థానాలు.
• 'అజ' అంటే మేషము, 'మృగ' అంటే మకరము, 'అంగన' అంటే కన్య, 'కులీర' అంటే కర్కాటకము, 'ఝష' అంటే మీనము, 'వణిక్' అంటే తులా రాశి.

శ్లోకం 72

దృష్ట్వా సుతం శివగురుః శివవారిరాశౌ మగ్నో౽పి శక్తిమనుసృత్య జలే న్యమాంక్షీత్ ౹౹

వ్యశ్రాణయద్బహు ధనం వసుధాశ్చ గాశ్చ జన్మోక్తకర్మవిధయే ద్విజపుంగవేభ్యః ౹౹ 72 ౹౹

తాత్పర్యము:

తన కుమారుడిని చూసిన శివగురువు ఆనందమనే సముద్రంలో మునిగిపోయినప్పటికీ, శాస్త్రోక్తంగా తన శక్తి కొద్దీ నీటిలో స్నానమాచరించాడు. అనంతరం పుత్రుని జాతకర్మ విధులను నిర్వహించడం కోసం బ్రాహ్మణోత్తములకు, శాస్త్రవేత్తలకు భూములను, గోవులను మరియు అపారమైన ధనాన్ని దానము చేశాడు.

వ్యాఖ్య:

• కుమారుడిని చూసి శివగురువు సుఖమనే సముద్రంలో మునిగిపోయినా, తన సామర్థ్యం కొద్దీ జలంలో నిమజ్జనం (స్నానం) చేశాడు.
• ఆ తర్వాత పుత్రుని జన్మసమయంలో చేయవలసిన కర్మల విధివిధానం కోసం శాస్త్రవేత్తలు, పాత్రులైన బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులకు సమృద్ధిగా ధనం, భూములు, గోవులను దానం చేశాడు.

---

శ్లోకం 73

తస్మిన్దినే మృగకరీంద్రతరక్షుసింహ-సర్పాఖుముఖ్యబహుజన్తుగణా ద్విషంతః ౹౹

వైరం విహాయ సహ చేరురతీవ హృష్టాః కండూమపాకృషత సాధుతయా నిసృష్టాః ౹౹ 73 ౹౹

తాత్పర్యము:

ఆ శుభదినాన జింకలు, ఏనుగులు, పులులు, సింహాలు, పాములు, ఎలుకలు మొదలైన సహజ శత్రుత్వమున్న జంతువులన్నీ వైరాన్ని వీడి అత్యంత సంతోషంతో కలిసి తిరిగాయి. అవి ఒకదానికొకటి ఒంటిని రాసుకుంటూ, తమ దురదను పోగొట్టుకుంటూ స్నేహంగా మెలిగాయి.

వ్యాఖ్య:

• పులి, జింక మొదలైన పరస్పర వైరం గల జంతువులన్నీ ఆ రోజున వైరాన్ని వదిలిపెట్టి ఎంతో సంతోషంతో కలిసి తిరిగాయి. అంతేకాక ఒకదానికొకటి రాసుకుంటూ చక్కగా దురదను పోగొట్టుకున్నాయి.
• అమరకోశం ప్రకారం పులికి, జింకకు; ఏనుగుకు, సింహానికి; పాముకు, ఎలుకకు ఉన్న సహజమైన వైరం ఆ రోజున పటాపంచలైందని ఇక్కడ భావం.

---

శ్లోకం 74

వృక్షా లతాః కుసుమరాశిఫలాన్యముఞ్చన్ నద్యః ప్రసన్నసలిలా నిఖిలాస్తథైవ ౹౹

జాతా ముహుర్జలధరో౽పి నిజం వికారం భూభృద్గణాదపి జలం సహసోత్పపాత ౹౹ 74 ౹౹

తాత్పర్యము:

ఆ సమయంలో వృక్షాలు, తీగలు పుష్పరాశులను, ఫలాలను సమృద్ధిగా ఇచ్చాయి. సమస్త నదులు స్వచ్ఛమైన జలముతో ప్రకాశించాయి. మేఘాలు మాటిమాటికీ వర్షించాయి మరియు పర్వత సమూహాల నుండి కూడా జలపాతాలు అకస్మాత్తుగా ఉబికి వచ్చాయి.

వ్యాఖ్య:

• ఆ రోజున వృక్షాలు, లతలు పుష్పరాశులను, పండ్లను కురిపించాయి. అలాగే నదులన్నీ నిర్మలమైన జలము కలవిగా మారాయి.
• మేఘాలు కూడా మాటిమాటికీ వర్షాన్ని కురిపించాయి. పర్వత సమూహాల నుండి కూడా నీరు అకస్మాత్తుగా ప్రవహించింది.

---

శ్లోకం 75

అద్వైతవాదివిపరీతమతావలమ్బి హస్తాగ్రవర్తివరపుస్తకమప్యకస్మాత్ ౹౹

ఉచ్చైః పపాత జహసుః శ్రుతిమస్తకాని శ్రీవ్యాసచిత్తకమలం వికచీ బభూవ ౹౹ 75 ౹౹

తాత్పర్యము:

అద్వైత వాదానికి వ్యతిరేకమైన మతాలను అనుసరించేవారి చేతుల్లో ఉన్న పుస్తకాలు అకస్మాత్తుగా కిందపడిపోయాయి. ఉపనిషత్తులు (వేదాంత శిఖరాలు) సంతోషంతో నవ్వాయి. శ్రీ వ్యాసమహర్షి చిత్తమనే పద్మం వికసించింది.

వ్యాఖ్య:

• అద్వైత వాదానికి విరుద్ధమైన మతాలను అవలంబించే స్వభావం కలవారి చేతుల్లో ఉన్న గొప్ప పుస్తకాలు (సూత్ర గ్రంథాలు) అకస్మాత్తుగా కింద పడిపోయాయి.
• 'శ్రుతిమస్తకాని' అంటే ఉపనిషత్ భాగాలు అని అర్థం. అవి తమ కట్టుబాట్లు (వేష్టనములు) విడివడి సంతోషంతో వికసించాయి.
• శ్రీవ్యాస మహర్షి హృదయం నుండి ఉద్భవించిన బ్రహ్మసూత్రాలనే పద్మం వికసించింది. భగవంతుడైన వ్యాసమహర్షి అంతఃకరణం అత్యంత ప్రసన్నంగా మారిందని వేరే చెప్పనక్కర్లేదు. ఇక్కడ శ్రుతిమస్తకాలు అంటే వాటికి అధిష్టాన దేవతలు అని కూడా అర్థం చెప్పుకోవచ్చు.

 

• ఈ విధంగా సూర్యుడు మేషరాశిలో, కుజుడు (భౌముడు) మకరరాశిలో, శని (రవిసుతుడు) తులా రాశిలో ఉండగా, గురువు కేంద్ర స్థానంలో (చతుర్థాది స్థానాలలో ఒకటి) ఉన్నాడు.
• ఇక్కడ వాడబడిన 'చ' కారాలు చెప్పబడిన మరియు చెప్పబడని ఇతర శుభ యోగాల సముదాయాన్ని సూచిస్తున్నాయి.
• శివగురువు భార్య అయిన ఆ సాధ్వి, ఇతర సామాన్య స్త్రీల వలె పీడించబడకుండా, పార్వతీదేవి కుమారస్వామిని కన్నట్లుగా అత్యంత సుఖంగా శిశువును ప్రసవించింది.
• దీని ద్వారా సదాశివుడే మాయతో గర్భ ప్రవేశాదులను ప్రదర్శిస్తూ, శంకరాచార్యుల రూపంలో ఆవిర్భవించాడని చూపబడింది.
• ఈ శ్లోకం వసంతతిలక ఛందస్సులో ఉంది.

 

శ్లోకం 76

సర్వాభిరాశాభిరలం ప్రసేదే వాతైరభావ్యద్భుతదివ్యగంధైః ౹ ప్రజజ్వలే౽పి జ్వలనైస్తదానీం ప్రదక్షిణీభూతవిచిత్రకీలైః ౹౹ 76 ౹౹

తాత్పర్యము: ఆ సమయంలో అన్ని దిక్కులు మిక్కిలి ప్రసన్నంగా (నిర్మలంగా) మారాయి. అద్భుతమైన దివ్య పరిమళంతో కూడిన గాలులు వీచాయి. యజ్ఞయాగాదులలోని అగ్నులు కూడా ప్రదక్షిణాకారంగా తిరుగుతున్న విచిత్రమైన జ్వాలలతో చక్కగా ప్రజ్వరిల్లాయి.

వ్యాఖ్య:

• ఆ సమయంలో సర్వ దిక్కులు అత్యంత ప్రసన్నతను పొందాయి.
• అద్భుతమైన దివ్య గంధము కలిగిన వాయువులు వీచాయి.
• ప్రదక్షిణాకారంగా ఉన్న విచిత్రమైన జ్వాలలు కలిగిన అగ్నిహోత్రాదులు కూడా అప్పుడు చక్కగా ప్రజ్వరిల్లాయి.

---

శ్లోకం 77

సుమనోహరగంధినీ సతాం సుమనోవద్విమలా శివంకరీ ౹ సుమనోనికరప్రచోదితా సుమనోవృష్టిరభూత్తదా౽ద్భుతమ్ ౹౹ 77 ౹౹

తాత్పర్యము: సత్పురుషుల మనస్సు వలె నిర్మలమైనది, సుమనోహరమైన పరిమళం కలిగినది, శుభకరమైనది అయిన పుష్పవృష్టి దేవతల సమూహము చేత ప్రేరేపించబడి అద్భుతముగా కురిసింది.

వ్యాఖ్య:

• ఆ సమయంలో మనోహరమైన గంధము కలిగినది, సత్పురుషుల స్వచ్ఛమైన మనస్సు వలె నిర్మలమైనది, సుఖాన్ని (శుభాన్ని) కలిగించేది అయిన పుష్పవృష్టి కురిసింది.
• ఇది 'సుమనస్సుల' (దేవతల) సమూహముచే ప్రేరేపించబడిన 'సుమనస్సుల' (పుష్పాల) వృష్టి.
• ఇక్కడ 'యమకము' అనే అలంకారం ఉపయోగించబడింది (ఒకే పదం వేర్వేరు అర్థాలతో పునరావృతమవ్వడం). ఈ శ్లోకం 'వియోగినీ' ఛందస్సులో ఉంది.

---

శ్లోకం 78

లోకత్రయీ లోకదృశేవ భాస్వతా మహీధరేణేవ మహీ సుమేరుణా ౹ విద్యా వినీత్యేవ సతీ సుతేన సా రరాజ తత్తాదృశరాజతేజసా ౹౹ 78 ౹౹

తాత్పర్యము: సూర్యుని వల్ల మూడు లోకాలు, సుమేరు పర్వతం వల్ల భూమి, వినయం వల్ల విద్య ఏ విధంగా శోభిస్తాయో - ఆ సాధ్వి (ఆర్యంబ) కూడా అద్భుతమైన తేజస్సు కలిగిన ఆ కుమారుని వల్ల ఆ విధంగానే ప్రకాశించింది.

వ్యాఖ్య:

• లోకానికి నేత్రము వంటివాడైన సూర్యుని వల్ల మూడు లోకాలు ఎలా ప్రకాశిస్తాయో, సుమేరు పర్వతం వల్ల భూమి ఎలా శోభిస్తుందో, వినయం వల్ల విద్య ఎలా వెలుగుతుందో - ఆ సాధ్వి తన కుమారుని యొక్క అద్భుతమైన తేజస్సు వల్ల ఆ విధంగానే ప్రకాశించింది.

శ్లోకం 81

తజ్జ్ఞాతిబంధుసుహృదిష్టజనాంగనాస్తా స్తం సూతికాగృహనివిష్టమథో నిదదృధ్యుః ౹౹ సోపాయనాస్తమభివీక్ష్య యథా నిదాఘే చంద్రం ముదం యయురతీవ సరోజవక్త్రమ్ ౹౹ 81 ౹౹

---

తాత్పర్యము: ఆ తర్వాత, శివగురువు యొక్క జ్ఞాతులు, బంధువులు, మిత్రులు మరియు ఇష్టజనుల భార్యలు కానుకలను (ఉపాయనములను) తీసుకుని వచ్చారు. ప్రసవ గదిలో ఉన్న పద్మము వంటి ముఖము గల ఆ బాలుడిని చూసి, గ్రీష్మ కాలంలోని ఎండ వేడికి తపించిపోయిన వారు చల్లని చంద్రుడిని చూసి ఎంతగా ఆనందిస్తారో, అంతటి గొప్ప ఆనందాన్ని పొందారు.

వ్యాఖ్య:

• శివగురువు యొక్క జ్ఞాతులు (సంబంధీకులు), బంధువులు, ఎల్లప్పుడూ వెన్నంటి ఉండే సుహృత్తులు మరియు మిత్రులు, సఖుల భార్యలు కానుకలతో కలిసి వచ్చి ప్రసవ గదిలో ఉన్న ఆ బాలుడిని చూశారు.
• పద్మము వంటి ముఖము గల ఆ శిశువును అన్ని వైపుల నుండి చూసి వారు అత్యంత సంతోషాన్ని పొందారు.
• ఇది ఎటువంటి సంతోషం అంటే - గ్రీష్మ ఋతువులో సూర్య తాపంతో అలసిపోయిన వారు చంద్రుడిని చూడగానే పొందే పరమ శాంతి వంటిది.

---

శ్లోకం 82

తత్సూతికాగృహమవైక్షత న ప్రదీపం తత్తేజసా యదవభాతమభూత్క్షపాయామ్ ౹౹ ఆశ్చర్యమేతదజనిష్ట సమస్తజంతోస్తన్మందిరం వితిమిరం యదభూదదీపమ్ ౹౹ 82 ౹౹

---

తాత్పర్యము: ఆ ప్రసవ గదిలో ఎవరూ దీపాన్ని చూడలేదు. ఎందుకంటే, ఆ బాలుని తేజస్సు వల్లనే ఆ గది రాత్రిపూట కూడా వెలిగిపోతోంది. దీపం లేకపోయినా ఆ మందిరం చీకటి లేకుండా ప్రకాశవంతంగా ఉండటం చూసి సమస్త ప్రాణులు ఆశ్చర్యపోయారు.

వ్యాఖ్య:

• ఆ సూతికా గృహమునందు (ప్రసవ గదిలో) దీపము అవసరము లేకపోయింది, ఎందుకంటే అక్కడ ఎవరూ దీపాన్ని చూడలేదు.
• దీనికి కారణం - ఆ శిశువు యొక్క తేజస్సు వల్ల ఆ రాత్రి సమయాన కూడా ఆ గది అంతా కాంతితో నిండిపోయింది.
• దీపం లేకపోయినా ఆ మందిరం చీకటి లేకుండా (వితిమిరం) ఉండటం అనేది అందరికీ గొప్ప ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.
• రాత్రి వేళలో కూడా ఆ శిశువు ఓజస్సుతో గది వెలిగిపోవడం వల్ల ఇది అద్భుతమైన విషయంగా వర్ణించబడింది.

శ్లోకం 83

యత్పశ్యతాం శిశురసౌ కురుతే శమగ్ర్యం తేనాకృతాస్య జనకః కిల శంకరాఖ్యామ్ ౹౹ యద్వా చిరాయ కిల శంకరసంప్రసాదాజ్జాతస్తతో వ్యధిత శంకరనామధేయమ్ ౹౹ 83 ౹౹

తాత్పర్యము: ఈ బాలుడు తనను చూసేవారికి అత్యంతమైన 'శం' (సుఖాన్ని/శుభాన్ని) కలిగిస్తున్నాడు, కాబట్టి తండ్రి ఈయనకు 'శంకరుడు' అని నామకరణం చేశాడు. లేదా, చాలాకాలం పాటు శంకరుని (శివుని) అనుగ్రహం కోసం ప్రార్థించగా జన్మించినవాడు కాబట్టి కూడా 'శంకర' అనే పేరును నిర్ణయించాడు.

వ్యాఖ్య:

• 'శంకర' అనే పేరు పెట్టడానికి ఇక్కడ రెండు కారణాలు చెప్పబడ్డాయి: మొదటిది, ఏ కారణం చేతనైతే ఈ బాలుడు చూసే జనులకు ఉత్కృష్టమైన సుఖాన్ని కలిగిస్తున్నాడో, దానివల్ల తండ్రి ఈయనకు శంకర అనే పేరు పెట్టాడు.
• రెండవది, చాలాకాలం తర్వాత శంకరుని ప్రసాదం (అనుగ్రహం) వల్ల జన్మించాడు కాబట్టి శంకర అనే నామధేయాన్ని నిశ్చయించాడు.

---

శ్లోకం 84

సర్వం విదన్సకలశక్తియుతో౽పి బాలో మానుష్యజాతిమనుసృత్య చచార తద్వత్ ౹౹ బాలః శనైర్హసితుమారభత క్రమేణ స్రప్తుం శశాక గమనాయ పదామ్బుజాభ్యామ్ ౹౹ 84 ౹౹

తాత్పర్యము: సర్వజ్ఞుడు, సర్వశక్తిమంతుడు అయినప్పటికీ, ఆ బాలుడు మానవ సహజమైన రీతులను అనుసరిస్తూ ప్రవర్తించాడు. మెల్లగా నవ్వడం ప్రారంభించి, క్రమంగా తన పాదపద్మాలతో నడవడానికి ముందుగా బోర్లా పడటం, పాకడం వంటివి చేయగలిగాడు.

వ్యాఖ్య:

• సర్వమూ తెలిసినవాడైనప్పటికీ, లోకరీతిని అనుసరించి ఆ బాలుడు తన పాదపద్మాలతో నడవడానికి ముందుగా ఉదరంపై పాకడం (సర్వణం) మొదలుపెట్టాడు.
• 'బాల' అనే పదం ఇక్కడ ఆయన శరీర సౌరభాన్ని, నిఖిల జనులను ఆకర్షించే ఆయన ఐశ్వర్యాతిశయాన్ని సూచిస్తోంది. తన అంగ సౌరభాన్ని వ్యాపింపజేస్తూ, తన అద్భుత చేష్టలతో దగ్గరగా ఉన్నవారి మనస్సులను ఆయన ఆకట్టుకున్నాడు.

---

శ్లోకం 85

బాలే౽థ మఞ్చ్యే కిల శాయితే౽స్మిన్సతాం ప్రసన్నం హృదయం బభూవ ౹౹ సంవీక్షమాణే మణిగుచ్ఛవర్యం విద్వన్ముఖం హన్త వినీలమాసీత్ ౹౹ 85 ౹౹

తాత్పర్యము: ఆ బాలుడిని మంచంపై పడుకోబెట్టినప్పుడు, ఆయనను చూసి సత్పురుషుల హృదయాలు ప్రసన్నమయ్యాయి. మంచంపై అలంకరించిన మణుల గుత్తులను ఆ బాలుడు చూస్తుంటే, (అద్వైత వ్యతిరేక) పండితుల ముఖాలు మాత్రం వెలవెలబోయాయి (నల్లబడ్డాయి).

వ్యాఖ్య:

• బాలుడు మంచంపై పడుకున్నప్పుడు సత్పురుషుల హృదయం ప్రసన్నమైంది. మంచం పైన కట్టిన రత్నాల గుత్తులను బాలుడు చూస్తున్నప్పుడు, విద్వాంసుల (ప్రతివాదుల) ముఖాలు కాంతివిహీనమై నల్లబడ్డాయి.
• లోకంలో శిశువులకు చూసి ఆనందించడానికి మంచం పైన రత్నాల వంటి మెరిసే వస్తువుల గుత్తులను కట్టడం ప్రసిద్ధం. ఇక్కడ ఆ బాలుడు వాటిని చూడటం సజ్జనులకు ఆనందాన్ని, దుర్వాదులకు భయాన్ని కలిగించిందని భావం.

---

శ్లోకం 86

సంతాడయన్హన్త శనైః పదాభ్యాం పర్యంకవర్యం కమనీయశయ్యమ్ ౹౹ విభేద సద్యః శతధా సమూహాన్విభేదవాదీన్ద్రమనోరథానామ్ ౹౹ 86 ౹౹

తాత్పర్యము: అందమైన శయ్య గల ఆ శ్రేష్ఠమైన మంచాన్ని తన పాదాలతో మెల్లగా తన్నుతూ, ఆ బాలుడు భేదవాదుల (ద్వైతుల) మనోరథాల సమూహాలను అప్పుడే వంద ముక్కలుగా చీల్చివేసినట్లుగా ఉన్నాడు.

వ్యాఖ్య:

• మనోహరమైన శయ్య గల శ్రేష్ఠమైన మంచాన్ని తన పాదాలతో తన్నుతున్న ఆ బాలుడు, భేదవాదులైన పండితుల కోరికలను (మనోరథాలను) అప్పటికప్పుడే వంద ముక్కలుగా విడగొట్టాడు.
• చిన్నారి పాదాలతో మంచాన్ని తన్నడం అనేది కేవలం ఆట మాత్రమే కాదు, భవిష్యత్తులో ఆయన చేయబోయే భేదవాద ఖండనను అది సూచిస్తోందని కవి భావం.

శ్లోకం 87

ద్విత్రాణి వర్ణాని వదత్యముష్మి-నేద్వైతిప్రవీరా దధురేవ మౌనమ్ ౹౹ ముదా చలత్యధిసరోరుహాభ్యాం దిశః పలాయంత దృశాపి సద్యః ౹౹ 87 ౹౹

---

తాత్పర్యము: ఈ బాలుడు రెండు మూడు అక్షరాలు పలుకుతుంటేనే, ద్వైత వాదంలో దిట్టలైన వారు మౌనం దాల్చారు. ఈయన తన పాద పద్మాలతో సంతోషంగా నడుస్తుంటే, వారు పది దిక్కులకూ పారిపోయారు.

వ్యాఖ్య:

• ఈ బాలుడు రెండు మూడు అక్షరాలను (వర్ణాలను) పలుకుతుండగానే, ద్వైత సిద్ధాంత వీరులు మౌనాన్ని ఆశ్రయించారు.
• ఆయన తన చరణ కమలాలతో నడుస్తుంటే, వారు వెంటనే పది దిక్కులకు పలాయనం చిత్తగించారు.
• ఇక్కడ 'చపలాతిశయోక్తి' అనే అలంకారం ఉపయోగించబడింది (కారణం కంటే ముందే కార్యం జరగడం లేదా అత్యంత వేగంగా జరగడం).
• 'వర్ణాని' అంటే అమరకోశం ప్రకారం అక్షరాలు అని అర్థం.

---

శ్లోకం 88

ఉదచారయదర్భకో గిరః పదచారానతనాదనంతరమ్ ౹౹ వికలో౽భవదాదిమాత్తయోః పికలోకశ్చరమాన్మరాలకః ౹౹ 88 ౹౹

---

తాత్పర్యము: ఆ బాలుడు మాటలు పలకడం ప్రారంభించాడు, ఆ తర్వాత అడుగులు వేయడం (నడక) మొదలుపెట్టాడు. ఆయన మాటల మాధుర్యానికి కోకిల సమూహం చిన్నబోయింది (ఓడిపోయింది), ఆయన నడక సొగసును చూసి హంసలు వెలవెలబోయాయి.

వ్యాఖ్య:

• ఆ బాలుడు ముందుగా మాటలను ప్రవర్తింపజేశాడు, ఆ తర్వాత నడకను విస్తరింపజేశాడు.
• ఈ రెండింటిలో (వాక్కు, నడక) - మొదటిదైన వాక్కు వల్ల కోకిలలన్నీ వికలమయ్యాయి (వాటి గొంతు చిన్నబోయింది).
• రెండవదైన పాదచారము (నడక) వల్ల హంసలు వికలమయ్యాయి (అవి తమ నడక సొగసును కోల్పోయాయి).
• ఇది 'వియోగినీ' వృత్తంలో ఉన్న శ్లోకం.

---

శ్లోకం 89

నవవిద్రుమపల్లవాస్తృతా-మివ కాశ్మీరపరాగపాటలామ్ ౹౹ రచయన్నచలాం పత్త్విషా స చచారేందునిభః శనైః శనైః ౹౹ 89 ౹౹

---

తాత్పర్యము: ఆ బాలుడు తన పాదకాంతితో భూమిని కొత్త పగడపు చిగుళ్లతో పరచినట్లుగా, కుంకుమపువ్వు పుప్పొడితో కలిసిన ఎరుపు-తెలుపు రంగులో ముంచెత్తుతూ, చంద్రుని వలె ప్రకాశిస్తూ మెల్లమెల్లగా నడిచాడు.

వ్యాఖ్య:

• ఆ శిశువు తన చరణ కాంతితో భూమిని నూతనమైన పగడపు చిగుళ్లతో (విద్రుమ పల్లవాలతో) పరచినట్లుగా చేశాడు.
• 'విద్రుమ' అంటే మేదినీ కోశం ప్రకారం రత్నవృక్షం లేదా పగడము అని అర్థం.
• కాశ్మీర పరాగము (కుంకుమపువ్వు పొడి) వల్ల కలిగే 'పాటల' వర్ణము (తెలుపు కలిసిన ఎరుపు) భూమికి అబ్బినట్లుగా చేస్తూ, చంద్రునితో సమానుడైన ఆ బాలుడు మెల్లమెల్లగా నడిచాడు.
• సద్యో సముదయించిన శరత్కాల చంద్రుని వలె ఆయన ఉన్నాడు. చంద్రుడు కూడా ఉదయించిన సమయంలో తన కిరణాల కాంతితో భూమిని క్షణకాలం పాటు ఎర్రగా మార్చినట్లుగా, ఈ బాలుడు తన పాదకాంతితో భూమిని ప్రకాశింపజేశాడు.

శ్లోకం 90

మూర్ధని హిమకరచిహ్నం నిటలే నయనాంకమంసయోః శూలమ్ ౹౹ వపుషి స్ఫటికసవర్ణం ప్రాజ్ఞాస్తం మేనిరే శంభుమ్ ౹౹ 90 ౹౹

---

తాత్పర్యము: తలపైన చంద్రుని చిహ్నము, లలాటము (నొసలు) పై నేత్ర చిహ్నము, భుజములపై శూలము, మరియు స్ఫటికము వంటి తెల్లని శరీర వర్ణమును చూసి ప్రాజ్ఞులు (జ్ఞానులు) ఆయనను సాక్షాత్తు శంభువు (శివుడు) గానే గుర్తించారు.

వ్యాఖ్య:

• శిరస్సుపై శీతల కిరణాలు కలిగిన చంద్రుని గుర్తు, లలాటముపై నేత్రము యొక్క గుర్తు, భుజములపై త్రిశూల రేఖల చిహ్నము, స్ఫటికము వంటి శరీర ఛాయను చూసి పండితులు ఆయనను శివునిగా భావించారు.
• ఇక్కడ 'అనుమానాలంకారం' ఉపయోగించబడింది. ఈ శ్లోకం 'గీతి' వృత్తంలో ఉంది.

---

శ్లోకం 91

రాజ్యశ్రీరివ నయకోవిదస్య రాజ్ఞో విద్యేవ వ్యసనదవీయసో బుధస్య ౹౹ శుభ్రాంశోశ్ఛవిరివ శారదస్య పిత్రోః సంతోషః సహ వవృధే తదీయమూర్తిః ౹౹ 91 ౹౹

---

తాత్పర్యము: నీతి కోవిదుడైన రాజుకు రాజ్యలక్ష్మి వలె, దురలవాట్లకు దూరంగా ఉండే విద్వాంసుడికి విద్య వలె, శరత్కాల చంద్రుని కాంతి వలె - తల్లిదండ్రుల సంతోషంతో పాటు ఆ బాలుని రూపము (శరీరము) కూడా దినదిన ప్రవర్థమానమై పెరిగింది.

వ్యాఖ్య:

• రాజనీతి తెలిసిన రాజుకు రాజ్యశ్రీ ఎలా పెరుగుతుందో, వ్యసనాలకు (దురలవాట్లకు) దూరంగా ఉండే పండితుడికి విద్య ఎలా వృద్ధి చెందుతుందో, శరత్కాల చంద్రుని కాంతి ఎలా పెరుగుతుందో - అలాగే తల్లిదండ్రుల ఆనందంతో పాటు ఆ బాలుని శరీరము కూడా పెరిగింది.
• 'వ్యసనము' అంటే పాపము లేదా ఆపద అని అర్థం. వాటికి దూరంగా (దవీయసః) ఉన్న బుధుని విద్యతో ఇక్కడ పోల్చారు.
• ఇందులో ఉపమాలంకారం మరియు సహోక్తి అలంకారం ఉన్నాయి. ఇది 'ప్రహర్షిణీ' వృత్తము.

---

శ్లోకం 92

నాగేనోరసి చామరేణ చరణే బాలేందునా ఫాలకే పాణ్యోశ్చక్రగదాధనుర్డమరుకైర్మూర్ధ్ని త్రిశూలేన చ ౹౹ తత్తస్యాద్భుతమాకలయ్య లలితం లేఖాకృతే లాంఛితం చిత్రం గాత్రమమంస్త తత్ర జనతా నేత్రైర్నిమేషోజ్ఝితైః ౹౹ 92 ౹౹

---

తాత్పర్యము: రొమ్ముపై సర్పము (నాగము), పాదములపై చామరము, నొసటిపై బాలచంద్రుడు, చేతులలో చక్రము, గద, ధనుస్సు, డమరుకము మరియు శిరస్సుపై త్రిశూలము - ఇలా రేఖల రూపంలో ఉన్న అద్భుతమైన ఆ చిహ్నాలను చూసి, అక్కడి జనులంతా రెప్పవాల్చకుండా ఆశ్చర్యంతో ఆ బాలుని సుకుమార దేహాన్ని చూస్తూ ఉండిపోయారు.

వ్యాఖ్య:

• వక్షస్థలమున నాగము, పాదమున చామరము, లలాటమున బాలచంద్రుడు, హస్తములలో చక్రము మొదలైనవి, శిరస్సుపై త్రిశూలము - ఇవన్నీ రేఖల రూపంలో అద్భుతంగా ముద్రించబడి ఉన్నాయి.
• సుకుమారమైన ఆ శరీర విన్యాసాన్ని చూసి, అక్కడి జనులందరూ కనురెప్ప వేయడం మరచిపోయి, అది చిత్రలేఖనం వలె అద్భుతమైనదిగా భావించారు.
• ఇది 'శార్దూలవిక్రీడితము' అనే ఛందస్సులో ఉంది.

ద్వితీయ సర్గ - శ్లోకం 93

సర్గీ ప్రాథమికే ప్రయాతి విరతిం మార్గే స్థితే దౌర్మతే

స్వర్గే దుర్గమతాముపేయుషి భృశం దుర్గే౽పవర్గే సతి ౹౹

వర్గే దేహభృతాం నిసర్గమలినే జాతోపసర్గే౽ఖిలే

సర్గీ విశ్వసృజస్తదీయవపుషా భర్గో౽వతీర్ణో భువి ౹౹ 93 ౹౹

---

తాత్పర్యము:

సనకాది మహర్షులు చూపిన మొదటి మార్గం (జ్ఞాన మార్గం) క్రమంగా కనుమరుగై, దుర్మార్గమైన కుమతాల మార్గం వ్యాపించినప్పుడు; స్వర్గప్రాప్తి కష్టతరమై, మోక్షం (అపవర్గం) పూర్తిగా దుర్లభమైనప్పుడు; జీవరాశుల సమూహమంతా స్వభావసిద్ధమైన అజ్ఞానంతో మలినమై, విఘ్నాలతో నిండిపోయినప్పుడు - అప్పుడు ఈ సృష్టికర్త సృష్టించిన లోకాన్ని రక్షించడం కోసం, సాక్షాత్తు 'భర్గుడు' (సదాశివుడు) శంకరాచార్యుల శరీరంతో ఈ భూమిపై అవతరించాడు.

వ్యాఖ్య (సంస్కృత వ్యాఖ్యాన అనువాదం):

• సనకాదుల కాలం నాటి ప్రాథమికమైన మార్గం విరతిని పొందినప్పుడు (ముగిసినప్పుడు), దుర్మతాల వల్ల కలిగే దుర్గతి మార్గం స్థిరపడినప్పుడు, స్వర్గము కూడా దుర్లభమైనప్పుడు, మోక్షము అత్యంత కష్టసాధ్యమైనప్పుడు ఈ అవతారం జరిగింది.
• దేహధారులైన జీవుల సమూహం స్వభావసిద్ధంగానే మలినమై (అజ్ఞానంతో నిండి), సృష్టికర్త యొక్క సమస్త సృష్టిలోనూ నాశనకరమైన ఉపద్రవాలు, విఘ్నాలు ఏర్పడినప్పుడు, సదాశివుడు శంకరాచార్యుల విగ్రహరూపంతో భూమిపై అవతరించాడు.
• 'ప్రాథమికే సర్గీ' అంటే కృతయుగం నుండి ద్వాపర యుగం వరకు సాగిన సృష్టి సమాప్తమై, కలియుగ ప్రభావం మొదలైన సమయం అని అర్థం. నరకాది దుర్గతులను కలిగించే మార్గాలు లోకంలో పెచ్చుమీరిన తరుణమది.

శ్రీ శంకరభగవత్పాదుల కృపతో తాడేపల్లి పార్వతీశశాస్త్రి, సుశీలల మూడవ కుమారుడు తాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానించిన శ్రీ మాధవీయ శంకరవిజయములో రెండవ సర్గ సమాప్తము